16. YÜZYIL DİVAN ŞİİRİNDE TELMİHİN YERİ

Öz

Belagat ilminin konularından olan telmih, divan şiirinde çokça kullanılan edebî sanatlar arasındadır. Telmih edilen konuların genişliği ile divan şiirinin kaynakları arasında derin bir bağ bulunmaktadır. Özellikle gelenekten beslenen ve kendi kurallarına sahip divan şiirinin kendine özel yapısını çözmek ve günümüzde bu metinleri daha iyi anlayabilmek için telmih edilen unsurların fark edilmesi önem taşımaktadır. Bu çalışmada telmihin tanımı üzerinde durulduktan sonra mazmun, metinlerarasılık, kültürlerarasılık ve edebî gelenek ile ilişkisi yorumlanarak telmihin rolünün belirlenmesi ve telmihin divan şiirinde kullanımının konular, şairler ve nazım şekilleri bağlamında değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Çalışma kapsamında araştırma evreni Klasik Türk şiiri, örneklemi ise 16. yüzyıl olarak belirlenmiş olup bu devirde yaşayan on dokuz şaire ait divanların ilmî neşirlerinde tarama yapılmıştır. Divanlar seçilirken şairlerin doğduğu şehirler ve yetiştiği sahalar da dikkate alınmış olup yalnızca usta şairler değil şiirleriyle ön plana çıkan diğer şairlerin eserleri de örnekleme dâhil edilmiştir. İncelememiz sonucunda telmihin; mazmun kurma ve çözmede, metinlerarasılıkta, kültürlerarasılıkta, edebî geleneğin ve mirasın aktarımında önemli bir rol oynadığı ortaya konulmakla birlikte telmih konuları tespit edilerek sekiz başlık altında toplanmış ve en çok telmih edilen konular, şairlerin telmih kullanım oranları, nazım şekillerine göre telmih sayısı gibi bulgular tablo ve grafikler üzerinde gösterilmiştir. Buna göre, 16. yüzyılda incelenen divanların hepsinde telmih sanatından yararlanıldığı, şairlerin divanlarının hacmiyle orantılı bir şekilde telmih sanatını kullandıkları, telmihi en fazla kullanan ilk 3 şairin Muhibbî, Gelibolulu Âlî ve Zâtî olduğu, en çok telmih edilen konuların ise sırasıyla “Leylâ ile Mecnûn, Ferhâd ile Şîrîn ve Hz. Yûsuf” olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• 16. Yüzyıl Divan Şiiri
• Edebî Gelenek
• Edebî Sanatlar
• Telmih
• Mazmun
• Metinlerarasılık
• Kültürlerarasılık

Etik Beyan

Bu çalışma, yazarın 2024 yılında Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde Prof. Dr. Osman Horata danışmanlığında tamamladığı “Divan Şiirinde Telmih (16. Yüzyıl)” başlıklı doktora tezinden türetilmiştir.

THE ROLE OF TELMİH İN 16TH-CENTURY DİVAN POETRY

Öz

Allusion (telmih), one of the subjects of the science of rhetoric (balâgha), is among the most frequently utilized literary devices in Divan poetry. There is a profound connection between the breadth of the subjects alluded to and the sources of Divan poetry. It is important to recognize the elements of allusion in order to grasp the unique structure of Divan poetry, which is nourished by tradition and operates within its own aesthetic conventions, and for facilitating a more profound understanding of these texts in the present day. This study aims to define telmih and determine its role by interpreting its relationship with literary mazmun, intertextuality, interculturality, and literary tradition. Furthermore, it evaluates the use of allusion in Divan poetry within the context of themes, poets, and verse forms. The research universe consists of Classical Turkish poetry, while the sample focuses on the 16th century. For this purpose, scholarly editions of divans belonging to nineteen poets from this era were analyzed. The selection accounts for diverse geographical and educational backgrounds, incorporating both master and prominent poets of the era. The findings reveal that telmih plays a significant role in the construction and interpretation of mazmun, in intertextual and intercultural relations, and in the transmission of literary tradition and heritage. Identified allusive themes are categorized under eight headings. Data such as the most frequently alluded themes, poets’ rates of allusion usage, and the distribution of allusions according to verse forms are presented through tables and graphs. Accordingly, it is determined that all examined divans of the sixteenth century employ the art of allusion; that poets use telmih in proportion to the volume of their divans; and that the three poets who make the most frequent use of allusion are Muhibbî, Gelibolulu Âlî, and Zâtî. The most frequently alluded themes are identified as Laylā and Majnūn, Farhād and Shīrīn, and the Prophet Joseph (Hz. Yûsuf), respectively.

Anahtar Kelimeler

• 16th-Century Divan Poetry
• Literary Tradition
• Rhetorical Devices
• Telmih (Allusion)
• Mazmun (Conceit)
• Intertextuality
• Interculturality

Etik Beyan

This study is derived from the author’s doctoral dissertation titled “Telmih in divan poetry (16th century)” completed in 2024 at Hacettepe University, Institute of Social Sciences, under the supervision of Prof. Dr. Osman Horata.

Kaynakça

1. Açıl, Berat . “Telmih’e Telmih: Klasik Türk Edebiyatında Geleneğin İnşası”. Erdem 67 (2014), 5-18. https://doi.org/10.32704/erdem.537397.
2. Ahmed Cevdet Paşa. Belâgat-ı Osmâniyye. nşr. Turgut Karabey ve Mehmet Atalay. Ankara: Akçağ Yayınları, 2000.
3. Ak, Coşkun. Bağdatlı Rûhî Dîvânı – Karşılaştırmalı metin (2 cilt). Bursa: Uludağ Üniversitesi Basımevi, 2001.
4. Akkuş, Metin. “Klasik Türk Edebiyatının Kültür Kaynakları: Eserler”. Doğu Esintileri 1 (2014), 13-32.
5. Aksoyak, İsmail Hakkı. Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208602/gelibolulu-mustafa-ali-divani.html.
6. Aktan, Muhammed Felat. “Şaban Kâmî’nin Divanında Âyet İktibasları ve Telmih Örnekleri”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 3/2 (2020), 517-38.
7. Aktulum, Kubilay. Metinlerarası İlişkiler. Ankara: Kanguru Yayınları, 2014.
8. Akün, Ömer Faruk. “Divan Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/389-427. Ankara: TDV Yayınları, 1994.

9. Ayan Nizam, Elif. “Divan Şiirinde Bir Telmih Unsuru Olarak ‘Ashâb-ı Kehf’”. Turkish Studies 8/13 (2013), 483-499.
10. Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2011.
11. Baranoğlu, Şahin. Abdurrahman Süreyya: Mizanü’l-Belaga (2 cilt). İzmir: Ege Üniversitesi, Doktora Tezi, 1999.
12. Bayrak Sarıkaya, Hatice Beyza. Hilye-i Hâkânî'de Telmihte Bulunulan Hadislerin Tespit ve Değerlendirilmesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
13. Bayram, Tülay. Süleyman Fehmi’nin “Edebiyat” Adlı Eseri (Değerlendirme-çeviri yazı-sözlük). Düzce: Düzce Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
14. Burmaoğlu, Halit B. Lâmi’î Çelebi Divanı: Hayatı, edebi kişiliği, eserleri ve divanının tenkidli metni. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Doktora Tezi, 1983.
15. Can, Kaya. Başlıca Yazınsal Sanatlar. Ankara, 2003.
16. Çavuşoğlu, Mehmed. “Mazmûn”. Türk Dili 388-389 (1984), 198-205.
17. Çavuşoğlu, Mehmed. Taşlıcalı Yahyâ Bey-Dîvân. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2023. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356059/taslicali-yahya-bey-divani.html.
18. Çavuşoğlu, Mehmed - Tanyeri, M. Ali. Hayretî Divânı. İstanbul: İ.Ü.E.F. Yayınları, 1987a.
19. Çavuşoğlu, Mehmed - Tanyeri, M. Ali. Zatî Divanı (edisyon kritik ve transkripsiyon): Gazeller kısmı (Cilt III). İstanbul: İ.Ü.E.F. Yayınları, 1987b.
20. Çavuşoğlu, Mehmed - Tanyeri, M. Ali. Üsküblü İshâk Çelebi - Dîvan – Tenkidli basım. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi FEF Yayınları, 1990.
21. Çaylı Cankurt, Gülşen. Figanî Divanı gramatikal indeksi. Adnan Menderes Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
22. Demirel, Şener. “Mazmun Üzerine Bir Değerlendirme”. bilig 21 (2002), 117-142.
23. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2007.
24. Durmuş, İsmail. “Telmih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/407-408. Ankara: TDV Yayınları, 2011.
25. Erdoğan, Mustafa. Kabûlî İbrahim Efendi, hayatı, edebî kişiliği ve Divanı (inceleme-tenkitli metin-dizin). Ankara: Gazi Üniversitesi, Doktora Tezi, 2008.
26. Güler, Zülfü. Divan Şiirinde Peygamber Hikâyelerine Telmihler. Elazığ: Fırat Üniversitesi Yayınları, 2006.
27. Gürgendereli, Müberra. Mostarlı Hasan Ziyâ’î Divânı. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196834/mostarli-hasan-ziyai-divani.html.
28. Güvenç, Bozkurt. İnsan ve Kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1979.
29. Hatîb el-Kazvînî. Telhîs ve Tercümesi: Kur’ân’ın Eşsiz Belâgatı. neşr. Nevzat H. Yanık, Mustafa Kılıçlı ve M. Sadi Çögenli. İstanbul: Huzur Yayınları, 2006.
30. Havlioğlu, Didem. “Estetik Hafıza Olarak Telmih: Süreklilik ve Başkalaşım”. Monograf 4 (2015), 10-30.
31. İnan, Murat Umut. “Osmanlı Edebî Hafızasında İran Şiirinin İzdüşümleri”. Sanatta Hafızanın Biçimleri. ed. M. Babacan Bursalı. 177-201. İstanbul: Küre Yayınları, 2017.
32. İsen, Mustafa. Usûlî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2020.
33. Kaleoğlu Alkan, Gonca. Fuzûlî Dîvânı'nda Telmih Sanatı. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
34. Kartal, Ahmet. “Türk Edebiyatında Belâgat Çalışmaları ve ‘Tezâd’ ve ‘Telmih’ Sanatlarına Eleştirel Bir Bakış”. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16/1 (2007), 413-428.
35. Kayalık Şahin, Duygu. “Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik’ta Telmih ve Teşbih Unsuru Olarak Şahıslar”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 56 (2022), 329-358. https://doi.org/10.21563/sutad.1222405.
36. Kılıç, Filiz. Âşık Çelebi Dîvânı. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195827/asik-celebi-divani.html.
37. Kılınç, Abdülhakim. Fuzûlî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021. Kocakaplan, İsa. Açıklamalı Edebî Sanatlar. İstanbul: M.E.B. Yayınları, 1992.
38. Korkmaz, Ferhat. “Metinlerarası İlişkilerin Klasik Retorikteki Kökeni Üzerine Bir Araştırma”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi -Gelenek ve Postmodernizm Özel Sayısı- 3 (2017), 71-88.
39. Kurtoğlu, Orhan. Zâtî Dîvânı (Gazeller Dışındaki Şiirler). PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195592/zati-divani.html.
40. Küçük, Sabahattin. Bâkî Dîvânı. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, t.y. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78361/baki-divani.html.
41. Külekçi, Numan. Açıklamalar ve Örneklerle Edebî Sanatlar. Ankara: Akçağ Yayınları, 1999.
42. Menemenlizâde Mehmet Tâhir. Osmanlı Edebiyatı: Belâgat. nşr. Mehmet Fatih Köksal ve Vedat Ali Tok. Ankara: Kurgan Edebiyat, 2013.
43. Mengi, Mine. “Mazmun Üzerine Düşünceler”. Divan Şiiri Yazıları. 47-64. Ankara: Akçağ Yayınları, 2014. Odacı, Nuray. Bir Ders Kitabı Olarak Ahmed Reşid Rey'in Nazariyyât-ı Edebiyyesi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Doktora Tezi, 2016.
44. Okuyucu, Cihan. Cinânî hayatı eserleri - Dîvânının tenkidli metni. Ankara: TDK Yayınları, 1994. Öksüz, Mert. “Telmih ya da Geçmişe Göz Ucuyla Bakma”. Türk Dili -Dilin Perdeleri Özel sayısı- 767-768 (2015), 247-250.
45. Öztekin, Özge. “XIX. Yüzyıl Şiirinde Metinlerarasılığın Kadınlararası Hâli”. Millî Folklor, 31/123 (2019), 111-123. Pala, İskender. “‘Mazmun’un Mazmunu”. Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler. 399-402. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.
46. Recâîzâde Mahmûd Ekrem. Ta’lîm-i Edebiyât. nşr. Furkan Öztürk. İstanbul: DBY Yayınları, 2018.
47. Saraç, M. A. Yekta. Emrî Dîvânı. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, t.y. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78368/emri-divani.html.
48. Soylu, İlhan. XIII-XV. Yüzyıl Divan Şiirinde Ayet ve Hadis Kullanımı (İktibas ve Telmih). Malatya: İnönü Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
49. Şemîsa, Sîrûs. Ferheng-i Telmihât (5. Baskı). Tahran: Çaphane-i Ramin, 1375/1996. Şemseddin Sâmi. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Kapı Yayınları, 2011.
50. Şenödeyici, Özer. “Mazmun Beyanındadır: Klâsik Türk Şiirinde Mazmun Arayışına Katkılar”. Journal of Turkish Language and Literatüre, 4/4 (2018), 1047-1070.
51. Şenödeyici, Özer. El-mazmûn - Beyitlerin Ardındaki Gizem. Çorum: Kut Yayınları, 2020.
52. Tarlan, Ali Nihad. Hayâlî Bey Dîvânı. İstanbul: İ.Ü.E.F. Yayınları, 1945.
53. Tarlan, Ali Nihad. Zatî Divanı (edisyon kritik ve transkripsiyon): Gazeller kısmı (Cilt I-II). İstanbul: İ.Ü.E.F. Yayınları, 1968-1970.
54. Tarlan, Ali Nihat. Edebî Sanatlara Dair. İstanbul: İnkılâp Kitaphanesi, 1933. [Teftâzânî] Sa’düddîn et-Teftâzânî. El-Mutavvel: Belâgat İlimleri Beyân-Bedî’ (Cilt 2). çev. Zekeriya Çelik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
55. Toptaş, Emine Sıdıka. Divan Şiirinde Telmih (16. yüzyıl). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
56. Tulum, Mertol – Tanyeri, M. Ali. Nev’î Divan. İstanbul: İÜ Edebiyat Fak. Yayınları, 1977.
57. Üzümcü, Ali. Mihaloğlu Ali Bey'in Gazavat-namesi'nin (864-1795. Beyitler) Telmih ve Kıssaları Üzerine Bir İnceleme. Konya: Selçuk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
58. Yalçıntaş, Esra. “Hâcû-yi Kirmânî’nin Bir Gazelinin Telmih Sanatı Açısından İncelenmesi”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 58 (2017), 105-113.
59. Yavuz, Kemal – Yavuz, Orhan. Muhibbî Dîvânı (2 cilt). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
60. Yüksel, Funda. Mihaloğlu Ali Bey Gazavat-Namesi'ndeki (1-863. Beyitler) Kıssa ve Telmihler Üzerine Bir İnceleme. Konya: Selçuk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2010