SER-Â-PÂ EDEBÎ TÜRÜ VE KEMÂL GIYÂSUDDÎN’İN SER-Â-PÂ KASÎDESİ: TAVṢĪF-İ ZĪBĀYĪHĀ-Yİ ENDĀM/SER-Ā-PĀ

Öz

Fars edebiyatında sevgilinin güzellik unsurlarının birinin ya da baştan başlanarak ayağa kadar olanlarından büyük kısmının anlatıldığı bir kısmı müstakil olan manzum ya da mensur birçok eser bulunmakta, adı geçen edebiyatta bu özellikteki eserleri adlandırmak için “endâm (beden), boy pos” anlamlı da olan “ser-â-pâ(y)” kelimesi kullanılmaktadır. Ancak ser-tâ-pâ(y), ser-tâ-kadem, ser u pâ vb. kelimelerin de söz konusu terimle aynı anlamı taşıdığına dikkat çekmek gerekir. Klasik Türk edebiyatında ise oldukça büyük kısmı manzum olan bu tür metinlerin adlandırıldığı örnek sayısının çok az olduğunu, olanlar içinse teşbîhât kelimesinin veya özel isimlerin tercih edildiğini, fakat kaynaklardaki kimi ifadelerden Fars edebiyatında yukarıda verilen terim ve benzerlerinin Türkçe yazan şair ve yazarlarca da bilindiğini hatırlatan kullanımlara rastlandığını belirtmek gerekir. Nitekim Mu’idî’nin (ö. 1568-9) Miftâhü’t-teşbîh’i ile Sürûrî’nin (ö. 1562) Bahrü’l-ma‘ârif’i bu tarz teşbihlerin ortaya konduğu, ancak özel başlık kullanılarak yazılan tanınmış metinler olmaları bakımından dikkat çekicidir. Müelliflerin çoğu kez didaktik bir gaye güderek kaleme aldıkları söz konusu eserlerin, hem şairler hem yazarlar hem de okuyucular için şiirlerdeki hayal dünyasının kavranması ve teşbihlerin anlaşılmasını kolaylaştırma bağlamında faydalı bir yönü olduğu da vurgulanmalıdır. Bu makalede önce Fars edebiyatında ser-â-pâ türü hakkında bilgi verilecek, ardından klasik Türk edebiyatında bu türün Türkçe örneklerinden tespit ettiklerimiz üzerinde durulacak ve bunlar için sözü edilen terimin/terimlerin kullanımı eldeki verilerden hareketle değerlendirilecektir. Bunların yanı sıra Kemâl Gıyâsuddîn’in (ö. 1444-5) ser-â-pâ türünün Fars edebiyatındaki önemli örnekleri arasında gösterilen ve Sürûrî’nin Bahrü’l-ma‘ârif’ine de çok sayıda alıntı yaptığı metinlerden biri olan kasîdesi tanıtılacak, bu manzume Türkiye Türkçesine çevrilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik edebiyat
• edebî tür
• sevgilinin güzellik unsurları
• ser-â-pâ
• endâm
• ser u pâ
• Kemâl Gıyâsuddîn

THE SER-Â-PÂ LİTERARY GENRE AND KEMÂL GIYÂS AL-DÎN’S SER-Â-PÂ QASİDA COMPOSED OF SİMİLES DESCRİBİNG THE BELOVED’S BODİLY FEATURES: TAVṢĪF-İ ZĪBĀYĪHĀ-Yİ ENDĀM / SER-Ā-PĀ

Öz

In Persian literature, there are many independent works, both in verse and in prose, in which one or many of the elements of the beloved’s beauty—either individually or beginning from the head and proceeding down to the feet—are described. In that literary tradition, the term “ser-â-pâ(y)”, which also carries the meaning of “form (body), stature,” is used to designate works of this nature. However, it should be noted that expressions such as “ser-tâ-pâ(y), ser-tâ-kadem, ser u pâ” likewise convey the same meaning as the aforementioned term. In classical Turkish literature, by contrast, the number of examples in which such texts—most of them in verse—are explicitly named is quite limited. For the few that do exist, the term teşbîhât (similes) or specific proper titles tend to be preferred. Nevertheless, certain expressions found in the sources indicate that the above-mentioned terms and similar ones used in Persian literature were also known to poets and authors writing in Turkish. Indeed, Muʿîdî’s (d. 1568–9) Miftâhü’t-teşbîh and Sürûrî’s (d. 1562) Bahrü’l-maʿârif are noteworthy as well-known texts in which such similes are presented under explicit headings. It should also be emphasized that these works—often composed with a didactic purpose by their authors—possess a practical value for poets, writers, and readers alike, insofar as they facilitate the comprehension of the imaginative world of poetry and the understanding of similes. In this article, information will first be provided on the ser-â-pâ genre in Persian literature. Subsequently, the Turkish examples of this genre in classical Turkish literature that we have identified will be discussed, and the use of the aforementioned term(s) for these works will be evaluated on the basis of the available data. In addition, a qasida by Kamâl Gıyâs al-Dîn (d. 1444–5)—regarded as one of the important examples of the ser-â-pâ genre in Persian literature and one of the texts from which Sürûrî extensively quoted in his Bahrü’l-maʿârif—will be introduced, and this poem will be translated into Turkey Turkish.

Anahtar Kelimeler

• Classical literature
• literary genre
• features of the beloved's beauty
• ser-â-pâ
• endâm
• ser u pâ
• Kamâl Gıyâs al-Dîn

Kaynakça

1. Yazılı Kaynaklar: Aksoyak, İsmail Hakkı. “Manastırlı Celâl’in Satranç Terimleriyle Yazdığı İlginç Bir Gazeli”. Türklük Bilimi Araştırmaları 18 (2005), 7-16.
2. ------------------------------. “Manastırlı Celâl’in Hüsn-i Yusuf Adlı Eseri”. Edebiyat ve Dil Yazıları Mustafa İsen’e Armağan. Ankara: Grafiker Yayınları, 2007.
3. Aslan, Mustafa (hzl.). Mîrî-Mihr ü Müşterî (İnceleme-Karşılaştırma-Metin). Ankara: Grafiker Yayınları, 2013.
4. Assâr-ı Tebrîzî. Mihr u Muşterî. Çankırı: İl Halk Kütüphanesi, 18 Hk 401.
5. ----------------------------------------. Kayseri: Raşid Efendi Kütüphanesi, 1287.
6. ----------------------------------------. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Ali Paşa, 877.
7. ----------------------------------------. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi, 1585.
8. ----------------------------------------. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 4033.

9. ----------------------------------------. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Lala İsmail, 409/2.
10. ----------------------------------------. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ali Nihad Tarlan, 147.
11. ----------------------------------------. İstanbul: TİEM, Yazma Bağışlar Koleksiyonu, 2070.
12. Ateş, Ahmet. İstanbul Kütüphanelerinde Farsça Manzum Eserler I. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1968.
13. ----------------. “Mesnevî”. İslâm Ansiklopedisi. 8/127-133. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 2001.
14. Aydemir, Yaşar (2001). “Şiir Mecmuaları ve Metin Teşkilinde Mecmuaların Rolü”. Bilig 19 (2001), 147-155.
15. Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. C. 3. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2011.
16. Bilkan, Ali Fuat (hzl.). Nâbî Dîvânı. İstanbul: MEB Yayınları, 1997.
17. Birinci, Ali (hzl.). Hüseyin Remzî-Lugat-i Remzî. C. 1. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
18. Çetinkaya, Gökhan. “Habîb-i İsfahânî’nin Farsça Dil Kitaplarındaki Gramer Terimleri”. DTFC Dergisi 65/2 (2025), 1115-1148.
19. Çınar, Fatih. “Diyarbakır İl Halk Kütüphanesinde Bulunan Tasavvufî Yazma Eserler”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2023), 34-51.
20. Değirmençay, Veyis. İran Edebiyatında Bedî’iyye veya Kasîde-i Masnû’a. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Yayını, 2000.
21. Eliaçık, Muhittin. “Bavyera Devlet Kütüphanesi’nde Mahbubun Sıfatlarına Dair Risale Miftâhü’t-teşbîh’ten Bir İntihal mi?”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 21 (2009), 239-280.
22. Emin Ahmed Râzî. Tezkire-i Heft-iklîm. Cild-i evvel. Tahran: Surûş, 1999.
23. Erdoğan, Mehtap. Güzellik Unsurlarıyla Divan Şiirinde Sevgili. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2013.
24. Erünsal, İsmail E. . “Mu’îdî’nin Miftâhu’t-teşbîh’i.” Osmanlı Araştırmaları VII-VII (ayrıbasım) (1988).
25. Fidan, Mustafa – Habib Derzinevesi (çev.). Şerâfeddin Râmi-Âşıkların Sevgilisi. Lefkoşa: Akdeniz Haber Ajansı Yayınları, 2005.
26. Gedik, Nusret. Lâzikî-zâde Feyzullah Nâfiz Efendi (ö. 1181/1767)’nin Türkî Letâ’ifü’l-Hayâl İsimli Eseri [1b-81a] (İnceleme-Metin). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
27. Güleç, İsmail. Sürûrî’nin Şehzâde Mustafa Medhiyyesi Yâhut Kasîde-i Masnû‘a. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2018.
28. Gülüm, Emrah. Ahmedî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Tıpkıbasım). Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
29. Harmancı, Esat (hzl.). Süheylî Ahmed bin Hemdem Kethudâ-Dîvân. Ankara: Akçağ Yayınları, 2007.
30. Hasan Enverî. Ferheng-i Fuşurde-i Suhan. C. 1. Tahran: Suhan, 1382.
31. Hasan Zulfikârî. “Bahr-i Tavîl-i Kemâl-i Fârsî”. Tahkîkât-i İslâmî, Devre-i şeşum, Şumâre: 1-2 (1373), 57-64.
32. Hayyâmpur. Ferheng-i Suhanverân. C. 2. Tahran: İntişârât-ı Talâye, 72.
33. İsen, Mustafa. Usûlî Dîvânı. İstanbul: TYEKB Yayınları, 2020.
34. Karabey, Turgut-Numan Külekçi-Habib İdris (çev.). Şerafettin Rami-Enisü’l-uşşak (Klasik Doğu Edebiyatlarında Sevgiliyle İlgili Mazmunlar). Ankara: Ecdâd Yayınları, 1994.
35. Lâle Tîk Çend Bahâr. Bahâr-i Acem. Cild-i Duvum. Tehrân: Telâye, 1385.
36. Lugal, Necati (çev.). Devletşah-Şair Tezkireleri. İstanbul: Pinhan Yayınları, 2011.
37. Muhammed Alî Hizânedârlu. Manzûmehâ-yi Fârisî. Tehrân: Revzene, 1375.
38. Muhammed Muzaffer Huseyin Sabâ. Tezkire-i Rûz-i Rûşen. Tehrân: Kutubhâne-i Râzî, 1343.
39. Muhsin Keyânî - Ahmed Behiştî Şîrâzî (hzl.). Dîvân-i Kemâl Giyâs-i Şîrâzî. Tehrân, 1390.
40. Nasrullah Pürcevâdî. Can Esintisi - İslam’da Şiir Metafiziği. Çev. Hicabi Kırlangıç. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.
41. Necîb Mâyel-i Herevî. “Bahr-i Tavîl-i Kemâl-i Fârsî”. Mecelle-i Tahkîkât-i İslâmî, Sâl-i şeşum, Bahâr u Tâbistân, Şumâre: 1-2 (1370), 352-378.
42. Oğuztürk, Oğuzhan. Hüseyin Celâl Bey Hüsn-i Yûsuf Tahlil-Transkripsiyonlu Metin-Dizin-Tıpkıbasım. Bingöl: Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
43. Özden, Sevda - Yasemin Karakuş - Ömer Aslan (hzl.). Ayşe Hubbî - Hurşîd ü Cemşîd. İstanbul: DBY Yayınları, 2023.
44. Öztekin, Nezahat (hzl.). Fazlî-Gül ü Bülbül. İzmir: Akademi Kitabevi, 2002.
45. Öztürk, Mürsel- Derya Örs (hzl.). Mütercim Âsım Efendi-Burhân-ı Katı. Ankara: TDK Yayınları, 2000.
46. Parlatır, İsmail vd. (hzl.). İbrahim Cûdî Efendi - Lügat-ı Cûdî. Ankara: TDK Yayınları, 2006.
47. Sa‘îd Şefî‘yûn. “Ser-â-pâ Yekî ez-Envâ‘-i Edebî Garîb-i Fârisî”. Cestârhâ-yi Edebî Mecelle-i İlmî 17 (1389), 147-174.
48. Şafak, Yakup. Sürūrī’nin Baḥrü’l-ma‘ārif’i ve Enīsü’l-‘uşşāḳ ile Mukayesesi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1991.
49. Şemsettin Sâmî. Kâmûsu’l-a‘lâm. C. 5. Ankara: Kaşgar Neşriyat, 1996.
50. Şîr Alî Hân Lodî. Mir‘âtu’l-hayâl. Tehrân: İntişârât-i Revzene, 1377.
51. Şu‘ûrî Hasan Efendi. Ferheng-i Şu‘ûrî. C. 1. İstanbul: Ṭürkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
52. Taş, Bünyamin. “Divan Şiirinde Müstakil Bir Tür Olarak Hüsniyyât veya Hasen Şiir”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 64/3 (2024), 749-780.
53. Yûnus Ca‘ferî. Armağan-i Edebî. Tehrân: Bunyâd-ı Mevkûfât-i Efşâr, 1376.
54. İnternet Kaynakları:
55. Genç, İlhan (hzl.). Esrâr Dede-Tezkire-i Şu‘arâ-yı Mevleviyye. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57762,tezkire-i-suara-yi-mevleviyyepdf.pdf?0 (Erişim tarihi: 02.01.2026).
56. Gürbüz, Mehmet. Ḳābilī-Sulšān-ı Ḫūbāna Münāsib Eş‘ār (İnceleme-Metin-Şair ve Şiir Dizini). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58582,sultan-i-hubana--munasib-esarpdf.pdf?0 (Erişim tarihi: 21.11. 2025).
57. http://islamilimleri.com/Sozluk/Osmanlica/011/65.htm
58. https://en.wikipedia.org/wiki/Heer_Ranjha?ysclid=mhrnrcpdde779276584
59. https://ganjooor.net/hafez/gkazal/sh92
60. https://ganjoor.net/hojviri/kashfol-mahjoob/kmbab29/sh1
61. https://ganjoor.net/khaghani/divankh/ghasidekh/sh148
62. https://ganjoor.net/nashenas/faramarz/sh151 https://ganjoor.net/sanaee/hadighe/hdgh06/sh41
63. https://kelimeler.gen.tr/tekyelenmek-tekye-vurmak-tekye-urmak--nedir-ne-demek-298395
64. https://kureansiklopedi.com/tr/detay/girih-4946d
65. https://mitoloji.org.tr/rama-adaletin-ve-erdemin-tanrisi/
66. https://muhur.yek.gov.tr/muhur/yekmu0192
67. https://portal.yek.gov.tr/main/login
68. https://sozluk.gov.tr/
69. https://tr.wikipedia.org/wiki/Zincir_z%C4%B1rh
70. https://vajehyab.com
71. https://www.almaany.com/tr/dict/ar-tr/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/
72. https://www.elqareanews.com/117815
73. https://www.etkindusunceakademisi.org/turk-toresinde-diz-vurma-ya-da-diz-cokme/
74. https://www.instagram.com/p/C9CstlTIWpX/
75. https://www.ksanature.com/plants/ocimum_forskaolii/
76. https://www.osmanice.com/osmanlica-15709-nedir-ne-demek.html
77. https://www.osmanlicasozlukler.com/ingilizce/tafsil-462480-ku1.html
78. https://www.zahran.org/vb/showthread.php?t=127436
79. İsen, Mustafa (hzl.). Gelibolulu Âlî-Künhü’l-ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55739,kunhul-ahbarin-tezkire-kismpdf.pdf?0 (Erişim tarihi: 02.01.2026).
80. Kutlar, Fatma Sabiha (hzl.). Ûdî-Mâcerâ-yı Mâh. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55871,macera-yi-mahpdf.pdf?0 (Erişim tarihi: 05.11.2025).
81. Marziye Efhamî Sütûde - Meryem Nûrî Niyâ. “Giyâs-i Şîrâzî, Şâ‘irî-i Menkabet-hân”. (1395), 894-921. Erişim adresi: https://sid.ir/paper/842588/fa. (Erişim tarihi: 25.12.2025).
82. Solmaz, Süleyman (hzl.) . Ahdî-Gülşen-i Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56733,ahdi-gulsen-i-suarapdf.pdf?0 (Erişim ta