BAYKARA MECLİSİ’NDEN YANSIMALAR -Sultan Meclisleri, Yakut, Mâr-mühre, Satranç ve Çeşitli Hikâyeler-15

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 227 - 246, 30.12.2025

Ahmet Kartal

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1826492

Öz

Muamma yazma ve çözme ile inşada maharet sahibi olan, dönemin önemli kültür merkezlerinden Herât’ta doğan Zeynüddîn-i Mahmûd-ı Vâsıfî tarafından kaleme alınan ve iki ciltten oluşan Bedâyi’u’l-vekâyi’, özellikle Türk kültür ve sosyal hayatına dair ihtiva ettiği geniş ve önemli bilgiler vesilesiyle dikkat çekmektedir. Bu yönüyle Türk kültür tarihi için çok önemli olan bu eserde hassaten Mâverâünnehir ve Türkistân coğrafyasında değişik mekânlarda tertip edilip oluşturulan edebî meclislerin hüviyetini yansıtan, özelliğini ortaya koyan çeşitli meclislere yer verilmiş ve onların tasvirleri yapılmıştır. Bu çalışmada, Bedâyi’u’l-vekâyi’nin ikinci cildinde yer alan ve Türkistân coğrafyasında sultanlar tarafından tertip edilen meclislerin hüviyetine ışık tutup günümüze aktaran yirmi üçüncü bölümün tercümesine yer verilecektir. Bu bölümde önce Ebü’l-muzaffer Sultân Muhammed-i Bahâdır Han’ın otağında oluşturduğu ve katılanlar arasında yüksek rütbeli devlet erkânının da bulunduğu meclise değinilmiş, akabinde sultanın yakut ile ilgili sorusuna Mevlânâ Mîrek-i Zerger’in verdiği cevap aktarılmış, yakutun sahip olduğu özellikler belirtilmiş, yakut ile cez‘ ve mâr-mühre arasındaki ilgi vurgulanmış, yakut ile ilgili çeşitli hikâyeler anlatılmıştır. Daha sonra sultanın satranç oyununun faydasıyla ilgili sorduğu soruya ve o soruya verilen cevaba değinilmiştir. Burada Kuteylî’nin satrançla ilgili değerlendirmesi ile satrancın icat edilme gerekçesine yer verildikten sonra satranç ile ilgili bazı hikâyeler anlatılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Zeynüddîn Mahmûd-ı Vâsıfî , Bedâyi’u’l-vekâyi’ , edebî meclisler , yakut , satranç oyunu

Kaynakça

• ALGAR, Hamid-Ali Alpaslan (1998), “Hüseyin Baykara” mad., DİA, c. 18, 530- 532.
• ALTINAY, Ramazan (2009), “Satranç” mad., DİA, c. 36, s. 178-181.
• AMÎD, Hasan (1362), Ferheng-i Amîd, Tehrân.
• Ârifî (1931), Gûy u Çevgân yâ Hâl-nâme-i Ârifî: The Ball and the Polo Stick or ‘Book of Ecstasy’ by Ârifî, edited by R. S. Greenshields, I.C.S. (ret), M.R.A.S., London: Luzac & Co.
• ATEŞ, Ahmed (1968), İstanbul Kütüphanelerinde Farsça Manzum Eserler I, İstanbul.
• BÂBÜR (2006), Baburnâme (Vekayi) Gazi Zahîreddin Muhammed Babur, Doğu Türkçesinden çeviren: Reşit Rahmeti Arat, Önsöz ve Tarihi Özet: Y. Hikmet Baydur, İstanbul: Kabalcı.
• CÂMÎ, Mevlânâ Abdurrahmân-i Câmî (1371), Bahâristân, (be-Tashîh-i Doktor İsmâîl-i Hâkimî), Tehrân.
• ÇETİN, Osman (1998), “Horasan” mad., DİA, c. 18, s. 234-241.
• Dâniş-nâme-i Zebân u Edeb-i Fârsî (1391), ser-perestî-i İsmâ’îl Sa’âdet, cild-i çihârum, Tehrân.
• DEHHUDÂ, Ali Ekber (1373), Lugat-nâme, c. I-XIV, Tehrân: Muessese-i İntişârât-i Çâp-i Dânişgâh-i Tehrân.
• DEVLETŞÂH, Emîr Devletşâh bin Alâü’d-devle Bahtîşâh el-Gâzî esSemerkandî (1901), Tezkiretü’ş-şu’arâ, nşr. Edward G. Browne, Leiden.
• Ebu’l-kâsım Abdullah-ı Kâşânî (1385); Arâyisü’l-cevâhir ve Nefâyisü’l-etâyib, be-kûşiş-i Îrec Afşâr, Tehrân.
• ENVERÎ, Hasan (1382), Ferheng-i Bozurg-i Sohen, 8 c., Çâp-i devvom, Tehrân.
• ERASLAN, Saniye (2019), “Türkistanlı Bir Şair: Vâsıfî ve Türkçe Şiirleri”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, XXIII, 758-774.
• ERDEM, Sargon (1989), “Akîk” mad., DİA, c. 2, s. 262-263.
• HALICI, Feyzi (1993), “Çevgân” mad., DİA, c. 8, s. 294-295.
• HARMAN, Ömer Faruk (2013), “Ya’kûb” mad., DİA, c. 43, s. 274-276.
• HARMAN, Ömer Faruk (2013a), “Yûsuf” mad., DİA, c. 44, s. 1-5.
• KAHYA, Esin (1998), “Hipokrat” mad., DİA, c. 18, s. 119-121.
• KANAR, Mehmet (2016), Büyük Türkçe-Farsça Sözlük, İstanbul: Say Yay.
• KARTAL, Ahmet (2000), “Alî Şîr Nevâî’nin Mecâlisü’n-nefâis İsimli Tezkiresi ve XVI. Asırda Yapılan Farsça İki Tercümesi”, Bilig, sy. 13, s. 21-65.
• KARTAL, Ahmet (2003), "Ali Şîr Nevâî’nin Farsça Siirleri", Bilig, sy. 26, s. 147- 80.
• KARTAL, Ahmet (2019), Türk-Fars Edebî İlişkileri Hakîkate Düşen Gölge, 2. baskı, İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• KARTAL, Ahmet (2019a), “Türkistan’dan Yansımalar”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Prof. Dr. Muhammed Nur DOĞAN Armağan Sayısı], c. 2, sy. 1, s. 125-156.
• KARTAL, Ahmet (2019), “Baykara Meclisi’nden Yansımalar- Edebî Meclisler 3-”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, sy. 23, s. 610-668.
• KARTAL, Ahmet (2021), “Baykara Meclisi’nden Yansımalar-Alî Şîr Nevâî Etrafında Gelişen Olaylar-İlmî ve Edebî Meclisler 6-”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, sy. 26, s. 335-389.
• KÂTİB ÇELEBİ (2013), Cihan-nüma, 2 c., ed. Said Öztürk, İstanbul: Bahçeşehir Üniversitesi Medeniyet Araştırmaları Merkezi.
• KURTULMUŞ, Fatih (2020), Tansukname-i İlhânî [Giriş-Metin-Notlar-sözlük], Doktora tezi, Ardahan Üniversitesi.
• KUŞOĞLU, Mehmet Zeki (1994), Resimli Ansiklopedik Türk Kuyumculuk Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Ötüken.
• KUT, Günay (1989), “Ali Şîr Nevâî (ö. 906/1501)”, DİA, c. 2, s. 449-453.
• KUTLUER, İlhan (1993), “Câlînûs” mad., DİA, c. 7, s. 32-34.
• KÜÇÜKAŞÇI, Mustafa Sabri (1999), “Irak” mad., DİA, c. 19, s. 85-87.
• LEVEND, Agâh Sırrı (1965), Ali Şir Nevaî I, Hayatı Sanatı ve Kişiliği, Ankara: TDK Yayınları.
• Muhammed Takî İbrâhîm-i Pûr (1353), Çevgân, [Tehrân]: Çâp-hâne-i Bâng-i Milli-yi Îrân. Muhammed b. Mahmûd-ı Şirvânî (1999), Tuhfe-i Murâdî [İnceleme-Metin-Dizin], hzr. Mustafa Argunşah, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Muhammed b. Muhammed b. Hasan-i Tûsî “Hâce Nasîruddîn” (1348); Tensûh-nâme-i İlhanî, bâ-mukaddime vu ta’lîkât-i Muderris-i Radavî, Tehrân: İntişârât-i Bunyâd-i Ferheng-i Îrân.
• MU’ÎN, Muhammed (1371), Ferheng-i Fârsî, Şeş cild, Çâp-i heştum, Tehrân: Çâphâne-i Sipihr.
• Mütercim Âsım Efendi (2000), Burhân-ı Katı, hzr. Mürsel Öztürk-Derya Örs, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• ONAY, Ahmet Talât (1992), Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, hzr. Cemâl Kurnaz, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• ÖZTÜRK, Zehra (2013), “Züleyha” mad., DİA, c. 44, s. 552-553.
• PAKALIN, Mehmet Zeki (1983), Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 3 c., İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• PALA, İskender (2003), “La’l” mad., DİA, c. 27, s. 69-70.
• Sâm Mîrzâ Safevî (1346), Tezkire-i Tuhfe-i Sâmî, Tashîh u Mukaddime ez: Ruknuddîn Humâyûnferruh, Tehrân.
• STEİNGASS, F. (1975), Persian-English Dictionary, Beirut: Librairiedu Liban.
• ŞENTÜRK, Ahmet Atillâ (2017), Osmanlı Şiiri Kılavuzu, c. 2, İstanbul: Osedam.
• ŞENTÜRK, Ahmet Atillâ (2022), Osmanlı Şiiri Kılavuzu, c. 6, İstanbul: Osedam.
• ŞİRİNOV, Agil (2012), “Tûsî, Nasîrüddîn” mad., DİA, c. 41, s. 437-442.
• ŞÜKÛN, Ziya (1984), Farsça-Türkçe Lûgat, Gencîne-i Güftâr Ferheng-i Ziyâ, (3 cilt), İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• TAŞAĞIL, Ahmet (1998), “Hoten” mad., DİA, c. 18, s. 251-253.
• TOGAN, A. Zeki Velidi (1964), “Alî Şîr”, İA, c. 1, s. 349-57.
• ULUSKAN, Murat (2021), “Ehl-i Hiref Maaş Defterlerinde Kayıtlı Tebrizli Sanatkârlar”, Belleten, c. 85, sy. 304, s. 849-887.
• UNAT, Yavuz (2012), “Uluğ Bey” mad., DİA, c. 42, s. 127-129.
• VÂSIFÎ, Zeynüddîn Mahmûd-ı Vâsıfî (1349), Bedâyi’u’l-vekâyi’, (nşr. A. Boldirev), Cild-i evvel, Çâp-i divvom, İntişârât-i Bunyâd-i Ferheng-i Îrân, Çâphâne-i zer.
• VÂSIFÎ, Zeynüddîn Mahmûd-ı Vâsıfî (1350), Bedâyi’u’l-vekâyi’, (nşr. A. Boldirev), Cild-i divvom, Çâp-i divvom, Çâphâne-i zer.
• YILMAZ, Saim (2013), “Yahyâ b. Hâlid el-Bermekî” mad., DİA, c. 43, s. 251-253.
• YAZICI, Tahsin (1995), “Fettâhî” mad., DİA, c. 12, s. 485-486.
• YUVALI, Abdülkadir (1994), “Ebû Said Mirza Han” mad., DİA, c. 10, s. 224-225.
• Yüce Kur’an ve Açıklamalı-Yorumlu Meâli (2016), hzr. Abdulkadir Şener-M. Cemal Sofuoğlu-Mustafa Yıldırım, İzmir: Tibyan Yayıncılık.
• https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir
• https://vajehyab.com/