EKLENTİ TÜMCECİKLERİNDEN EYLEM ARDI KONUMA YAPILAN ÇALKALAMALAR: YORUMLAMA VE İŞLEMLEME TEMELLİ BİR DEĞERLENDİRME

Yıl 2025, Cilt: 176 Sayı: 2, 108 - 136, 26.12.2025

Sinan Çakır , Serenay Kocaali

https://doi.org/10.33690/dilder.1668663

Öz

Bu çalışmada, eklenti tümcecikleri içerisinde bulunan özne, nesne, eklenti gibi kurucuların hem kendi tümceciklerinin hem de ana tümceciğin ardına taşınmaları incelenmiştir. Bahsi geçen türetimler yorumlama ve işlemleme açılarından ele alınmıştır. Bu bağlamda, hem ortaç tümceciklerine hem de belirteç tümceciklerine odaklanılmıştır. Çalışmanın verileri bir dilbilgisellik değerlendirme testi, bir kendi hızında okuma uygulaması ve bir de eksik sözcüğü tamamlama uygulaması yoluyla Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinde öğrenim görmekte olan toplam 240 katılımcıdan (65 erkek, 175 kadın, ortalama yaş: 20.1) elde edilmiştir. Ana tümcecik ardına yapılan taşımalar üzerine elde edilen veriler Geç Eklenti Varsayımı kapsamında değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, tüm hedef tümcelerin kontrol tümcelerine kıyasla hem yorumlama hem de işlemleme açısından sorunlu olması Geç Eklenti Varsayımının Türkçedeki işlevselliğini desteklemektedir. Türetime sonradan katılan eklentiler içerisinde bulunan unsurların dışarı taşınmaları mümkün olmamaktadır. Yan tümcecik ardına yapılan taşımalarda, bitimsiz ortaç tümceciklerinin diğer hedef eklenti tümceciklerinden farklılaştığı gözlemlenmektedir. Ortaya çıkan farkın bu tür tümceciklerin baş yönünden ve eklendikleri belirleyici öbeğinden kaynaklandığı savlanmaktadır. Çalışmada ortaya atılan savlar farklı tümcecik yapıları üzerinde de sınandığında Türkçedeki çalkalama olgusu üzerine daha kapsamlı değerlendirmeler yapmak mümkün olacaktır.

Anahtar Kelimeler

Eklenti , Çalkalama , Türkçe , Geç Eklenti Varsayımı

Etik Beyan

Çalışma NEU Sosyal ve Beşeri Bilimler Bilimsel Araştırmalar Etik Kurulunun 08.09.2023 tarihli 2023/390 no’lu kararı ile etik onayı almıştır.

Destekleyen Kurum

Bu Çalışma Necmettin Erbakan Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi kapsamında yürütülen 23SBA21001 no’lu proje kapsamında elde edilen verilerden üretilmiştir.

Proje Numarası

NEU BAP 23SBA21001

Teşekkür

NEÜ BAP birimine desteği için teşekkürlerimizi sunarız.

SCRAMBLING TO VERB FINAL POSITION OUT OF ADJUNCT CLAUSES: AN INTERPRETATION AND PROCESSING BASED ASSESSMENT

Öz

In this study, the constituents such as the subjects, objects and adjuncts that originate within the adjunct clauses and move to the background position of the embedded clauses or the matrix clauses were analyzed. Such constructions were examined with regard to language interpretation and language processing. In this respect, both adjective clauses and adverbial clauses were focused on. The data of the study were collected through a grammaticality judgment test, a self-paced reading task and a missing word completion task from 240 participants (65 male, 175 female, mean age: 20.1) who are attending at several universities of Turkey. The data obtained for the scrambling to the background position of the matrix clause were analyzed with respect to the Late Adjunction Hypothesis. In this regard, the problems observed in the interpretation and processing of all target constructions support the functionality of this hypothesis in Turkish. It is not possible to move anything out of the constructions that adjoin to the derivation late. With respect to the movements to the background position of the embedded clause, it was observed that the non-finite adjective clauses behave differently compared to the other target clauses. The present study proposes that the observed difference stems from the head position of these clauses and the existence of the determiner phrase to which they adjoin. The arguments proposed in the present study should be examined on other clause types in order to be able to make more comprehensive assessments on the scrambling phenomena in Turkish

Anahtar Kelimeler

Adjunct , Scrambling , Turkish , Late Adjunction Hypothesis

Proje Numarası

NEU BAP 23SBA21001

Kaynakça

• Akan, T. (2009). On scrambling in Turkish. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.
• Arslan, C. (1999). Approaches to wh-structures in Turkish. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.
• Aygen, G. (2002). T-to-C: Extractable subjects and EPP in Turkish. V. Samiian (Yay. Haz.), The proceedings of the Western Conference on Linguistics (ss. 65-80). Fresno: California State University.
• Aygen, G. (2011). Reduced relatives and the location of agreement. California Linguistic Notes, 36 (1), 1-30.
• Bošković, Z. (2004). Be careful where you float your quantifiers. Natural Language and Linguistic Theory, 22 (4), 681-742.
• Citko, B. (2016). Types of Appositive Relative Clauses in Polish. Studies in Polish Linguistics, 11(3), 85–110.
• Çağrı, I. (2005). Minimality and Turkish Relative Clauses. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), University of Maryland.
• Çakır, S. (2020a). Long distance scrambling and operator movement in Turkish. Journal of Language and Linguistic Studies, 16 (01), 440-457.
• Çakır, S. (2020b). Türkçede İlgi Tümceciği Adası Dışına Yapılan Taşımalar Üzerine Bir İnceleme. Journal of Language Education and Research, 6 (1), 271-280.
• Çakır, S. (2025a). Scrambling to Background Position out of Sentential Subjects in Turkish. Değerlendirmede.
• Çakır, S. (2025b). Evre Girişimsizlik Koşulu ve Eylem Ardı Konuma Çalkalama Yapıları. Değerlendirmede.
• Erguvanlı-Taylan, E. E. (1984). The function of word order in Turkish grammar. Berkeley: University of California Press. Linguistics Vol. 106.
• Erguvanlı Taylan, E. E. (1993). Türkçe'de -DIK ekinin yantümcelerdeki işlevi üzerine. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 161-171.
• Fox, D. (2002). Antecedent-contained deletion and the copy theory of movement. Linguistic Inquiry, 33 (1), 63-96.
• Fox, D. & Nissenbaum, J. (1999). Extraposition and scope: A case for overt QR. S. Bird, A. Carnie, J. D. Haugen, & P. Norquest (Yay. Haz.). The Proceedings of the 18th West Coast Conference on Formal Linguistics (ss.132-44). Somerville, MA: Cascadilla Press.
• Göksel, A. (1998). Linearity, focus and the post verbal position in Turkish. Johanson, L. (Yay. Haz.), The Mainz meeting proceedings of the seventh international conference on Turkish linguistics (ss. 85–106). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
• Göksel, A. (2009). A phono-syntactic template for Turkish: Base-generating free word order. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.
• Göksel, A. & Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar. London, New York: Routledge.
• Göksel, A. & Kerslake, C. (2011). Turkish: An essential grammar. New York: Routledge.
• Göksel, A. & Özsoy, S. (2000). Is There a Focus Position in Turkish? A. Göksel & C. Kerslake (Yay. Haz.). Studies on Turkish and Turkic Languages: proceedings of the 9th international conference on Turkish linguistics. (ss. 219-228). Weisbaden: Harrassowitz Verlag.
• Görgülü, E. (2006). Variable wh-words in Turkish. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.
• Griffiths, J. & Güneş, G. (2014). Ki Issues in Turkish. M. Kluck, D. Ott & M. de Vries içinde (Yay. Haz.), Parenthetical Coordination and Adjunction: Parenthesis and Ellipsis. Cross-linguistic and Theoretical Perspectives, 173-217. Berlin: Mouton de Gruyter.
• Henderson, B. (2007). Matching and raising unified. Lingua ,117, 202-220.
• Hoffman, B. A. (1995). The computational analysis of the syntax and Interpretation of" free" word order in Turkish. University of Pennsylvania.
• Huang, C.T. (1982). Logical relations in Chinese and the theory of grammar. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). MIT, Cambridge, Massachusetts.
• İşsever, S. (2003). Information structure in Turkish: the word order–prosody interface. Lingua, 113 (11), 1025–1053.
• İşsever, S. (2019). On the ban on postverbal wh phrases in Turkish: A syntactic account. Studies in Natural Language and Linguistic Theory, 97, 67-90.
• Kornfilt, J. (1997). Turkish. New York: Routledge.
• Kornfilt, J. (2003). Unmasking the sentential subject constraint in Turkish. A.S. Özsoy, D. Akar, M. Nakipoğlu Demiralp, E.E. Erguvanlı Taylan, and A. Aksu Koç (Yay. Haz.), Studies in Turkish Linguistics (ss. 95-105). İstanbul: Boğaziçi University Press.
• Kornfilt, J. (2005). Asymmetries between pre-verbal and post-verbal scrambling in Turkish. Sabel, Joachim & Saito, Mamoru (Yay. Haz.), The free word order phenomenon: Its syntactic sources and diversity (ss. 163–180). Mouton de Gruyter.
• Kural, M. (1992). Properties of Turkish scrambling. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). UCLA, Los Angeles.
• Kural, M. (1997). Postverbal Constituents in Turkish and Linear Correspondence Axiom. Linguistic Inquiry, 28 (3), 498-519.
• Lebeaux, D. (1991). Relative clauses, licensing, and the nature of the derivation. Syntax and Semantics, 25, 209-29.
• Lehmann, C. 1984. Der Relativsatz. Typologie seiner Strukturen, Theorie seiner Funktionen, Kompendium seiner Grammatik. Tübingen: Narr.
• Meral, H. M. (2018). Appositive ki Clauses in Turkish. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 29(2), 1-20.
• Nissenbaum, J. (1998). Derived predicates and the interpretation of parasitic gaps. K. Shahin, S. Blake, & E. S. Kim (Yay. Haz.). The proceedings of the 17th West Coast Conference on formal linguistics (ss. 507-521). Stanford, CA: CSLI Publications.
• Nunes, J. & Uriagereka, J. (2000). Cyclicity and extraction domains. Syntax, 3, 20–43.
• Öney, B. (2023). Right dislocation in Turkish. Proceedings of the Workshop on Turkic and Languages in Contact with Turkic (Vol. 8, pp. 15-28).
• Özge, U. (2003). A tune-based account of Turkish Information Structure. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). ODTÜ, Ankara.
• Özge, U. & Bozşahin, C. (2010). Intonation in the grammar of Turkish. Lingua, 120, 132-175.
• Özsoy, A. S. (1996). A’- Dependencies in Turkish. B. Rona, içinde (Yay. Haz.), Current Issues in Turkish Linguistics, 139-158. Ankara: Hitit Yayınevi.
• Özsoy, S. (2005). Topic, focus, multiple specifiers, multiple spell-out. Presented as a paper at the Mediterranean Syntax Meeting, University of the Aegean, Rhodes.
• Richards, N. (2010). Uttering Trees. Cambridge, MA: MIT Press.
• Rizzi, L. (2006). On the form of chains: Criterial positions and ECP effects. L. Lisa, L. S. Cheng & N. Corver (Yay. Haz.). Wh-movement: Moving on (ss. 97-133). MA: The MIT Press.
• Ross, J.R. (1967). Constraints on variables in syntax. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), MIT, Massachusetts.
• Saito, M. (1985). Some Asymmetries in Japanese and their Theoretical Implications. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), MIT, Massachusetts.
• Sauerland, U. (1998). The meaning of chains. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), MIT, Massachusetts.
• Stepanov, A. 2001. Late adjunction and minimalist phrase structure. Syntax, 4 (2), 94-125.
• Stepanov, A. 2007. The end of CED? Minimalism and extraction domains. Syntax, 10 (1), 80-126.
• Şener, S. (2010). (Non-)peripheral Matters in Turkish Syntax. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). University of Connecticut.
• Topaloğlu, S. & B. Öztürk (2020). Multiple Constituents in the Postverbal Domain in Turkish: a PF Account. Sofu, H. (Yay. Haz.), Turkish Linguistics Across Boundaries: The Adana Meeting. Harrassowitz Verlag.
• Toyoshima, T. (1997). Derivational CED: A consequence of the bottom-up parallel- process of Merge and Attract. 15, B. Agbayani & S.-W. Tang (Yay. Haz.), Proceedings of the West Coast Conference on Formal Linguistics (ss. 505–519). Stanford, Calif.: CSLI Publications.