KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE ART ZAMANLI ANLAM DEĞİŞMELERİNE DAİR BAZI TESPİTLER
Öz
Bir dilin anlamlı en küçük yapı taşı, kelimelerdir. Bu yapı taşları, bir araya gelerek anlamlı cümleleri oluşturur. Anlamı ve anlaşmayı sağlayan kelimeler, organizmalar gibi canlıdır. Bir kelimenin canlılığı, bir dil içinde kullanılmaya başlanması; büyüyüp gelişmesi, dilde kullanım yaygınlığı kazanması; ölmesi ise kullanımdan düşüp unutulması şeklinde değerlendirilebilir. Bir organizmanın aynı şekil ve mahiyette sabit olmaması gibi kelimeler de toplumdan bir başka topluma geçerken ya da aynı toplumda zaman içerisinde anlam, yapı veya telaffuz farklılığına uğrayabilir. Kelimelerin zaman içerisinde bağlamlarına göre anlam değiştirmeleri, çok uzun sürede gerçekleştiği için kelimelerdeki değişiklikler, dillerin yüzyıllar içinde bağlamlarına göre incelenmesi yoluyla tespit edilebilir. Farklı zaman dilimlerindeki anlamlarına bakarak kelimelerdeki anlam değişmelerinin tespiti, art zamanlı/art süremli anlam değişmeleri kapsamında değerlendirilir. Kelimelerdeki değişimler; anlam daralması, anlam genişlemesi, anlam iyileşmesi, anlam kötüleşmesi gibi farklı şekillerde olabilir.
Bu çalışmada klasik şiirde bazı kelimelerdeki art zamanlı/art süremli anlam değişmelerine ve tarihsel bakış açısıyla kelimelerin bağlamlarındaki anlamlarına dair değerlendirmeler yer almaktadır. Böyle bir yaklaşım ile bugün de kullanılan bazı kelimelerin geçmişte farklı anlamlarda kullanıldığının; dolayısıyla klasik şiirde özellikle dil içi çeviri ve şerhlerde kelimelere anlam verilirken kelimelerin anlam değişmesine uğramış olabileceğine dikkat edilerek bağlama uygun anlam verilmesi gerektiği hususuna dikkat çekilmek amaçlanmıştır.
Makalede divan incelemelerimiz sırasında art zamanlı/art süremli anlam değişikliğine uğramış olduğu tespit edilen 41 kelimenin eski metinlerdeki anlamları ve bugün kelimeye verilen anlamlar arasındaki farklılıklar üzerinde durulmuş, bu anlam değişimleri yüz yıl sınırlamasına gidilmeden divanların taranmasıyla klasik şiirden alınan beyitlerle örneklenmiştir. Anlam değişikliklerinin açıkça görülebilmesi için beyitlerin dil içi çevirileri de yapılmıştır.
Çalışma sonunda bazı kelimelerin zaman içerisinde farklı şekillerde anlam değişmesine uğradığı görülmüş, özellikle klasik şiir metinleri üzerine yapılan dil içi çeviri ve metin şerhlerinde anlam değişmesine uğramış kelimelerin bilinmesinin doğru bir dil içi çeviri ve şerh için elzem olduğu, aksi durumda dil içi çeviri ve şerhlerde yanlışlara düşülmesinin kaçınılmaz olduğu bir kez daha ortaya konulmuştur.
Anahtar Kelimeler
SOME OBSERVATIONS ON TEMPORAL SHIFTS IN MEANING IN CLASSICAL TURKISH POETRY
Öz
The smallest meaningful building blocks of a language are words. These building blocks come together to form meaningful sentences. Words, which enable meaning and understanding, are alive like organisms. The vitality of a word can be assessed as its introduction into a language; its growth and development, gaining widespread use in the language; and its death as its decline in use and eventual oblivion. Just as an organism is not fixed in the same form and nature, words can also undergo changes in meaning, structure or pronunciation as they pass from one society to another or within the same society over time. As words change meaning over time according to their context, changes in words can be identified by examining languages over centuries according to their context. The identification of changes in the meaning of words by looking at their meanings in different time periods is evaluated within the scope of diachronic/long-term meaning changes. Changes in words can take different forms, such as narrowing of meaning, broadening of meaning, improvement of meaning, or deterioration of meaning.
This study contains evaluations of the changes in meaning over time of certain words in classical poetry and their meanings in context from a historical perspective. Such an approach aims to draw attention to the fact that some words used today had different meanings in the past; therefore, when assigning meaning to words in classical poetry, especially in intra-lingual translations and commentaries, it is necessary to assign meanings appropriate to the context, bearing in mind that the meanings of words may have changed.
This article examines the discrepancies between the historical meanings and contemporary interpretations of 41 words identified as having undergone diachronic semantic shifts during the analysis of divans. These shifts in meaning are illustrated through couplets selected from classical poetry, based on a comprehensive review of divans conducted without any chronological limitations. To clearly demonstrate these semantic transformations, intra-lingual translations of the couplets have also been provided.
The study concludes that some words have undergone different forms of semantic change over time. It further demonstrates that knowing which words have undergone semantic change is essential for accurate intra-lingual translation and textual commentary, particularly in classical poetry texts. Failure to do so inevitably leads to errors in intra-lingual translation and commentary.
Anahtar Kelimeler
