THE HUMAN–ANIMAL AFFINITIES in YÛSUF u ZÜLEYHÂ

Öz

The mesnevi of Yûsuf u Züleyhâ holds a significant place not only as one of the romance mesnevis in classical Turkish literature but also in terms of the origin of its narrative and the elements it embodies. In this work, which ultimately takes the form of a love story centered around Yûsuf, Züleyhâ, and Yakūb, the events influencing this triadic relationship are presented in an interconnected manner. The progression of events and the characteristics of the figures involved have a substantial impact on the structure of the narrative. Each character chosen supports the elements of setting, time, and person within the plot. Since the earliest written texts, the relationships between humans and animals, as well as their interactions within the natural order, have been reflected in literature. Similarly, in Yûsuf u Züleyhâ, animals are employed effectively and incorporated into the story in harmony with the narrative structure. This study focuses on the animal associations that are considered to have a noteworthy influence on the progression of the story. Among these are personified animals such as the wolf, the fish, and the camel. The reasons for the selection of these three animals and their narrative functions within the plot are discussed in detail.

Anahtar Kelimeler

• Yûsuf u Züleyhâ
• animal association
• personified animals.

YÛSUF u ZÜLEYHÂ MESNEVİSİNDE İNSAN-HAYVAN ÜNSİYETLERİ

Öz

Yûsuf u Züleyhâ mesnevisi, klasik Türk edebiyatının aşk mesnevileri arasında yer almasının yanı sıra hikâyenin menşei ve barındırdığı unsurlar itibarıyla önemli bir yere sahiptir. Yûsuf, Züleyhâ ve Yakûb ekseninde gerçekleşen olayların neticesinde bir aşk hikâyesine dönüşmesi ile ortaya konulan mesnevide, bu üçlüyü etkileyen olaylar birbiriyle bağlantılı olarak işlenmektedir. Olayların seyri ve hikâyede yer alan karakterlerin özellikleri, kurguyu büyük ölçüde etkilemektedir. Seçilen her karakter, kurgu içinde mekân, zaman ve şahıs unsurlarını desteklemektedir. İlk yazılı eserlerden itibaren hayvanların insanlarla olan ilişkileri, doğal yaşam içinde birbirleriyle olan münasebetleri edebiyatın içinde yer almıştır. Yûsuf u Züleyhâ mesnevisinde de hayvanların etkin şekilde kullanıldığı ve kurguya uygun olarak hikâyeye dâhil edildiği görülmektedir. Bu çalışmada, dikkate değer ölçüde hikâyenin işleyişine etki ettiğini düşündüğümüz hayvan ünsiyetleri üzerinde durulmuştur. Bunlar; kurt, balık ve deve gibi kişileştirilmiş hayvanlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Çalışmada, bu üç hayvanın seçilme sebebi ve kurgu içindeki görevleri açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yûsuf u Züleyhâ
• hayvan ünsiyeti
• kişileştirilmiş hayvanlar.

Etik Beyan

Etik Beyan: Bu makale; T.C. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Lisansüstü Programları için Genel İlkeler 20. Madde gereği Prof. Dr. Orhan Kemâl TAVUKÇUOĞLU danışmanlığında yürütülen ve Esra AKA tarafından hazırlanan “İki Kahramanlı Aşk Mesnevilerinde Kurgu ve Karakterlerin Analizi” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Kaynakça

1. Akpınar, Şerife. Tâ’ib Kıssâ-i Yûsuf. Konya: Palet Yayınları, 2020.
2. Alptekin, Mehmet. “Türk Mitolojisinde Hayvan Sembolizmi Çerçevesinde Deve”, BŞEÜ Sosyal Bilimler Dergisi 6/2 (2021), 236-244.
3. And, Metin. Minyatürlerle Osmanlı-İslâm Mitologyası. İstanbul: YKY, 2. Baskı, 2008.
4. Baykal, Özgün. “Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Hayvan Hikâyeleri”, Erdem 1/3 (1985), 601-613.
5. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: OTTO Yayınları, 6. Baskı, 2014.
6. Cin, Ali. Ali, Kıssa-i Yûsuf (H. 630/M. 1233) (İnceleme-Metin-Dizin). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
7. Çavuşoğlu, Mehmet. Yahyâ Bey Yûsuf ve Zelihâ Tenkidli Basım. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1979.
8. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Anahatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.

9. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin ABC’si. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 1999.
10. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi, 31. Basım, 2015.
11. Doğan, Ahmet. Bağdatlı Zihnî Yûsuf u Züleyhâ. İstanbul: Kesit Yayınları, 2014.
12. Elmalı, Hüseyin. “Kaside”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 24 (2001): 562-564.
13. İmanov, Ali. Mitoloji ve Modern Dünya Halklarının Kültüründeki “Kurt” İmgesinin Rolü ve İşlevi ile Dünya Sinema Filmlerindeki “Kurt” İmgesinin Karşılaştırılması. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
14. Kadıoğlu, İdris. Diyarbakırlı Ahmedî Yûsuf u Züleyhâ. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. Erişim: 27.11.2025. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56157,yusuf-u-zuleyhapdf.pdf?0
15. Kaplan, Haktan. “Mitolojik İnançlarda ve Anlatılarda Yer Alan Balık Motifi ve Balık Motifinin Günümüz Efsanelerine Yansıması”, International Journal of Filologia 4/6 (2021), 129-137.
16. Karaman, Hayrettin vd. (haz.). Kur’ân-ı Kerîm Açıklamalı Meali. Anlara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2018.
17. Kolot, Berna. Türk Boylarının Destanlarında Kurt. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
18. Koncu, Hanife. “Yûsuf ve Züleyhâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi C. 44 (2013), 38-40.
19. Köktekin, Kâzım. Süle Fakih'in Yusuf ve Zelihası (İnceleme-Metin-Dizin C. I). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994.
20. Kurtuluş, Rıza. “Yûsuf ve Züleyhâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 44 (2013), 40-41.
21. Kutup, Seyyid. Fî Zılal-il Kur’ân. İstanbul: Dünya Yayıncılık, 2003.
22. Nur, İsmail Hakkı. “Mesnevî’de Hayvan Karakterleri (Metaforları)”, Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi 2/1 (207), 29-47.
23. Onur, Naci. Yûsuf u Züleyhâ (İnceleme-Metin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1982.
24. Önkal, Ahmet- Bozkurt, Nebi. “Deve”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 9 (1994), 222-226.
25. Pala, İskender. “Mühr-i Süleyman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 31 (2020), 523-525.
26. Pala, İskender. Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 21. Basım, 2011.
27. Roux, Jean-Paul. Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
28. Şentürk, Ahmet Atillâ. Osmanlı Şiiri Kılavuzu C. 2. İstanbul: OSEDAM, 2017.
29. Taş, İbrahim. Şeyyâd Hamzâ-Yûsuf ve Zelihâ. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. Erişim: 27.11.2025. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56443,seyyad-hamza--yusuf-ve-zelihapdf.pdf?0
30. Tavukçuoğlu, Orhan Kemâl. Yûnus Emre Risâletü’n-Nushiyye-Dîvân 1 (Vahitpaşa Yazma Eserler Kütüphanesi 3367). Ankara: Yunus Emre Enstitüsü Yayınları, 2025.
31. Tekin, Gönül Alpay. Leylâ ve Mecnûn Makaleler. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2. Baskı, 2021.
32. Ünalan, Özlem. “Alanya Halk Kültüründe Devenin Önemi”, TURAN Uluslararası Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi 4 (2023), 12-29.
33. Üstün, Mehmet Cihat. Hamdullah Hamdı̂nı̇n Yûsuf u Zelı̂hâ Mesnevı̇sı̇ (Gramer-Metı̇n-Dı̇zı̇n). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
34. Yiğit, Neslihan Huri. “Türk Dünyası Efsanelerinde Hayvanlarla İlgili Motifler Üzerine”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/59 (2018), 278-288.