Çokanlamlı Türkçe eylemlerin türetimlerine ilişkin bir güç dinamiği açıklaması: çek- ve tut- örneği

Öz

Güç Dinamiği (İng. Force Dynamics), varlıkların birbirleriyle olan etkileşimlerini güç çerçevesinde ele alan bir kuramdır (Talmy, 1981; 1983; 1985; 1988; 2000). Güç Dinamiği ettirgen yapı üzerine genelleyici bir kuram görevi görmekle birlikte yalnızca fiziksel değil, psikolojik ve sosyal etkileşimleri de kapsamaktadır. Bu çalışmanın amacı Türkçede çokanlamlı eylemlerin türetimlerini güç dinamiği kuramı çerçevesinde çek- ve tut- eylemleri üzerinden açıklamaktır. Bu iki çokanlamlı eylem anlamsal özelliklerinin başka bir varlık üzerine bir çeşit güç uygulamayı barındırması nedeniyle seçilmiş ve bu eylemlerin türetimleri derlem temelli olarak incelenmiştir. Çalışma sonucunda, Türkçede güç dinamiğine ilişkin özelliklerin türetimlerinin şu şekillerde olduğu görülmüştür: Fiziksel etkiden etkileşimde varılan son noktanın türemesi, fiziksel etkiden somut olanın soyut olarak düşünülmesi yoluyla güç ilişkisinin türemesi, fiziksel etkiden araç türemesi, fiziksel etkiden fiziksel Agonist'in türemesi ve fiziksel etkiden fiziksel etki ve fiziksel etkiden psikofiziksel (zihnin bedene etkisi) veya Bölünmüş Benlik'in (zihnin ikiye bölünmesi) türemesi.

Anahtar Kelimeler

• Çokanlamlılık
• türetim
• bilişsel dilbilim
• güç dinamikleri
• derlem dilbilimi

A force dynamics account of derivations of polysemous Turkish verbs: the case of çek- and tut-

Öz

Force Dynamics is a theoretical framework that seeks to explain interactions between entities with regards to force (Talmy, 1981; 1983; 1985; 1988; 2000). It acts as a generalization for the causative structure and deals with not only physical but also psychological and social interactions. The goal of this research is to explain the derivational process of polysemous Turkish verbs within the framework of Force Dynamics through the derivations of the verbs çek- and tut-. These verbs were chosen due to their semantic features which denote some form of force application on another entity and were analyzed through a corpus-based approach. It was found that the derivation of Force Dynamics features happened in ways of; the derivation of end point from physical impingement, the derivation of force relation through concrete conceptualization of abstract from physical impingement, the derivation of instrument from physical impingement, the derivation of physical Agonist through concrete conceptualization of the abstract from physical impingement, the derivation of physical impingement from physical impingement and the derivation of psychophysical relation (the influence of the mind on the body)/Divided Self (the division of the mind into two separate aspects) from physical impingement.

Anahtar Kelimeler

• Polysemy
• derivation
• cognitive linguistics
• Force Dynamics
• corpus linguistics

Kaynakça

1. Aksan, Y., Aksan, M., Özel, S. A., Yılmazer, H., Demirhan, U. U., Mersinli, Ü., Bektaş, Y. ve Altunay, S. (2016). Web Tabanlı Türkçe Ulusal Derlemi (TUD). XVI. Akademik Bilişim Konferansı Bildirileri, 723-730.
2. Bréal, M. ([1897] 1924). Essai de sémantique: Science des significations. Gérard Monfort.
3. Copestake, A., & Briscoe, T. (1995) Semi-productive polysemy and sense extension. Journal of Semantics, 12(1), 15–67. https://doi.org/10.1093/jos/12.1.15
4. Croft, W., & Cruse, D. A. (2004). Cognitive linguistics. Cambridge: Cambridge University Press.
5. Dirven, R., & Verspoor, M. (2004). Cognitive exploration of language and linguistics. Amsterdam: John Benjamins Publishing.
6. Halliday, M. (1992). Language as system and language as instance: The corpus as a theoretical construct. In J. Svartvik (Ed.), Directions in Corpus Linguistics: Proceedings of Nobel Symposium 82 Stockholm, 4-8 August 1991 (pp. 61-78). Berlin, New York: De Gruyter Mouton.
7. Kovács, É. (2011). Polysemy in traditional vs. cognitive linguistics. Eger Journal of English Studies XI (2011), 3–19.
8. Lakoff, G. (1987). Women, fire, and dangerous things: What categories reveal about the mind. University of Chicago Press.

9. Leech, G. (1991). The state of the art in corpus linguistics. In K. Aijmer and B. Altenberg (Eds.), English Corpus Linguistics: Studies in Honour of Jan Svartvik (pp 8-29). London: Longman.
10. Lyons, J. (1981). Language and linguistics: An introduction. Cambridge: Cambridge University Press.
11. Lyons, J. (1995). Linguistic semantics: An introduction. Cambridge: Cambridge University Press.
12. Plag, I. (1998). The polysemy of -ize derivatives: On the role of semantics in word formation. In G. Booij & J. Van Marle (Eds.), Yearbook of morphology 1997. Dordrecht: Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-011-4998-3_8
13. Pustejovsky, J. (1995). The generative lexicon. Cambridge, MA: MIT Press.
14. Rainer, F. (2014). Polysemy in derivation. In R. Lieber & P. Štekauer (Eds.), The Oxford handbook of derivational morphology (pp. 338-342). Oxford: Oxford University Press.
15. Taylor, K. A. (1995). Meaning, reference and cognitive significance. Mind & Language, 10(1-2), 129–180.
16. Talmy, L. (1981). ‘Force Dynamics’. Paper presented at Conference on Language and Mental Imagery. May 1981, University of California, Berkeley.
17. Talmy, L. (1983). How language structures space. In H. Pick & L. Acredelo (Eds.), Spatial orientation: Theory, research and application (pp. 225–320). New York: Plenum Press.
18. Talmy, L. (1985). Force dynamics in language and thought. In W. H. Eikfort, P. D. Kroeber & K. L. Peterson (Eds.), Papers from the parasession on causatives and agentivity at the 21st regional meeting of the Chicago Linguistic Society (pp. 293-337). Chicago: Chicago Linguistic Society.
19. Talmy, L. (1988). Force dynamics in language and cognition. Cognitive Science,12(1), 49–100.
20. Talmy, L. (2000a). Toward a cognitive semantics, Vol. l: Concept structuring systems. Cambridge, MA: The MIT Press.
21. Talmy, L. (2000b). Toward a cognitive semantics, Vol. ll: Typology and process in concept structuring. Cambridge, MA: The MIT Press.
22. Tognini-Bonelli, E. (2001). Corpus linguistics at work. Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
23. Uçar, A. (2009). Türkçe eylemlerde çokanlamlılık: Uygunluk kuramı çerçevesinde bir çözümleme (Unpublished doctoral dissertation), Ankara University, Ankara.
24. Uçar, A. (2011). Çokanlamlı eylemler sözlükçede nasıl görünür? Uygunluk kuramı çerçevesinde bir inceleme. In Ç. Sağın-Şimşek & Ç. Hatipoğlu (Eds.), 24. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildiri Kitabı, 17-18 Mayıs 2010 Ankara, (pp. 289-300). Ankara: ODTÜ Basım İşliği.
25. Uçar, A. (2012). Towards an OT model of sense choice: The case of polysemous gir-‘enter’ in Turkish. In E. Kincses-Nagy & M. Biacsi (Eds.) The Szeged Conference: Proceedings of the 15th International Conference on Turkish Linguistics Held on August 20-22, 2010 in Szeged, (pp. 527-537). University of Szeged: Szeged.
26. Uçar, A & Kurtoğlu, Ö. (2011). Eylemde çokanlamlılık: Sözlük verisinin derlem temelli görünümleri. In Ç. Sağın-Şimşek & Ç. Hatipoğlu (Eds.), 24. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildiri Kitabı, 17-18 Mayıs 2010 Ankara, (pp. 398-410). Ankara: ODTÜ Basım İşliği.
27. Uçar, A., & Kurtoğlu, Ö. (2012). A corpus-based account of polysemy in Turkish: the case of the verb ver-'give'. In E. Kincses-Nagy & M. Biacsi (Eds.) The Szeged Conference: Proceedings of the 15th International Conference on Turkish Linguistics held on August 20-22, 2010 in Szeged, (pp. 539-551). University of Szeged: Szeged.
28. Uzun, N. E. (1997). Türkçe eylemlerde çokanlamlılık ve rol kuramı. Dil Dergisi, 51, 5-20.
29. Vicente, A, & Falkum, I. L. (27 July 2017). Polysemy. In M. Aronoff (Ed.), Oxford research encyclopedia of linguistics (New York, NY, online edn, Oxford Academic, 3 Sept. 2015), https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199384655.013.325, accessed 17 Jul 2024.
30. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çekmek. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=çekmek
31. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çekecek. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=çekecek
32. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çekek. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=çekek
33. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çeki. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=%C3%A7eki
34. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çekici. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=%C3%A7ekici
35. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çekim. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=%C3%A7ekim
36. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çekilmek. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=%C3%A7ekilmek
37. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çekinmek. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=%C3%A7ekinmek
38. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Çekiş. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=%C3%A7eki%C5%9F
39. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Tutacak. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=Tutacak
40. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Tutaç. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=Tuta%C3%A7
41. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Tutak. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=Tutak
42. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Tutku. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=Tutku
43. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Tutucu. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=tutucu
44. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Tutulmak. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=Tutulmak
45. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Tutum. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara=tutum
46. Türk Dil Kurumu. (2023). Word defined. In Tutunmak. Türk Dil Kurumu. Retrieved July 17, 2023, from https://sozluk.gov.tr/?ara= https://sozluk.gov.tr/?ara=tutunmak