MUĞLALI ŞÂHİDÎ İBRÂHÎM DEDE’NİN MEVLİDİ ve SÜLEYMAN ÇELEBİ’NİN VESÎLETÜ’N-NECÂT’I İLE MUKAYESESİ

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 162 - 191, 30.12.2025

Mustafa Çipan

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1799724

Öz

Doğma, doğum yeri, doğum zamanı anlamına gelen “mevlid” kelimesi zaman içinde Hz. Muhammed’in doğumu vesilesiyle yazılan eserlerin tür ismi olmuş, Süleyman Çelebi’nin yazdığı Vesîletü’n-Necât’ı karşılamak üzere eserin hususi ismi hâline gelmiş; Hz. Peygamber’i anma, anlama ve tazim maksadıyla yapılan merasimler bu isimle anılmaya başlanmıştır.
İslâm âleminde kâinâtın varlık sebebi Hz. Peygamber’e duyulan muhabbeti izhar etmek üzere: mevlid, na‘t, siyer, mu‘cizâtü’n-nebî, gazavât-ı nebî, şemâ’il, hilye, mi‘râciyye, neseb-i şerîf gibi eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Hz. Peygamber için müstakil olarak kaleme alınan, esas konusu onun doğumu olmakla birlikte mi‘râc, risâlet ve mucizeleriyle genişletilen manzum ve mensur yazılan edebî türlerin en yaygın olanlarından biri mevliddir.
Türk edebiyatında yazılan çok sayıda mevlid arasında en çok beğenilen ve okunanı Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ıdır. Muğla Mevlevîhânesi şeyhi Sâlih Hüdâyî Dede’nin oğlu olan Şâhidî İbrâhîm Dede de nice safâ ehlinin, Mustafa’nın mevlidini yazdığını gördüğünü, mevlidleri okundukça ve duâlar edildikçe onların ruhlarına zevk ve safalar ulaştığını, bu hoş kitabı yazarak sayısız sevap bulmayı, her mecliste itibar görmesini ve âlemde şöhret bulmasını arzuladığını ifade ederek bir mevlid kaleme alır. Safer ayının başında yazmaya başladığı Mevlid’ini gece gündüz çalışarak aynı ay içinde tamamladığını, Rebî‘ü’l-Evvel ayı içinde okunmasını arzu ettiğini belirterek acizliğini ifade ile kudret genişliği, sıhhat ve yardım niyazında bulunur.
Bu makalede “mevlid” nazım şekli ve İslâm âleminde kaleme alınan mevlidler hakkında genel mahiyette malumat sunulmuş, Şâhidî İbrâhîm Dede’nin hayatı ve eserleri hakkında kısa bilgi verilerek Mevlid-i Şerîf’i ile ilgili daha önce yapılan çalışmalardan bahisle belirsizlikler giderilmiş, hatalar düzeltilmiş, mevlid nüshası tanıtılmış, metinle ilgili değerlendirmelerde bulunulmuş, özellikle Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ı esas alınarak mukayeseler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Mevlid , Süleyman Çelebi , Şâhidî İbrâhîm Dede , mucize , mirâç , merasim.

Kaynakça

• ABDÜLKADİROĞLU, Abdülkerim. “Âkif Mevlidi Yahut Kadınlar Mevlidi”. G.Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi Dr. Himmet Biray Özel Sayısı. Ankara: 1999, 404-437. Erişim 23.09.2025. https://isamveri.org/pdfdrg/D02696/OS/OS_ABDULKADIROGLUA.pdf
• AKPINAR, Hüseyin. “Konya’nın Doğanhisar İlçesinde İcra Edilen Mevlid-i Efdal”. Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Uluslararası Sempozyumu. Sivas: 2023, 475-488. Erişim 23.09.2025. https://isamveri.org/pdfdrg/D310107/2023/2023_AKPINARH.pdf
• AKPINAR, Hüseyin. Urfa’da Mevlid ve İlâhîler. Ankara: Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2014.
• ARSLAN, Gıyasettin. “el-Urvetü'l-vüskā”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları, 2012, 42/185-186.
• CABBÂRZÂDE MEHMED ÂRİF BEY. Mevlid Şerhi, Îzâhu’l-Merâm alâ Vilâdeti Seyyidi’l-Enâm. Haz. Ozan Yılmaz. İstanbul: Kurtuba Kitap, 2011.
• ÇAÇA, Muhammet ve Songül Aydın YAĞCIOĞLU. “Vesîletü’n-Necât’tan Taş Baskı Metinlere: Mevlid Metinlerinde Muhteva”. Eğitim Dil ve Edebiyat Dergisi. 2025, 6/1-12. Erişim 24.08.2027. https://doi.org/10.5281/zenodo.15610315
• ÇAKIR, Mustafa Sefa. “Mevlidlerin Merhaba Bahirleri Üzerine Bir İnceleme”, Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Uluslararası Sempozyumu, Sivas: 2023, 479-488. Erişim: 24.09.2025. https://isamveri.org/pdfdrg/D310107/2023/2023_CAKIRMS.pdf
• ÇEKİCİ, Mitat. “Edebi Bir Tür Olarak Mevlid ve Farsça Mevlid Müellifi Nureddin Muhammed Kazerûnî”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi. 2020, 355-373. Erişim 24.08.2025. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1041193
• ÇIPAN, Mustafa. “Şeyyad Hamza'nın Hayatı, Eserleri, Edebi Şahsiyeti Kasidesinin İncelenmesi ve On İkinci Beytinin Şerhi”. Yeni İpek Yolu Konya Ticaret Odası Dergisi, Konya-I Özel Sayı. Konya: 1998, 351-360.
• ÇULFAZ, Şevval Sena. “Mevlid Bibliyografyası”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 2023, 31/166-229. Erişim 23.09.2025. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3509051
• DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI. Mevlid Külliyatı I-III. 2. Baskı. Ankara: DİB Yayınları, 2016.
• DURMUŞ, İsmail. “Mevlid Arap Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2004, 29/480-482.
• Künhü’l-ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Haz. Mustafa İsen. Ankara: AKDTYK Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1994. Gelin Mevlidi, Haz. Fethi Gedikli. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Yayınları, 2020.
• GÖZİTOK, Mehmet Akif ve Seyit Yavuz. “Mevlid Metinlerinde Yer Alan Tasliye Beyitleri”. Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Uluslararası Sempozyumu. Sivas: 2023, 453-462.
• GÜNEŞ, Hüseyin, “Hz. Muhammed’in (s.a.v.) Vefatı”, Siyer Araştırmaları Dergisi 5 (Ocak-Haziran 2019), 85-106. Erişim: 24.09.2025. https://isamveri.org/pdfdrg/D04280/2019_5/2019_5_GUNESH.pdf
• HÜSEYİN VASSÂF. Mevlid Süleyman Çelebi ve Vesîletü’n-Necât’ı. Haz. Cemal Kurnaz, Mustafa Tatçı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1999.
• HÜSEYİN VASSÂF. Mevlid Şerhi – Gülzâr-ı Aşk. Haz. Mustafa Tatçı, Musa Yıldız, Kaplan Üstüner. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2006.
• İMAMOĞLU, Ahmet Hilmi. Muğlalı Şâhidî İbrahim Dede, Tuhfe-i Şâhidî: Farsça-Türkçe Manzum Sözlük. Muğla: 2005.
• KARA, Mustafa. “Kadınlar Mevlidi ve Bursalı Âkif Efendi”. Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Uluslararası Sempozyumu. Sivas: 2023, 185-193.
• KARADUMAN, Şefika. Ziya Paşa’nın Harâbâtının 1. Cildi (İnceleme-Metin-Dizin). Manisa: Celal Bayar Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), 2011.
• KATZ, Marion Holmes. Mevlid İslam Dünyasında İbadetler ve Dindarlık. Trc. Sidar Bayram. İstanbul: Açılım Kitap, 2014.
• KEMİKLİ, Bilal. Süleyman Çelebi ve Mevlid. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2018.
• KÖKSAL, M. Fatih. Mevlid-nâme. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• MAZIOĞLU, Hasibe. “Yeni Mevlid Metinleri”. 1. Türk Dili Bilimsel Kurultayı’na Sunulan Bildiriler 1972’den Ayrıbasım. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1975, 73-95. Erişim 23.09.2025. https://isamveri.org/pdfdrg/D017201/1975/1975_MAZIOGLUH.pdf
• Mehmed Akif. Safahât/Âsım Altıncı Kitab. İstanbul: Âmedî/Gündoğdu Matbaası, 1928.
• MERTOĞLU, M. Suat. “Salâtüselâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2009, 36/23-24.
• Mevlânâ Celâleddîn Muhammed, Kitâbü’l-Mesnevî, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi, No:171.
• Mevlid Külliyâtı: Süleyman Çelebi Vesîletü’n-Necât ve Tercümeleri. Ed. Bilal Kemikli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1/2016.
• OKİÇ, M. Tayyib. “Çeşitli Dillerde Mevlidler ve Süleyman Çelebi Mevlidinin Tercümeleri”. Mevlid Külliyâtı: Süleyman Çelebi Vesîletü’n-Necât ve Tercümeleri-I. Ed. Bilal Kemikli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2016, 27-75.
• ÖZEL, Ahmet, Mehmet Şeker, İsmail Durmuş, Hasan Aksoy, Nuri Özcan. “Mevlid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2004, 29/475-485.
• ÖZEL, Ahmet. “Mevlid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2004, 29/475-479.
• ÖZKAT, Mustafa. “Birden Fazla Mevlid Kaleme Almış Şairlerimiz ve Eserleri”, Türk Kültüründe Mevlid Geleneği Uluslararası Sempozyumu, Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2023, s.837-866.
• SARI, Mehmet. “Ahmed Vehbî’nin Ayasofya’da Okunan Mevlidi”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. 2021, 970-1000. Erişim 01.09.2025. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1855690
• SONA, İbrahim. “Mîrî Malı veya Beytülmâl Olarak Süleyman Çelebi’nin Mevlidi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. Aralık 2024, 112/323-338. Erişim 13.09.2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/88411/1572227
• SÜLEYMAN ÇELEBİ. Mevlid (Vesîletü’n-Necât). Haz. Necla Pekolcay. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 6. Baskı, 2018.
• SÜLEYMAN ÇELEBİ. Mevlid. Ölümsüz Klasikler. Haz. İskender Pala. İstanbul: Kapı Yayınları, 6. Baskı, 2018.
• SÜLEYMAN ÇELEBİ. Mevlid. Haz. Faruk Kadri Timurtaş. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 3. Baskı, 1980.
• SÜLEYMAN ÇELEBİ. Mevlid. Haz. Necla Pekolcay. İstanbul: Dergâh Yayınları, 6. Baskı, 2018.
• SÜLEYMAN ÇELEBİ. Mevlid-i Şerîf Vesîletü’n-Necât, Reisü’l-Hattâtîn Ahmed Kâmil Akdik’in Hattıyla. Haz. Mehmet Akkuş, Uğur Derman. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
• SÜLEYMAN ÇELEBİ. Vesîletü’n-Necât (İnceleme-Tenkitli Metin-Dil içi Çeviri-Açıklamalı Dizin), Haz. M. Fatih Köksal. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2022.
• SÜLEYMAN ÇELEBİ. Vesîletü’n-Necât Mevlid. Haz. Ahmed Ateş. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1954.
• ŞÂHİDÎ İBRAHİM. Gülşen-i Tevhîd. Çev. Midhat Bahari Beytur. İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1967. Erişim 04.09.2025. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1041193
• ŞÂHİDÎ İBRAHİM. Işknâme, Tırâşnâme, Risâle-i Âfâk u Enfus (Metin-Çeviri-İnceleme). Mürşide Topcu, Konya: Selçuk Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), 2009.
• ŞÂHİDÎ İBRAHİM. Mevlid-i Şahidi. Haz. Zehra Ünlü, Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (Lisans Mezuniyet Tezi), 1967.
• ŞÂHİDÎ İBRAHİM. Muğlalı İbrahim Şâhidî: Hayâtı, Edebî Şahsiyeti, Eserleri, Dîvan ve Gülşen-i Vahdet (Tenkitli Metin). Haz. Mustafa Çıpan. Ankara: Gazi Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), 1986.
• ŞÂHİDÎ İBRAHİM. Şâhidî İbrahim Dede’nin Gülşen-i Esrâr’ı (Tenkitli Metin – Tahlil). Haz. Nuri Şimşekler, Konya: Selçuk Üniversitesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi), 1998.
• ŞÂHİDÎ İBRAHİM. Şâhidî Mevlidi (Transkripsiyonlu Metin ve İndeks). Haz. Melahat Yöntem. İstanbul: İstanbul Üniversitesi (Yayımlanmamış Mezuniyet Tezi). 1971.
• URALER, Aynur. Mevlid Geleneği: “Senin Ömrüne Yemin Olsun”. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2020.
• Vesîletü’n-Necât: Kurtuluş Yolu Mevlid Şerhi. Haz. Mehmet Akkuş, Bilal Kemikli, Alim Yıldız, Hakan Yekbaş, Yusuf Yıldırım, Fatih Ramazan Süer. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Baskı, 2023.
• YAVUZ, Kemal. “Mevlid’in Türkçe Kaynakları, Şerhleri ve Mevlid Metni Üzerine”. Süleyman Çelebi ve Mevlid: Yazılışı, Yayılışı ve Etkileri. Ed. Mustafa Kara – Bilal Kemikli. Bursa: Osmangazi Belediyesi, 2007, 61-86. Erişim 23.09.2025. https://isamveri.org/pdfdrg/D172589/2007/2007_YAVUZK.pdf.