TOPA TUTULMUŞ MAYMUNA DÖNMEK DEYİMİNİN ANLAM ÇERÇEVESİ VE TARİHÎ ARKA PLANI

Öz

Bu makalede, Türk toplumunda tarihî bir uygulamaya dayanan; ancak söz konusu uygulamanın zaman içinde ortadan kalkmasıyla birlikte unutulup kullanımdan düşen “topa tutulmuş maymun[a dön-]” deyimi incelenmektedir. Çalışmada öncelikle deyimin tarihî ve modern sözlüklerdeki varlığı araştırılmış; ardından deyimi içeren metin örnekleri derlenerek metin-bağlam ilişkisi çerçevesinde anlamı ortaya konulmuştur. Son aşamada ise deyimin ortaya çıkış noktası aydınlatılmaya çalışılmıştır. Yapılan inceleme ve değerlendirmeler sonucunda, söz konusu deyimin 15. yy. sonlarından 19. yy. başlarına kadar Osmanlı edebî ve tarihî metinlerinde kullanıldığı, Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak istihdam edilmesi olgusundan doğduğu ve benzetme temelli bir mecazlaşma süreciyle en genel anlamda “ölüm tehlikesi altındaki kişi ya da kişiler”i nitelemek için kullanıldığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte deyimin, metinlerde daha dar bağlamlarda çeşitli ayırt edici anlamlar kazandığı görülmektedir. Bu anlamlar arasında perişan olmak; mahvolmak, yok edilmek; lime lime olmak, paramparça edilmek, kevgire dönmek, delik deşik olmak, parçalanarak ölmek; bir kişi veya topluluğu denizde veya karada -genellikle ortaya alıp, kuşatıp- top, tüfek veya kılıçla öldürmek; parça parça etmek; can havliyle, telaşla kaç(ış)mak; canhıraş vaziyette hoplayıp zıplamak, ölüm korkusu ve ölümcül darbelerin verdiği acıyla yüksek seste bağırıp çağırmak; taaccüp, afallamak, had safhada şaşkınlık; şaşkınlık ve korku nedeniyle aklını yitirmişçesine davranmak, ne yapacağını şaşırmak; taşa tutmak, taşlamak; taş atarak karşıdakine zarar vermek gibi kullanımlar yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• topa tutulmuş maymun
• Osmanlı metinleri
• deyim
• kalıp söz.

The Used, Meaning, and Origin of the Idiom "To Be Like A Monkey Under Cannon Shot" in Ottoman Literary and Historical Texts

Öz

This article focuses on the idiom “to be like a monkey under cannon shot”, which originated from a concrete practice within Ottoman society but gradually fell out of use as that practice disappeared over time. The study first examines the attestation of the idiom in historical and modern lexicographical sources. It then analyzes a corpus of Ottoman literary and historical texts containing the idiom, interpreting its meaning through close attention to textual and contextual evidence. Finally, the article seeks to elucidate the socio-historical background from which the idiom emerged. The analysis demonstrates that the idiom occurs in Ottoman literary and historiographical sources from the late fifteenth century to the early nineteenth century; that it derives from the documented practice of employing monkeys as lookouts in the Ottoman navy; and that, through a metaphorical process grounded in analogy, it came to function as a figurative expression denoting individuals or groups exposed to mortal danger. In more narrowly defined textual contexts, the idiom exhibits a range of specific semantic extensions, including states of utter devastation; destruction or annihilation; being torn apart, riddled with shot, shattered, or killed by violent dismemberment; the killing of individuals or groups on land or at sea—often through encirclement—by means of artillery, firearms, or edged weapons; frantic flight in extremis; convulsive movement and loud outcries produced by fear of death and the pain of fatal wounds; extreme astonishment or disorientation; and acts of stoning or inflicting harm by throwing stones.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• a monkey under cannon shot
• Ottoman texts
• idioms
• phrases.

Kaynakça

1. Açık Önkaş, Nilgün. “Cemâlî, Cemâl Çelebi, Cemâl Dede (d.?-ö.?)”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 22 Aralık 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/cemali-cemal-celebi-cemal-dede
2. Aksan, Doğan. Türkçenin Sözvarlığı. 3. bs. Ankara: Engin Yayınevi, 2001.
3. Âşık Çelebi. Meşâ’irü’ş-şu’arâ. haz.: Filiz Kılıç. Ankara: Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
4. Atış, İbrahim. “Türk Denizciliği ve Maymunlar”. Tarih Hazinesi 7, 315-316. İstanbul: Ülkü Kitap Yurdu, 1951.
5. Bağrıaçık, M. Ziya. Dürrî ve Dîvanındaki Târih Manzûmeleri: Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
6. Batislam, H. Dilek. “Nedim’in Şiirlerindeki Atasözleri ve Deyimler”. Türkoloji Araştırmaları: Fuat Özdemir Anısı. 107-125. Adana: Ç.Ü. Basımevi, 1997.
7. Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü: Asalakbilim Terimleri Sözlüğü. TDK. Erişim 20 Aralık 2025. https://sozluk.gov.tr/
8. Borovkov, A. K. Orta Asya’da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII.-XIII. Yüzyıllar). Çev. Halil İbrahim Usta, Ebülfez Amanoğlu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2002.

9. Bozkurt, Kenan. “Şehir Tarihi ve Tarihe Tanıklık Bağlamında Lebîb’in Tarihleri”. Sosyal Bilimler Dergisi (SOBİDER), 17 (Aralık 2017), 210-229 s.
10. Bulut, Abdullah. “Râsih’in Gemi ve Gemicilikle İlgili Bir Tarih Manzumesi”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 21 (2003), 73-83.
11. Çelebioğlu Abdulhalîm Hakkı. Kaynaktan Eğitime Atasözleri ve Deyimler: Çelebioğlu Abdülhalîm Hakkı’nın Atalar Sözü Örneği 2. Cilt 802-1222 Sayfaları Arası. haz. Şiva Kolçak. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
12. Derleme Sözlüğü. TDK. Erişim 20 Aralık 2025. https://sozluk.gov.tr/
13. Dürrî Ahmed Efendi. Dîvân. haz. Ramazan Vural. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020. Erişim 22 Aralık 2025. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/73492,durri-ahmed-efendi-divanipdf.pdf?0
14. Edirneli Ahmed Bâdî Efendi. Armağan (Divan Şiirinde Atasözleri ve Deyimler). haz. Süreyya A. Beyzadeoğlu, Müberra Gürgendereli, Fatih Günay. ABD: Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 2004.
15. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Seyahatnâme. II. ed. M. Sabri Koz. haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı. İstanbul: YKY, 2. bs., 2006.
16. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Seyahatnâme. IV. ed. M. Sabri Koz. haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı. İstanbul: YKY, 2006.
17. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Seyahatnâme. V. ed. M. Sabri Koz. haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, İbrahim Sezgin. İstanbul: YKY, 2. bs., 2007.
18. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Seyahatnâme. VI. ed. M. Sabri Koz. haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı. İstanbul: YKY, 2002.
19. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Seyahatnâme. VII. ed. M. Sabri Koz. haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff. İstanbul: YKY, 2003.
20. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Seyahatnâme. VIII. ed. M. Sabri Koz. haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff. İstanbul: YKY, 2003.
21. Gökdayı, Hürriyet. “Türkçede Kalıp Sözler”. Bilig 44 (2008), 89-110.
22. Gökdayı, Hürriyet. “Dilde Kalıplaşma Dereceleri”. Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu (20-22 Ekim 2011) Bildirileri. ed. Muna Yüceol Özezen, Huriye Sözen. 660-670. Adana: Çukurova Üniversitesi Basımevi, 2012.
23. Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesindeki Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü -Etimolojik Sözlük Denemesi-. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2007.
24. Güncel Türkçe Sözlük. TDK. Erişim 20 Aralık 2025. https://sozluk.gov.tr/
25. Gürlek, Dursun. Kültür Dünyamızdan Manzaralar. İstanbul: Kubbealtı, 2008.
26. İbrâhîm Şinâsî. Durûb-ı Emsâl-i Osmaniye. haz. Süreyya Beyzadeoğlu. İstanbul: MEB, 2003.
27. İner, Cihan. Klasik Türk Edebiyatı Materyali Olarak İşlevsel Sözlükler ve Ferrî Divanı Örneği. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020. İznikli Bekâyî. Şîrvân Şâh ve Şemâ’il Banu Hikâyesi. haz. Gülhan Atnur. Erzurum: Fenomen Yayıncılık, 2011.
28. Kaya, Bayram Ali. “Atasözleri ve Deyimlerin Dîvân Şiirinde Kullanımı ile Dîvânların Bu Söz Varlıklarımız Bakımından Önemi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6 (2011), 11-54. https://doi.org/10.15247/dev.69
29. Ferrî Mehmed. Hayatı, Eserleri ve Dîvânının Tenkîdli Metni. haz. Mehmet Kırbıyık. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994.
30. Koçu, Reşad Ekrem. Tarihimizde Garip Vakalar. 3. bs. İstanbul: Varlık Yayınevi, 1971.
31. Kurtoğlu, Orhan. “Divan Şairinin Yerel Tarihe Katkısı Bağlamında Diyarbakırlı Lebîb’in Tarihleri”. Gazi Türkiyat, 4 (2009), 63-82.
32. Lebîb. Dîvân. İstanbul: Ali Emiri Manzum Koleksiyonu, 381, 42. poz, 41a.
33. Lebîb. Dîvân. İstanbul: Ali Emiri Manzum Koleksiyonu, 382, 128. poz, 256.
34. Lebîb. Dîvân. haz. Orhan Kurtoğlu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017, Erişim 22 Aralık 2025. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55756,lebib-divanipdf.pdf?0
35. Lokmacı, Süleyman. Solak-zâde Tarihi’nin Tahlili ve Metin Tenkidi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
36. Meşe, İlker. “Osmanlı Bahriyesinin Maymunları”. Denizcilik Dergisi (6 Mayıs 2023), Erişim 8 Temmuz 2025. https://www.denizcilikdergisi.com/yazarlar/muh-ilker-mese/osmanli-bahriyesinin-maymunlari/
37. Mevlânâ Ali Efendi Gurtî. Gazânâme: İslamiyetin İlk Yıllarına Dair Muhtasar Bir Gaza Tarihi. haz. Murat Ali Karavelioğlu, Ahmet Çolak. İstanbul: DBY Yayınları, 2023.
38. Mütercim Asım Efendi. Burhân-ı Katı. haz. Mürsel Öztürk, Derya Örs. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009.
39. Nalbant, Mehmet Vefa. “Anadolu Ağızlarında Beddua Olarak Kullanılan Kızıl Kurt ve Kızzırkot Sözcükleri ve Bu Sözcüklerin Kökeni Üzerine Bazı Düşünceler”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 4/4 (Aralık 2007), 45-52.
40. Özyıldırım, Ali Emre. “Kabâ Etmek Deyimi Hakkında”. Türk Dili 533 (1996), 1218-1221. s.
41. Pala, İskender. İki Dirhem Bir Çekirdek. İstanbul: Kapı Yayınları, 2008.
42. Peşteli Hisâlî. Dîvân. İstanbul: Ali Emiri Manzum Koleksiyonu, 130, 56b.
43. Peşteli Hisâlî. Metâli’ü’n-Nezâ’ir (II. Cilt): İnceleme-Metin. haz. Abuzer Kalyon. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
44. Peşteli Hisâlî. Metâli‘ü’n-Nezâ’ir. İstanbul: Nuruosmaniye Koleksiyonu, 04253, 168b.
45. Redhouse, Sir James W. A Turkish and English Lexicon/Kitâb-ı Ma‘ânî-i Lehce. Constantinople: 1890.
46. Sinan, Ahmet Turan. “Necati Beğ Divanındaki Deyimler Üzerine”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 15/2 (2005), 107-114.
47. Subaşı, Leylâ. Dilbilimi Açısından Deyim Kavramı ve Türkiye Türkçesindeki Örneklerin İncelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1988.
48. Subaşı Uzun, Leylâ. “Deyimleşme ve Türkçede Deyimleşme Dereceleri”. Dilbilim Araştırmaları 2 (1991), 29-39.
49. Şeyh-zâde Mehmed Vardârî. Gülşen-i Zürefâ. haz. Halime Çavuşoğlu. İstanbul: Kriter Yayıncılık, 2018.
50. Tarama Sözlüğü. TDK. Erişim 20 Aralık 2025. https://sozluk.gov.tr/
51. Tietze, Andreas. “XVI. Asır Türk Şiirinde Gemici Dili: Âgehî Kasidesine Nazireler”. Zeki Velidi Togan’a Armağan (60. Doğum Yılı Münasebetiyle). İstanbul: Maarif Basımevi, 1950-1955.
52. Tietze, Andreas. “XVI. Asır Türk Şiirinde Gemici Dili: Âgehî Kasidesi ve Tahmisleri”. Türkiyat Mecmuası 9/8 (1951), 113-138.
53. Türkiye’de Halk Ağzından DERLEME SÖZLÜĞÜ. X. haz. Ömer Asım Aksoy, Aysel Dikmen, Ayla Bayaz. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1978.
54. Yaman, Hanife. Türkçede Deyim Varyantları ve Eş Anlamlı Deyimler. Ankara: Grafiker Yayıncılık, 2024.
55. Yeni Tarama Sözlüğü. düz. Cem Dilçin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1983.
56. Yılmaz, Ozan. “Klasik Türk Edebiyatı’nda Bir Deyim: Ter Düşmek”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 21 (2009), 155-170.
57. Yüceol Özezen, Muna. “Türkçe Deyimler Üzerine Birkaç Söz”. Türk Dili II/600 (Aralık 2001), 869-879.
58. Zaîfî. Kitâb-ı Sergüzeşt. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, 03996-006, 204 p., 257b.
59. Za’îfî. Külliyet-i Zaîfî. İstanbul: Süleymaniye Ktp., 03301/658092, 227a.
60. Za’îfî. Rumelili Za’îfî Dîvânı (Tenkîdli Metin). haz. Kâmil Akarsu. İstanbul: Berikan Yayınevi, 2011.
61. Za‘îfî. Sergüzeştnâme. haz. Vildan Serdar Coşkun. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020. Erişim 22.12.2025. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/78625,serguzestnamepdf.pdf?0