GARÎBNÂME’NİN 14. YÜZYILDA YAZILMIŞ EN ESKİ İKİ NÜSHASI VE DİĞER ESKİ NÜSHALARINA DAİR

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 35, 315 - 330, 30.12.2025

Mehmet Fatih Köksal

https://doi.org/10.15247/devdergisi.1838017

https://izlik.org/JA76AF77SW

Öz

Âşık Paşa’nın ünlü eseri Garîbnâme, Türk edebiyatının ilk mesnevilerinden biri, Anadolu’da telif edilen ilk büyük mesnevidir. Müellif hattı nüshası elde olmayan metinlerin sağlıklı bir şekilde tespiti için en eski nüshalarının tespiti elzemdir. Biri tek nüsha üzerinden, diğer tenkitli metin olmak üzere iki defa yeni Türk harfleriyle neşredilen Garîbnâme’nin en eski nüshasının hangisi olduğuna dair öteden beri birbirinden farklı kimi tespitler yapılmışsa da farklı kütüphanelere ve nüshalara erişim imkânlarının artması, bu konuyu yeniden değerlendirmeyi zorunlu kılmıştır.
Âşık Paşa ve eserleri üzerine yaptığımız araştırmalarda Garîbnâme nüshaları da ilgi alanlarımızdan birini oluşturdu. Mesele üzerine eserin biri istinsah tarihi belli, diğeri belli olmayan “çok eski” denebilecek iki nüshasının varlığını tespit ettik. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Hacı Mahmud 3286 nüshası, daha önce “en eski nüsha” olarak düşündüğümüz Samsun İl Halk Kütüphanesi 829’da kayıtlı 826/1423 tarihli nüshadan 35 yıl öncesine ait idi. Aynı zamanda Garîbnâme’nin telif edildiği yüzyılda istinsah edildiği ferağ kaydıyla sabit tek nüsha olan bu yazmanın istinsah tarihi 790/1388’dir. Diğer nüsha, istinsah tarihi bulunmamasına rağmen imla hususiyetleri ve özellikle hat itibarıyla tipik bir 14. yüzyıl istinsahıdır. Millî Kütüphane Yazmalar 06 Mil Yz A 8227 numarada kayıtlı olan bu nüsha, kanaatimize göre Garîbnâme nüshalarının en eskisi, başka bir deyişle eserin telif tarihi olan Hicrî 730 yılına en yakın nüshadır.
İlginç bir ortak kader olarak her iki nüsha da eksiktir ve sayfalarının sıralanmasında büyük karışıklıklar vardır. Buna nakısaya rağmen her iki nüsha da sadece Garîbnâme araştırmalarına değil Türk dili tarihi çalışmalarına da ciddi katkı sağlayacak değer ve önemdedir. Bu makalede söz konusu iki nüshanın yanı sıra diğer eski nüshalar tespit edilmeye çalışılmış; 15. yüzyılda kaleme alındığı ferağ kayıtlarıyla sabit olan 18, ferağ kaydı olmamakla birlikte aynı asırda çoğaltıldığı düşünülen yedi nüsha bir liste hâlinde sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Âşık Paşa , Garîbnâme , yazma nüsha , metin neşri , 14. yüzyıl

Kaynakça

• Derman, Uğur (2010). “Taʿlik.” İslâm Ansilklopedisi. C. 39. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay., s. 507-508.
• Hüseyin Hüsâmeddîn (yz.). Amasya Tarihi. 1. Defter. M. Fatih Köksal Özel Kütüphanesi, N. 58.
• Köksal, M. Fatih (2014). “Âşık Paşa’nın Sema Risalesi Örneğinde Yazma Eserlerde Nüsha Farklarının Önem ve Değeri.” Âşık Paşa ve Anadolu’da Türk Yazı Dilinin Oluşumu Sempozyumu -Bildiriler-, 1-2 Kasım 2013 - Kırşehir. Ankara: SFM Yayıncılık. 303-324.
• Köksal, M. Fatih (2021). “Garîbnâme (Âşık).” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/garib-name-asik-pasa (erişim: 10.09.2025).
• Köprülü, Mehmed Fuad (1965). “Âşık Paşa”. İslâm Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul: MEB Yay. 701-706. Kut, Günay (1991), “Âşık Paşa.” İslâm Ansiklopedisi. C, 4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay., s 1-3.
• Levend, Agâh Sırrı (1956). “Âşık Paşa’ya Atfedilen İki Risale.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1955. 153-163+tıpkıbasım.
• Noyan (Dedebaba), Bedri (1998). Âşık Paşa-yı Velî, Garibnâme. İstanbul: Ardıç Yay.
• Yavuz, Kemal (2000). Âşık Paşa - Garîbnâme. 4 C. Ankara: TDK Yay.