TRANSCRIPTION AND COMMENTARY OF “MUSIC” AND “RAQS AND DEVİR” IN THE ITRI COPY OF MIZANU’L-HAĶĶ

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 422 - 443, 30.12.2025

Fatih Tüysüz

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1798333

Öz

Katip Celebi, one of the most important thinkers and authors of the 17th century, studied with scholars of his time in many fields and authored more than twenty independent works in various fields, including religion, law, politics, history, sociology, economics, mathematics, astronomy, and more. Among his works of great value within the Ottoman literary tradition of that century is his work known simply as Mizanu’l-Hakk. This work, written to address the period's most controversial religious issues, particularly the major crisis known as the "Kadızade-Sivasi Struggle," which left its mark on the period and caused great indignation among the public and the state, as well as to propose positive solutions to certain religious and social issues, exists in 27 manuscript copies in the Suleymaniye Library alone. The work has also been published numerous times in various printing houses in Istanbul. A copy of Mizanu’l-Hakk is also found in a journal thought to have been compiled by Buhurizade Mustafa Itri, who lived in the same century as Katip Celebi. This journal, registered in the Rare Works Library under the number "T.Y. 5525," contains an "Poetries Section" consisting of poems by 16th- and 17th-century poets, a "Lyrics Section" containing poems composed by 17th-century musicians, as well as Mizan al-Haqq, a prose work titled Vak'a-name" by the poet/author Veysi, and the verse work Tevbe-name, also by Veysi. In this article, the topics "Music" and "Raqs and Devir", which are discussed in the context of "tekke-madrasa conflict" in the Itrî journal copy of Mizanu'l-Hakk, are transferred to the transcription alphabet and expressed in modern Turkish.

Anahtar Kelimeler

Katip Celebi , Mizanu’l-Hakk , Buhurizade Mustafa Itri , Journal of Itri , Music , Raqs and Devir

Teşekkür

I would like to thank Prof. Dr. Ömür CEYLAN, whose experience and knowledge I benefited from in this article.

MÎZÂNÜ’L-HAKK’IN, ITRÎ MECMÛASI NÜSHASINDAKİ “TEGANNΔ İLE “RAKS VE DEVİR” BAHİSLERİNİN TRANSKRİPSİYONLU METNİ VE ŞERHİ

Öz

XVII. Yüzyılın önemli mütefekkir ve müellifleri arasında yer alan Kâtip Çelebi, zamanının âlimlerinden birçok alanda ilim tahsili görmüş; din, hukuk, siyaset, tarih, sosyoloji, ekonomi, matematik, astronomi, vb. dâhil, birçok alanda yirmiden fazla müstakil eser telif etmiştir. Anılan yüzyıla ait Osmanlı telif geleneği içerisinde büyük bir kıymeti hâiz olan eserlerinin arasında, kısaca Mîzânü’l-Hakk adıyla bilinen eseri de yer almaktadır. Döneme damgasını vuran, halk bünyesinde olduğu kadar devlet nezdinde de büyük bir infiale sebep olan, “Kadızâdeler-Sivâsîler Mücadelesi” olarak tarihe geçen büyük kriz başta olmak üzere, dönemin fazlaca tartışılan dinî meselelerinin yanı sıra bazı dinî ve içtimâi konuların müspet çözümler çerçevesinde ele alınması amacıyla telif edilen eserin, yalnızca Süleymâniye Kütüphanesinde 27 yazma nüshası bulunmaktadır. Eser aynı zamanda, İstanbul’un muhtelif matbaalarında birçok kez neşredilmiştir. Mîzânü’l-Hakk’ın bir nüshasına da Kâtip Çelebi ile aynı yüzyılda yaşamış Buhûrîzâde Mustafâ Itrî tarafından tasnif edildiği düşünülen bir mecmûada rastlanılmaktadır. Nadir Eserler Kütüphanesinde “T.Y. 5525” numarasıyla kayıtlı olan bu mecmûada, XVI. ve XVII. Yüzyıl şairlerinin şiirlerinden müteşekkil bir “Eş’âr Bölümü”, XVII. Yüzyıl mûsikîşinâslarınca bestelenmiş şiirlerin yer aldığı bir “Güfteler Bölümü” ile Mîzânü’l-Hakk’ın yanı sıra, şair/müellif Veysî’ye ait Vak’anâme isimli mensûr eser ve yine Veysî’ye ait manzûm Tevbe-nâme’nin de muharrer olduğu görülmektedir. Bu makalede, Mîzânü’l-Hakk’ın Itrî mecmûası nüshasındaki, “tekke-medrese çatışması” ekseninde ele alınan “Tegânnî” ve “Raks ve Devir” bahisleri, transkripsiyon alfabesine aktarılmış ve günümüz Türkçesiyle ifade edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kâtip Çelebi , Mîzânü’l-Hakk , Buhûrîzâde Mustafâ Itrî , Itrî Mecmûası , Tegannî , Raks ve Devir

Teşekkür

Bu makale çalışmasında, tecrübe ve bilgilerinden istifade ettiğim Sayın Prof. Dr. Ömür CEYLAN'a teşekkür ederim.

Kaynakça

• Bıyık, Tacetdin. “Kâtib Çelebi’nin Mîzânü’l-Hak Fî İhtiyâri’l-Ehak Adlı Eseri Özelinde Mûsikî Hakkındaki Görüşleri”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi (BOZİFDER) Dergisi 16/16 (2019), 125-151.
• Derman, M. Uğur. “Nesih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/ 1-3. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (Eski ve Yeni Harflerle). Ankara: Aydın Kitabevi, 2015.
• Doğrusöz, Nilgün. Hâfız Post Güfte Mecmuası (Türkçe Güfteler). İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
• Ebî Dâvûd. Sünen-i Ebî Dâvûd ve Tercemesi. çev. İbrahim Koçaşlı. İstanbul: Millî Gazete Yayınları, (C:4) 1983.
• Bardakçı, Murat. “Hâfız Post’un Kayıp Bilinen Güfte Mecmûası”. AntikDekor. İstanbul: Eylül-Ekim Sayısı, 2010/120.
• Bardakçı, Murat. “Hâfız Post’un Kayıp Bilinen Elyazması Güfte Mecmûası”. Atlas. İstanbul: Ocak Sayısı, 2011/90-92.
• Buhârî. el-Câmiu’l-Müsnedü’s-Sahîhu’l-Buhârî. çev. Muhammed bin İsmail. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1983. Gökyay, O. Şaik. Mîzanü’l-Hakk Fi İhtiyari’l-Ahakk. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1972.
• Gökyay, O. Şaik. “Kâtib Çelebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/ 36-40. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Korkmaz, Harun. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’ndeki Musiki Yazmalarının Kataloğu. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Kutluer, İlhan. “Mîzânü’l-Hak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/ 216-218. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin. Tuhfe-i Hattâtîn. neş. İbnü’l-Emîn Mahmûd Kemâl. İstanbul: Devlet Matbaası, 1928.
• Okçu, Abdülmecit. (2007). “Kur’ân Tilâvetinde Ezgi”. Dinî Araştırmalar Dergisi 10/28 (2007), 213-247.
• Oskay, Semire. Itrî ve Bestelediği Şiirler. İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Mezuniyet Tezi, 1948.
• Şahin, Oğuzhan. “Klasik Metinlerde Övgünün Karakteristiği: Müellif Kendini Nasıl Yüceltir”, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 23/45 (2018/2), 81-117.
• Şardağ, Rütü. Mustafa Itrî Efendi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
• Şemseddîn Sâmî. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2015.
• Tetik Işık, Seher. “Itrî’nin Edebiyattaki Yeri”, Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 1/1 (2013), 93-140.
• Tüysüz, Fatih. Buhûrîzâde Mustafâ Itrî’nin Mecmûa-ı Eş'âr İsimli Güfte Mecmuası (İnceleme-Metin). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Tüysüz, Fatih. “Buhûrîzâde Mustafâ Itrî’nin Mecmûatü’r-resâil Türünde Tertip Ettiği Bir Güfteler, Fasıllar ve Eş’âr Mecmûası: ‘Mecmûa-ı Eş’âr’”. International Social Sciences Studies Journal 9/110 (2023), 6548-6573.
• Tüysüz, Fatih. “Câhiliyye Dönemi ve Asr-ı Saâdet Sonrası Dönemlerde Mûsikî Sahası Gelişmelerine Sosyo-Kültürel, Dinî ve İlmî Perspektiften Bir Bakış”. Müzikte İleri Araştırmalar. ed. Erhan Zeteroğlu. 34-58. Afyonkarahisar: Yaz Yayınları, (2024).
• Uludağ, Süleyman. Mîzânü’l-Hakk Fî İhtiyâri’l-Ehakk İhtilaf İçinde İtidal Kâtip Çelebi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
• Uslu, Recep vd. Itrî İzleri. İstanbul: Balat Yayınları, 2012.
• Uslu, Recep. “Türk Klasik Musikisi’nin En Büyük Bestekarı Buhurizade Itrî”, Yeni Türkiye Dergisi Türk Mûsikîsi Özel Sayısı. 57/419-428. Ankara: Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi Yayınları, 2014.
• Uzun, M. İsmet. “Mecmua”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/265-268. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Buhûrîzâde Mustafâ Itrî. Buhûrîzâde Mustafâ Itrî Mecmuası. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Nadir Eserler Kütüphanesi, T.Y. 5525, 14b-18a.
• Kâtip Çelebi. Mîzânü’l-Hakk Fî İhtiyâri’l-Ehakk (a). Ankara: TBMM Arşivi, 1942-817, 8b-12b.
• Kâtip Çelebi- Mîzânü’l-Hakk Fî İhtiyâri’l-Ehakk (b). Ankara: TBMM Arşivi, Halife Abdülmecid Efendi Koleksiyonu, 2015-11-18T09:27:02Z, 6b-9b.
• Mehmed Esad Efendi. Atrâbü’l-Âsâr fî Tezkireti ‘Urefâi’l-Edvâr. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, No:6204, 7b-8a. İnternet Kaynakları:
• Diyanet İşleri Başkanlığı. Diyanet Tefsir. Erişim 21.08.2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/155/148-ayet-tefsiri
• Uslu, Recep. “Itri’nin Keşfedilen Yeni Bir Eseri mi? Evet, Yeni Bir Şiiri”, http://www.musikidergisi.com/yazar-138- (Son Güncelleme Tarihi 29/02/2016, Erişim Tarihi 14/06/2018)