ÖMER-İ GÜRÂNÎ’NİN VÂRİDÂT RİSÂLESİ İLE DİĞER VÂRİDLERİNİN TESPİTİ VE TANITIMI

Öz

Tasavvuf edebiyatında sûfîlerin kalplerine gaybdan gelen ilhâm ve mânâları ele aldıkları vâridât türündeki eserlerin ortaya çıkışı ve yazılış amaçları farklılık göstermektedir. Bu türdeki eserlerin bir kısmı, mutasavvıfların kolay anlaşılamayan tasavvufî meseleleri mürşidlerine açıklamak için kaleme alınmıştır. Ömer-i Gürânî’nin Vâridât Risâlesi adlı eseri de bu gruba girmektedir ve bu risâlede Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin vahdet-i vücûd düşüncesi, daha iyi anlaşılması amacıyla detaylıca işlenmiştir. Yedi bölümden oluşan risâlede hakâyık-ı ilâhiyye, hakâyık-ı kevniyye, esmâ-ı ilâhiyyenin vahdet-i vücûd bağlamında yorumu, vücûdun vahdeti ve mertebeleri, tevhîd çeşitleri ve bunların havâtırla bağlantıları, Hakk’ın küllî mertebeleri, hazarât-ı hamse, ehadiyyet ve vâhidiyyet gibi kavramlar ele alınmıştır. İçeriğine bakıldığında Vâridât Risâlesi, bir Vahdet-i Vücûd Risâlesi olarak değerlendirilebilir, ayrıca müellifin farklı bir Vahdet-i Vücûd Risâlesi de bulunmaktadır. Müellifin vâridleri, Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fütûhât-ı Mekkiyye’sini tercüme ve şerh ettiği diğer eserlerinde karışık hâlde yer almaktadır. Ömer-i Gürânî’nin Vâridât Risâlesi’nin ismi kaynaklarda geçmemektedir ve bu eserle ilgili hususi bir çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmada Vâridât Risâlesi’nin genel özellikleri ve muhtevası ele alınmış, Ömer-i Gürânî’nin Vahdet-i Vücûd Risâlesi ile benzer ve farklı yönlerine değinilmiş, müellifin diğer eserlerinde dağınık bir şekilde yer alan vâridleri tespit edilip içerikleri hakkında bilgi verilmiştir. Bu makalenin amacı, müellifin literatürde yer almayan Vâridât Risâlesi’ni ve diğer eserlerindeki vâridleri tanıtmak ve ilim dünyasına kazandırmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslâm Edebiyatı
• Tasavvuf
• Vâridât
• Ömer-i Gürânî
• Vâridât Risâlesi.

Kaynakça

1. Ateş, Süleyman. “Hazarât-ı Hams”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/115-116. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
2. Bağcı, Nurgül. “Vahdet-i Vücûd Kavramı Üzerine Bir Değerlendirme”. İbn Haldun Anısına Türkiye ve Türk Dünyası-VI. ed. Yunus Emre Tansü. 375-413. Ankara: Iksad Publications, 2020.
3. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-kebîr. nşr. Hâşim en-Nedvî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
4. Ceyhan, Semih. “Vârid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/519-520. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
5. Demir, Özlem. “Hâkim Mehmed Efendi’nin el-Vâridâtü’r-rabbâniyye fî nefehâti’r-rahmâniyye Adlı Risâlesi”. Hakkari İlahiyat Dergisi 4 (Haziran 2024), 8-24.
6. Demir, Özlem. “Hâmid-i bî-Nevâ el-Kırîmî’nin Vâridât-ı İlâhiyye Adlı Risâlesi Üzerine Bazı Mülahazalar”. Rumeli İslâm Araştırmaları Dergisi 15 (Nisan 2025), 42-63.
7. Demir, Özlem. “Hasan Şevkî b. Mehmed Hasîb’in Vâridâtü’l-Habîb li-tenvîri’l-lebîb Adlı Risâlesinin Tanıtımı”. Mîzânü’l-Hak İslami İlimler Dergisi 20 (Haziran 2025), 413-436.
8. Ebû Dâvûd. es-Sünen. nşr. Şuayb el-Arnaût. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.

9. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fütûhâtü’l-Mekkiyye. y.y., ts.
10. Kılıç, M. Erol. ”İbnü’l-Arabî, Muhyiddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/493-516. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
11. Köker, Yasemin. Muhyiddin İbnü’l-Arabi’nin Vahdet-i Vücud Düşüncesinin Ayetleri Tefsirindeki Yeri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
12. Kuşeyrî, Abdülkerim. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risalesi. nşr. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
13. Ömer-i Gürânî. Terceme-i Müntehabât-ı Fütûhât-ı Mekkiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 03010, 1b-113a.
14. Ömer-i Gürânî. Tercümetü Müntehâb min ebvâbi’l-Fütûhâti’l-Mekkiyye. İstanbul: Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 1842, 1b-303b.
15. Ömer-i Gürânî. Terceme-i Müntehabât-ı Fütûhât-ı Mekkiyye. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Şer‘iyye, 778, 1b-48b.
16. Ömer-i Gürânî. Vâridât-ı Ömer Gürânî. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, 03576, 1b-74a.
17. Ömer-i Gürânî. Esrâru Fütûhâtü’l-Mekkiyye. İBB Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin, Türkçe Yazmalar, 0508, 1b-300a.
18. Ömer-i Gürânî. Vâridât Risalesi. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 02649/001, 1b-8a.
19. Özdemir, Zehra. “Abdürrezzâk el-Kâşânî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân Adlı Tefsiri’nde Vahdet-i Vücûda Delâlet Eden Âyetler Hakkında”. Tafsir Dergisi 3/1 (Mayıs 2023), 53-70.
20. Sa‘lebî. el-Keşf ve’l-beyân. nşr. Ebû Muhammed b. Âşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2002.
21. Tabakoğlu, Mehmet. “Vücûd ve Adem: Vahdet-i Vücûdu Anlamada İki Anahtar Kavram ve Konuyla İlgili Ayetler”. Bartın Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3/6 (2016), 57-78.
22. Tiryaki, Mervenur. Alâeddin el-Buhârî’nin İbn Arabî ve Vahdet-i Vücûda Yönelik Eleştirileri. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2021.
23. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2012.
24. Ünal, Ali. Ömer Gürânî’nin Terceme-i Müntehâb min Fütühât-ı Mekkiyye Adlı Eserinin Yeni Harflere Çevirisi ve Tahlili. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
25. Vassâf, Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. nşr. Mehmet Akkuş – Ali Yılmaz. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2015. Ekler Vâridât Risâlesi, Hacı Mahmud Efendi, 02649/001.