YAYILAN AĞLAR YAKLAŞIMI PERSPEKTİFİNDEN YAKINANLAMLILIK GÖRÜNÜMLERİ: GÜÇLÜ, KUVVETLİ, GÜÇSÜZ VE ZAYIF DÜĞÜM SÖZCÜKLERİNİN DERLEM TEMELLİ DEĞERLENDİRİLMESİ

Yıl 2025, Cilt: 176 Sayı: 2, 31 - 53, 26.12.2025

Serenay Kocaali , Ayşe Eda Gündoğdu

https://doi.org/10.33690/dilder.1609330

Öz

Bilişsel anlambilim perspektifinde geliştirilen yayılan ağ yaklaşımı, öntür temelli sözcük profillemesini amaçlamaktadır. Söz konusu yaklaşım, sözcük anlamlarını tipiklik durumuna göre yakınlık-uzaklık ilişkisi içerisinde betimleyen gösterimler bütünü ile somutlaştırılmaktadır. Yayılan ağ, ilişkili sözcük anlamlarının anlamsal bellekte nasıl saklandığını gösteren bir model olarak değerlendirilir. Çalışmanın amacı, güçlü, kuvvetli, güçsüz ve zayıf düğüm sözcüklerinin çokanlamlılığını ortaya koyarak yakınanlamlılık ilişkilerini doğal dil verisi aracılığıyla betimlemektir. Bu doğrultuda söz konusu düğüm sözcüklerin uzanımları incelenerek öntür uzanımdan çevresel uzanımlara doğru ilerleyen yayılan bir ağ oluşturulmuştur. Düğüm sözcüklerin anlamlarına Türkçe Ulusal Derlemi 3.0 kullanılarak ulaşılmıştır. Araştırmada 4.379 bağımlı dizin incelenmiştir. Elde edilen bulgular sonucunda ise güçlü-kuvvetli ve güçsüz-zayıf sözcüklerinin yakınanlamlılığı ele alınmıştır. İncelenen düğüm sözcükler genellikle aynı uzanımlara sahip olmasına rağmen uzanımların sayısal dağılımı ve paylaştıkları kavramsal alanlar açısından farklılık gösterdiği gözlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel anlambilim , Derlem , Yakınanlamlılık , Yayılan ağ

NEAR-SYNONYMY FROM THE RADIAL NETWORK APPROACH: A CORPUS-BASED EVALUATION OF THE NODE WORDS GÜÇLÜ, KUVVETLİ, GÜÇSÜZ, AND ZAYIF

Öz

The radial network approach, developed within the framework of cognitive semantics, seeks to establish a prototype-based word profiling methodology. This approach is operationalized through a set of representations that conceptualize word meanings within proximity-distance relationships determined by typicality. The radial network is posited as a model illustrating how semantically related word meanings are organized and stored in semantic memory. The primary objective of the study is to elucidate the polysemy of the node words güçlü (İng. strong), kuvvetli (İng. powerful), güçsüz (İng. weak), and zayıf (İng. powerless) and to analyze their near-synonym relationships through natural language data. In this context, a radial network model was constructed by examining the extensions of the aforementioned node words, progressing from prototype-based extensions to peripheral ones. The meanings of the node words were retrieved using the Turkish National Corpus 3.0, with a total of 4,379 dependent indices analyzed. The findings highlight the near-synonymy of the pairs güçlü-kuvvetli and güçsüz-zayıf. While the node words generally exhibit overlapping extensions, differences were observed in the numerical distribution of these extensions and the conceptual domains they encompass.

Anahtar Kelimeler

Cognitive semantics , Corpus , Near-synonymy , Radial network

Kaynakça

• Adıgüzel, M. F. (2019). Corpus-driven Lexical Profiles of the Turkish Synonym Set Sadece, Yalnızca and Yalnız. Dilbilim Araştırmaları, 30(1), 1-41.
• Aksan, Y. (2018). Küsmek, darılmak, gücenmek: Derlem çıkışlı sözcük profilleri. Aksan, Y. ve Aksan, M. (Ed.), Türkçede yapı ve işlev: Şükriye Ruhi Armağanı içinde (ss.1-30). Bilgesu Yayıncılık.
• Aksan, Y., Aksan, M., Koltuksuz, A., Sezer, T., Mersinli, Ü., Ufuk, U., Yılmazer, H., Kurtoğlu, Ö., Atasoy, G., Öz, S., & Yıldız, İ. (2012). Construction of the Turkish National Corpus (TNC). Construction of the Turkish National Corpus (TNC). Proceeding of the Eight International Conference on Language Resources and Evaluation, İstanbul.
• Aksan, Y., Duran, N., Ersen, D., Hızarcı, Ç., Korkmaz, S., Sever, B., & Sezer, T. (2008). Türkçede yakın anlamlı sözcükler: Bir derlem çalışması. 22. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildirileri, Van. 558-567.
• Alanazi, Z. (2022). Corpus-based analysis of near-synonymous verbs. Asian-Pacific Journal of Second and Foreign Language Education, 7(1), 15.
• Apresjan, J. D. (1973). Synonymy and synonyms. In F. Kiefer (Ed.), Trends in Soviet Theoretical Linguistics. (ss.173–200). Reidel.
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., & Demirel, F. (2010). Bilimsel Araştırma Yöntemleri (6. bs). Pegem Akademi.
• Comer, M., Enghels, R., & Vanderschueren, C. (2016). Measuring the degree of near-synonymy of Spanish verbs of putting: A multivariate corpus analysis of poner and meter. Functions of Language, 23, 279-304.
• Cruse, D. A. (2006). A glossary of semantics and pragmatics. Edinburgh University Press.
• Doğan, N. (2011). Türkiye Türkçesi Fiillerinde Eş Anlamlılık. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. 4(19), 78-88. Ersoylu, H. (2011). Eş Anlamlılık Mı, Yabancı Kaynaklı Karşılık Oluş Mu?. Türk Dili, 59, 250-256.
• Evans, V. (2005). The meaning of time: polysemy, the lexicon and conceptual structure. Journal of Linguistics, 41(1), 33–75.
• Evans, V., ve Green, M. (2006). Cognitive Linguistics : An Introduction. Edinburgh University Press.
• Geeraerts, D., ve Cuyckens, H. (2007). Introducing Cognitive Linguistics. Geeraerts, D. ve Cuyckens (Ed.), The Oxford Handbook Of Cognitive Linguistics (ss. 3-21). Oxford University Press.
• Gökçe, O. (2006). İçerik Analizi Kuramsal ve Pratik Bilgiler (1. bs). Siyasal Kitabevi.
• Gündoğdu, A. E. (2019a). Anlam Tercihi Araştırmalarının Sözcük Öğretimine Katkısı: “Fiyat/ücret/bedel” Sözcükleri Üzerine Bir Araştırma. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 36(1), 75-84.
• Gündoğdu, A. E. (2019b). Ortak Tabanlı Ortaçlarda Yakınanlamlılık: “Geçen” ve “geçmiş” Ortaçları Üzerine Bir Değerlendirme. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 3(1), 33-48.
• Gündoğdu, A. E. (2019c). Türkçede yakınanlamlılık olgusu: “geniş” ve “bol” sıfatları üzerine bir değerlendirme. Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute, 34, 39-46.
• Gündoğdu, A. E. (2019d). Türkçede yakınanlamlılık ve karşıtanlamlılık olgusunun derlem temelli incelenmesi. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 30(1), 43-67.
• Kobzeva, A. (2016). Four ways to tremble in Russian: a case study of a Radial Category. Norwegian Journal of Slavic Studies, 19(1), 15-26.
• Koşumcu, S. (2023). “Defa, kere ve kez” Sözcüklerinin Eşdizimliliği Üzerine Derlem Tabanlı Bir İnceleme. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1, 332-355.
• Kovecses, Z. (2002). Metaphor: A practical introduction. Oxford University Press.
• Lakoff, G. (1987). Women, fire, and dangerous things: What categories reveal about the mind. University of Chicago press.
• Lakoff, G. (1990). The Invariance Hypothesis: Is abstract reason based on image-schemas? Cognitive Linguistics, 1(1), 39-74.
• Lewandowska-Tomaszczyk, B. (2007). Polysemy, Prototypes, and Radial Categories. Geeraerts, D. ve Cuyckens, H. (Ed.), The Oxford Handbook of Cognitive Linguistics. (ss.139-169). Oxford University Press.
• Murphy, M. L. (2003). Semantic Relations and the Lexicon: Antonymy, Synonymy and other Paradigms. Cambridge University Press.
• Pilten, Ş. (2013). Türk Dilinde Izdırap Söz Bilgisi Bir Eş Anlamlılık İncelemesi. Türk Dil Kurumu.
• Rosch, E. H. (1973). Natural categories. Cognitive Psychology, 4(3), 328–350.
• Sert, G. (2019). Anlam Alanı ve Anlam Ezgisi Açısından Eş Anlamlı Durum Sıfatları: “Muhtemel” ve “Olası” Örneği. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 8(1), 93-121.
• Song, Q. (2021). Effectiveness of Corpus in Distinguishing Two Near-Synonymous Verbs: Damage and Destroy. English Language Teaching, 14(7), 8.
• Szczyglowska, T. (2019). A Corpus-based Study of the specificity adjectives specific and particular in academic written English: Evidence from the BAWE Corpus. Brno Studies in English, 45(2), 175-199.
• Thao, T. H., & Kim, S. Y. (2018). A Corpus Analysis of Collocational Behaviors of Near-synonymous Adjectives. Multimedia-Assisted Language Learning, 21(4), 181-210.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (7. bs). Seçkin Yayıncılık.