MUAMMA ÇÖZÜM GELENEĞİNDE İNTİKAD KAİDESİ

Öz

İntikad, “nakd” kökünden olup Türk edebiyatı metinlerinin incelenmesinde eleştiri anlamında kullanılan bir yöntemin ismidir. Edebî metinlerin iyi yahut kötü tarafları geçmişten günümüze kadar olan süreçte intikad dairesi içinde değerlendirilerek ortaya konulmuştur. Geçmişten günümüze intikad kavramı bizde eleştiri karşılığını alırken, muamma ilminde ise bu kavramın farklı bir anlam ve işlev kazandığı görülmektedir. Çalışmamızda intikad kaidesinin muamma ilmindeki karşılığı açıklanmış ve bunun yanı sıra örnekler eşliğinde bu kaidenin gereken ismi bulmada harf ve hece çözümündeki işlevi ve çözüm sürecindeki rolü ortaya konulmuştur. Muamma ilminde intikad kaidesi, edevât-ı intikâd vasıtasıyla yapılmaktadır. Muamma şairlerinin, isimde gerekli harfi elde etmek amacıyla başvurdukları çözüm yolları ise çeşitlilik göstermektedir. Bu bağlamda, söz konusu çeşitlilik içerisinde intikad kaidesinin çözüm sürecindeki işlevi ile edevât-ı intikadın kapsamı ve mahiyeti, üzerinde durulması gereken temel hususlar arasında yer almaktadır. Çalışmamızda söz konusu muamma risaleleri ve şerhler çerçevesinde muamma ilminin intikad kaidesi, tasnif edilmek suretiyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• muamma
• çözüm
• intikad

THE PRİNCİPLE OF INTIQĀD İN THE TRADİTİON OF MUAMMA INTERPRETATİON

Öz

Intıqad, derived from the root naqd, denotes a method used in the examination of Turkish literary texts in the sense of literary criticism. From past to present, the positive and negative aspects of literary works have been evaluated within the framework of intiqād. While the concept of intiqād has traditionally corresponded to “criticism” in Turkish literary studies, it is observed that within the science of muamma it acquires a distinct meaning and function. This study aims to explain the role of the intiqād principle in the science of muamma and, through representative examples, to demonstrate its function in the resolution of letters and syllables employed to reveal the intended name, as well as its overall role in the solution process. In the science of muamma, the rule of ıntiqād is applied through the use of edevāt-ı ıntiqād. The methods employed by muamma poets to obtain the required letter within a name vary considerably. In this context, both the function of the ıntiqad rule in the process of solution and the scope and nature of the edevāt-ı ıntiqād constitute fundamental issues that require careful examination. Accordingly, this study investigates the ıntiqād rule in the science of muamma through a systematic classification based on relevant muamma treatises and commentaries.

Anahtar Kelimeler

• Muamma
• ıntiqād
• interpretation.

Kaynakça

1. AKBOĞA, Songül (2023), Şâirâne Muammâlara Şârihâne Çözümler (Muammâyî Ahmed Çelebi), Ankara: Gazi Kitabevi.
2. AKBOĞA, Songül (2025), Muammâyî Ahmed Çelebi’nin Şerh-i Muammeyât-ı Emrî’sinden Hareketle Emrî Çelebi’nin Bazı Muammalarının Çözümü, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 34/34, 13-25.
3. Muamma Mecmuası, Berlin Kütüphanesi Ms. Or. Oct. 3420.
4. ARSLAN, Ömer (2023), “Kınalızâde Alî Çelebi’nin Muammeyâtı”, Prof. Dr. Yekta Saraç Armağanı, İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları (DBY), C 1., 187 – 224.
5. ARSLAN, Ömer (2021), “XVI. Yüzyıl Şairlerinden Edirneli Ubeydî’nin Muammaları”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 26/26, 23-60.
6. BALTALI, Seval (2016), Mehmed Adlî Divanı, Yüksek Lisans Tezi, Kırklareli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. BAŞPINAR, Fatih (2021), “Adlî Divanından Çözümlü Muammalar”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 22, 587-607.
8. BİLKAN, Fuat (2000), Türk Edebiyatında Muamma, Ankara: Akçağ.

9. GASIMOVA ÇATALKAYA, Günay (2024), “Muamma Yazan Şairlerin Aynı İsimler Üzerindeki Ortak Çözüm Yöntemleri”, Prof. Dr. Mustafa Nejat Sefercioğlu Seferî’ye Armağan, Ankara: İksad, 290 – 325.
10. Gelibolulu, Sürûrî (2021), Şerh-i Risâle-yi Muammâ-yi Alî Ker, (haz. Tolga Öntürk), İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları (DBY).
11. Öntürk, Tolga (2019), Sürûrî’nin Şerh-i Muʿammeyât-ı Mîr Hüseyin Adlı Eseri (İnceleme – Tenkitli Metin), Doktora Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversites, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. SALÂHÎ, Mehmed (2019), Kâmûs-ı Osmânî, (haz. Ali Birinci), İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
13. Şerh-i Muammeyât-ı Câmî, Süleymaniye Kütüphanesi: Ayasofya 1866.
14. Şerh-i Muammâ-yi Mîr Hüseyin, Millet Kütüphanesi: Ali Emiri Edebiyat 255.
15. Kitab-i Muammâ-yi Rumûzî, Süleymaniye Kütüphanesi: İbrahim Efendi 567.
16. TALA, Murat (2018), “Arap Şiirinde Lügaz ve Muʿammânın Yapısı: İbnü’l-Fârız’ın Dîvânı’na Teorik Bir Bakış”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, Aralık 22/2, 939 - 967.
17. TARLAN, Ali Nihat (1936), Divan Edebiyatında Muamma, İstanbul: Burhaneddin Matbaası.
18. Şerh-i Muammeyât-ı Emrî, Topkapı Müzesi Kütüphanesi B 121.
19. YETİŞ, Kazım (2012), “XVI. Yüzyıl Başında Yazılan Bir Kavâid-i Şiiriyye Risâlesi”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi.