FASÎH AHMED DEDE’YE İSNAT EDİLEN RÛZ U ŞEB MÜNAZARASININ GERÇEK SAHİBİ OLARAK SARI ABDULLAH EFENDİ

Öz

1584 senesinde İstanbul’da dünyaya gelen Sarı Abdullah Efendi (ö. 1071/1660), kâtiplikle başladığı memuriyet hayatına çeşitli görevlerle devam etmiştir. Tahsil dönemi konusunda detaylı bilgi bulunmamaktadır; fakat iyi bir eğitim gördüğü ve ilmî yetkinliği özellikle mensur eserlerinden anlaşılmaktadır. Tasavvufî-hikemî nitelikte şiirleri de bulunan Abdullah Efendi, Abdî mahlasını kullanmıştır. En önemli eseri ise Mevlânâ’nın Mesnevî-i Ma‘nevî’sinin birinci defterinin şerhi olan Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’sidir. Şârih bu eseri 1631 yılında tamamlamıştır. Fasîh Ahmed Dede de (ö. 1111/1699) İstanbul’da dünyaya gelmiştir. Doğum tarihi net olarak bilinmemektedir; fakat XVII. yüzyılın ilk çeyreğinin sonlarına doğru veya ikinci çeyreğinin başlarında doğduğu tahmin edilmektedir. Onun da öğrenim hayatı hakkında malumat bulunmamaktadır; fakat yaşamına dair bilinenler ile eserlerine yansıyan bilgi ve mahareti iyi bir tahsil gördüğüne işaret etmektedir. Devlet bünyesinde kâtiplik görevleri yapmış, muhtemelen 1660’lı yılların sonu veya 1670’li yılların başında Galata Mevlevîhânesi şeyhi Gavsî Dede’ye (ö. 1109/1697) intisap edip ömrünün kalan kısmını mezkûr dergâhta geçirmiştir. Kaynaklardan eserlerinin neredeyse hepsini bu süreçte kaleme aldığı belirtilmektedir. Fasîh Ahmed Dede’ye isnatla 1278/1861 yılında İstanbul’da basılan Rûz u Şeb münazarası, Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’sinde; bu esere göre 3734. beytin şerhinde tespit edilmiştir. Yani Fasîh Ahmed Dede’ye ait müstakil bir eser gibi gösterilen metin, esasen Sarı Abdullah Efendi’nin şerhinin parçasıdır. 1861’de basılan metnin kendisinde bu konuda hiçbir bilgi bulunmamasına rağmen, sözü edilen metne Fasîh’e isnat içeren bir başlık ilave edilmiş olması, hatalı bir bilginin dolaşıma girmesine sebep olmuştur. Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’nin zengin muhtevasının fark edilmesine de katkı sağlayacak olan bu çalışma ile söz konusu metnin asıl sahibinin Sarı Abdullah Efendi olduğu ortaya konulup literatürde tekrarlanan ilmî bir hata tashih edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Sarı Abdullah Efendi
• Fasîh Ahmed Dede
• Rûz u Şeb münazarası

SARI ABDULLAH EFENDI IS THE TRUE OWNER OF THE "DEBATE OF DAY AND NIGHT" ATTRIBUTED TO FASIH AHMED DEDE

Öz

Born in Istanbul in 1584, Sarı Abdullah Efendi (d. 1071/1660) began his career as a clerk and continued in various positions. Detailed information about his education is scarce; however, his good education and scholarly competence are evident, particularly from his prose works. Abdullah Efendi, who also wrote Sufi-philosophical poems, used the pseudonym (mahlas) Abdî. His most important work is Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî, a commentary on the first volume of Mevlana's Mesnevî-i Ma‘nevî. The commentator completed this work in 1631. Fasîh Ahmed Dede (d. 1111/1699) was also born in Istanbul. His exact birth date is unknown; however, it is estimated that he was born towards the end of the first quarter or the beginning of the second quarter of the 17th century. Information about his education is also scarce. However, what is known about his life and the knowledge and skill reflected in his works indicate that he received a good education. He held clerical positions within the state, and probably in the late 1660s or early 1670s, he became a disciple of Gavsî Dede (d. 1109/1697), the sheikh of the Galata Mevlevi Lodge, and spent the rest of his life there. Sources indicate that he wrote almost all of his works during this period. Debate of Day and Night (Rûz u Şeb), published in Istanbul in 1278/1861 and attributed to Fasîh Ahmed Dede, is found in Sarı Abdullah Efendi's Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî; according to this work, it is identified in the commentary of the 3734th verse. In other words, the text presented as an independent work by Fasîh Ahmed Dede is actually a part of Sarı Abdullah Efendi's commentary. Although the text itself, published in 1861, contains no information on this subject, the addition of a title attributing it to Fasîh Ahmed has led to the circulation of erroneous information. This study, which will also contribute to the realization of the rich content of Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî, will reveal that the true author of the text is Sarı Abdullah Efendi and correct a scholarly error repeated in the literature.

Kaynakça

1. Avcı, Sait. Sarı Abdullah Efendi’nin “Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî”si, V. Cilt (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
2. Ayçiçeği, Bünyamin. “Abdî, Sarı Abdullah Efendi”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim adresi: https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/abdi-sari-abdullah-efendi.
3. Aytekin, Ülker. Sarı Abdullah Efendi ve Mesnevî-i Şerif Şerhi. Konya: Umde Yayınevi, 2017.
4. Azamat, Nihat. “Sarı Abdullah Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2009, 36/145-147.
5. Benli, Şeyma. Klasik Türk Edebiyatında Münazara: Sümerlerden Osmanlılara Bitmeyen Tartışmaların Hikâyesi, İstanbul: DBY Yayınları, 2021.
6. Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. haz. Mehmet Ali Yekta Saraç, Ankara: TÜBA, 2016.
7. Ceylan, Kübra. Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’si, III. Cilt (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
8. Çabuk, Vahid. Köprülüler. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1988.

9. Çıpan, Mustafa. Fasih Divanı, İnceleme-Tenkidli Metin. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2003.
10. Dağlar, Abdülkadir. Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
11. De Groot, Alexander H. “Halil Paşa, Kayserili”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1997, 15/324-326.
12. Er, Şaban. Melâmîlik ve Osmânlı Devri Melâmîleri. İstanbul: Kutupyıldızı Yayınları, 2015.
13. Esrâr Dede. Tezkire-i Şu‘arâ-yı Mevleviyye. haz. İlhan Genç, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
14. Fasîh el-Mevlevî. Münâzara-i Rûz u Şeb. neşreden: Muhammed Lebîb, İstanbul, 1278.
15. İçli, Ahmet. “Fasîh’in Rûz u Şeb Münâzarası”, EKEV Akademi Dergisi, 2014, 60/513-537.
16. İnalcık, Halil. Devlet-i ‘Aliyye: Osmanlı İmparatoluğu Üzerine Üzerine Araştırmalar - III, Köprülüler Devri, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2015.
17. İnan, Göker. XVI. Yüzyıl Osmanlı Kroniklerinde İstanbul. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024.
18. İsmail Belîğ. Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyli Zübdeti’l-Eş‘âr. haz. Abdulkerim Abdulkadiroğlu, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 1999.
19. Kablander, Nesibe. Sarı Abdullâh Efendi’nin “Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî”si, II. Cilt (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
20. Kablander, Nesibe. “Ankaravî’nin Mesnevî Şerhinde Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’nin İzleri”, 11. Yıldız Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi, Bildiri Özetleri Kitabı, (25-26 Aralık 2024), 81.
21. Karakurt, Ezrail. Sarı Abdullâh Efendi’nin “Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî”si, IV. Cilt (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
22. Levend, Agâh Sırrı. Divan Edebiyatı: Kelimeler ve Remizler Mazmunlar ve Mefhumlar. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021.
23. Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. Yayına haz. Nuri Akbayar, Eski yazıdan aktaran: Seyit Ali Kahraman, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
24. Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi. Tezkiretü’ş-şuarâ. haz. Adnan İnce, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
25. Muallim Nâci. Osmanlı Şairleri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, haz. Cemâl Kurnaz, 1986.
26. Mustafa Safâyî Efendi. Tezkire-i Safâyî, (Nuhbetü’l-Âsâr min Fevâ’idi’l-Eş’âr) İnceleme-Metin-İndeks. haz. Pervin Çapan, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2005.
27. Müstakimzâde, Tuhfe-i Hattâtîn, haz. Mustafa Koç, İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
28. Odunkıran, Fatih. Mevlevî Tezkiresi: Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyân (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
29. Salmani, Milad. Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’si, I. Cilt (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
30. Sarı Abdullah Efendi. Semerâtü’l-Fuâd fi’l-Mebde’ ve’l-Meâd. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1288.
31. Şeyhî Mehmed Efendi. Vekâyi‘u’l-Fuzalâ: Şeyhî’nin Şakâ’ik Zeyli. haz. Ramazan Ekinci, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
32. Tanyıldız, Ahmet. İsmâîl Rusûhî-yi Ankaravî, Şerh-i Mesnevî (Mecmû’atu’l-Letâyif ve Matmûratu’l-Ma’ârif), (I. Cilt), (İnceleme-Metin-Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
33. Ubeydî. Netâyicü’l-Ezhâr. haz. Esra Kılıç, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191373/ubeydi-netayicul-ezhar.html
34. Vassâf, Osmânzâde Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. haz. Mehmet Akkuş-Ali Yılmaz, İstanbul: Kitabevi, 2006.
35. Yağcıoğlu, Songül. "Münâzara--i Rûz u Şeb (Fasîh, Ahmed Dede)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/munazara-i-ruz-u-seb-fasih-ahmed-dede. [Erişim Tarihi: 09 Şubat 2026].
36. Yazıcı, Tahsin. “Abdullah-i Ansâri’nin Kanz as-Sâlikîn veya Zâd al-Ârifîn’i”, Şarkiyat Mecmuası, 1959, 3/25-49.
37. Yazıcı, Tahsin; Uludağ, Süleyman. “Herevî, Hâce Abdullah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1998, 17/222-226