On the Emergence of Islamic Legal Theory (Uṣūl al-Fiqh) and the Influence of al-Shāfiʿī’s al-Risāla: A Reconsideration of Wael B. Hallaq’s Periodization

Öz

Wael B. Hallaq, whose studies of Islamic law have profoundly impacted Western academia and whose critiques have significantly challenged dominant Orientalist theses, rejects the conventional view that al-Shāfiʿī (d. 204/820) should be considered the founder of uṣūl al-fiqh. In his first article on the subject, published in 1993, Hallaq argued that al-Shāfiʿī could not be considered the “master architect” of this discipline. He maintained that al-Risāla bore little, if any, substantive relation to the works of classical legal theory, and therefore could not properly be classified within this genre. Hallaq’s arguments prompted objections from several scholars, and numerous subsequent studies have challenged his thesis from different perspectives. In 2019, Hallaq published another article reaffirming his position on al-Risāla and responding to criticisms of his earlier arguments. This research note examines Hallaq’s thesis concerning the historical development of uṣūl al-fiqh, focusing on his arguments that remove al-Shāfiʿī’s al-Risāla from its status as a foundational text, instead situating the formation of systematic legal theory in the fourth and fifth Islamic centuries. The note primarily argues that there is substantial theoretical and thematic continuity between early legal-theoretical texts and later, fully developed uṣūl al-fiqh works, and that al-Risāla occupies a central position in the historical development of Islamic legal methodology.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Legal Theory
• Uṣūl al-Fiqh
• al-Shāfiʿī
• al-Risāla
• Wael B. Hallaq

Fıkıh Usûlünün Doğuşu ve er-Risâle’nin Etkisine Dair: Wael B. Hallaq’ın Tarihlendirmesine Bir İtiraz

Öz

İslam hukukuyla ilgili çalışmalarıyla batı akademyasında çığır açan ve sunduğu güçlü eleştirilerle hâkim oryantalist tezlerin birçok açıdan sorgulanmasını sağlayan Wael B. Hallaq, bu çevrelerde Şâfiî’nin (ö. 204/820) fıkıh usûlü ilminin kurucusu olarak kabul edilişine itiraz eder. Hallaq, 1993’de yayınladığı ilk makalesinde Şâfiî’nin bu ilmin “başmimarı” olarak görülemeyeceğini iddia etmiş ve esasen er-Risâle’nin klasik fıkıh usulü eserleriyle ilgisinin olmadığını, bu türe dâhil edilebilecek bir eser olmadığını iddia etmişti. Bu makale birçok araştırmacının itirazıyla karşılaşmış ve geçen yıllar boyunca Hallaq’ın tezlerini muhtelif açılardan tenkit eden yazılar neşredilmiştir. Hallaq, 2019 senesinde bir makale daha yayınlamış ve er-Risâle’ye dair iddiasını sürdürdüğü gibi mevcut eleştirilere de cevap vermiştir. Bu araştırma notunda, Hallaq’ın usûl-i fıkhın gelişim sürecine dair geliştirdiği, Şâfiî’nin er-Risâle’sini kurucu bir metin olmaktan çıkarıp usulün teşekkülünü hicri dördüncü ve beşinci asırlara erteleyen tezleri incelenmektedir. Yazının temel iddiası, ilk metinlerle klasik ve mütekâmil eserler arasında güçlü bir teorik ve tematik etkileşim bulunduğu ve de er-Risâle’nin usul tarihinde merkezî bir yere sahip olduğudur.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh Usûlü
• Şâfiî
• er-Risâle
• Wael B. Hallaq

Kaynakça

1. Coulson, Noel J. A History of Islamic Law. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1964.
2. Goldziher, Ignaz. The Ẓāhirīs: Their Doctrine and Their History. Translated by Wolfgang Behn. Leiden: E. J. Brill, 1971.
3. Hallaq, Wael B. “Uṣūl al-Fiqh and Shâfi’ī’s Risâla Revisited.” Journal of Arabic and Islamic Studies 19 (2019): 129–183. [“Usûlü’l-Fıkh ve Şâfiî’nin Risâle’sinin Yeniden Değerlendirilmesi.” çev. Orhan Akat and Tuğrul Kütükcü. In Ahlâkî Yönetimsellik, 205–296. İstanbul: Pınar Yayınları, 2023].
4. Hallaq, Wael B. “Was al-Shafii the Master Architect of Islamic Jurisprudence?” International Journal of Middle East Studies 25, no. 4 (1993): 587–605.[“Şâfiî Hukuk İlminin Başmimarı Mıydı?” çev. İsmail Hakkı Ünal. In Sünni Paradigmanın Oluşumunda Şâfi‘î’nin Rolü, ed. M. Hayri Kırbaşoğlu, 49–72. Ankara: Kitâbiyât, 2003.
5. Okuyucu, Nail. “Hicrî Üçüncü Asırda İmam Şâfiî’nin Eserlerinin Rivayeti ve er-Risâle’nin Okunurluğu.” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50, no. 50 (2016): 23–56.
6. Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahrüddin. Menâkıbu’l-İmâm eş-Şâfiî. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ. Kahire: Mektebetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, 1986.
7. Schacht, Joseph. An Introduction to Islamic Law. Oxford: Clarendon Press, 1986.
8. Stewart, Devin. “Muḥammad b. Dâʾūd al-Ẓâhirī’s Manual of Jurisprudence, al-Wuṣūl ilâ Ma’rifat al-Uṣūl.” In Studies in Islamic Legal Theory, edited by Bernard Weiss, 99–158. Leiden: Brill, 2002.

9. Stewart, Devin. “Muḥammad b. Jarīr al-Ṭabarī’s al-Bayân ‘an Uṣūl al-Aḥkâm and the Genre of Uṣūl al-Fiqh in Ninth Century Baghdad.” In Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, edited by J. Montgomery, 321–349. Leuven: Peeters, 2004.
10. Stewart, Devin. Islamic Legal Orthodoxy: Twelver Shiite Responses to the Sunni Legal System. Salt Lake City: University of Utah Press, 1998.
11. Temel, Ahmet. The Missing Link in the History of Islamic Legal Theory: The Development of Usūl al-Fiqh between al-Shāfi‘ī and al-Jassās during the 3rd/9th and Early 4th/10th Centuries. Doktora Tezi, University of California, Santa Barbara, 2014.