Modern Futbol ve Avrupa Sekülerleşmesi: Seküler-Kutsallık Bağlamında Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışmada, futbolun modern toplumda “seküler kutsal” bir fenomen olarak konumlanışı ve Avrupa’nın sekülerleşme süreciyle olan çok katmanlı ilişkisi sosyolojik ve eleştirel bir perspektiften, nitel yönteme başvurularak fenomenolojik yaklaşım ve içerik analizi tekniğiyle incelenmektedir. Günümüzde futbol, sportif bir etkinlik olmanın ötesinde, geleneksel dönemde dinin toplumda yerine getirdiği fonksiyona benzer bir görev üstlenmiş; bu eksende kimlik inşası, aidiyet duygusu ve kolektif hafıza üretimi gibi işlevsel yönlerinin yanı sıra kültürel ve iktisadi boyutlarıyla öne çıkan bir sisteme dönüşmüştür. Taraftarların kulüplere, oyunculara ve stadyumlara kutsiyet atfetmeleri, maç günlerinin ritüelleştirilmesi ve birtakım sembolik ifadelerle totemlerin üretilip yaygınlaşması, futbolun seküler kutsal bir forma dönüştüğü argümanını destekleyen örneklerden bazılarıdır. Sporun ve özelde futbolun işlevselci ve çatışmacı yaklaşımlar temelinde, birleştirici ve kutuplaştırıcı yönleriyle sosyal bir mekanizma oluşu; aynı zamanda kapitalist ideolojiyi yeniden üretmeye yarayan araçsal bir aygıt olarak değerlendirilmesi literatürde tartışılagelmektedir. Ayrıca onun sembolik boyutta, efsaneler yaratma kapasitesi ile rasyonel zeminde endüstriyel bir faaliyet olmasına rağmen irrasyonel anlamlarla yüklü paradoksal bir olgu olduğu hususunda (seküler-kutsallık bağlamında) bazı yaklaşımlar da mevcuttur. Bu araştırmanın odağında, literatürde zikredilen tartışmaların yanı sıra tarihsel arka plan ve yapısal benzerlikler temelinde futbolun Avrupa’da ortaya çıkışı ve popülerlik kazanışıyla eş zamanlı olarak gelişen, klasik sekülerleşme paradigmasının ileri sürdüğü, kurumsal dinin prestij kaybı arasındaki ilişki ve futbolun kültürel çeşitliliğe kapı aralaması açısından küresel etkileşime sunduğu katkılar yer almaktadır. Bu yönüyle çalışmada hem literatürden istifade edilerek futbolun sosyolojik boyutu ve din kurumuyla olan ilişkisi irdelenmekte hem de sekülerleşme süreciyle tarihsel arka plan ve kültürel çeşitlilik bağlamındaki benzerliği özgün bir yaklaşımla ortaya koyulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Futbol
• Seküler Kutsal
• Avrupa Sekülerleşmesi
• Din
• Modernite.

Modern Football and the Secularisation of Europe: An Assessment within the Context of the Secular-Sacred

Öz

This study examines the positioning of football as a ‘secular sacred’ phenomenon in modern society and its multi-layered relationship with Europe’s process of secularisation from a sociological and critical perspective, employing qualitative methods such as a phenomenological approach and content analysis. Today, football has transcended its role as a mere sporting event to assume a function similar to that performed by religion in traditional societies; in this context, it has evolved into a system characterised not only by functional aspects such as identity construction, a sense of belonging and the production of collective memory, but also by its cultural and economic dimensions. Examples supporting the argument that football has transformed into a secular sacred form include fans attributing sacredness to clubs, players and stadiums; the ritualisation of match days; and the production and dissemination of totems through various symbolic expressions. The formation of sport, and football in particular, as a social mechanism with both unifying and polarising aspects, based on functionalist and conflict-oriented approaches; as well as its evaluation as an instrumental apparatus serving to reproduce capitalist ideology, has been a subject of ongoing debate in the literature. Furthermore, there are certain approaches (within the secular-sacred context) that highlight how football constitutes a paradoxical phenomenon: despite being an industrial activity on a rational basis, it is imbued with irrational meanings due to its capacity to create myths on a symbolic level. This study focuses not only on the debates mentioned in the literature but also, based on historical background and structural similarities, on the relationship between the emergence and rise in popularity of football in Europe—which developed concurrently with the loss of prestige of institutional religion as posited by the classical secularisation paradigm—and the contributions football makes to global interaction in terms of opening doors to cultural diversity. In this regard, the study both draws on the literature to examine the sociological dimension of football and its relationship with religious institutions, and presents, through an original approach, the parallels between the secularisation process and the historical background and cultural diversity.

Anahtar Kelimeler

• Sociology Of Religion
• Football
• Secular Sacred
• Religion
• European Secularisation
• Modernity.

Kaynakça

1. Adorno, Theodor W. vd. Kültür Endüstrisi: Kültür Yönetimi. İstanbul: İletişim Yayınları, 3. bs., 2008.
2. Akseki, Yunus- Marina, Mussa. “Futbolun McDonaldlaşması”. Türkiye Politik Çalışmalar Dergisi 3/1 (2023), 57-75.
3. Aktay, Yasin. “Formanın Rengi Sermayenin Rengine Karışırsa.” Düşünen Siyaset 1/2 (2009), 43-52.
4. Althusser, Louis. İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları. çev. Yusuf Alp- Mahmut Özışık. İstanbul: İletişim Yayınları, 4.baskı., 2000.
5. Anadolu Ajansı. “Fransa’ya Dünya Kupası’nı göçmenler getirdi”. 18 Temmuz 2018. Erişim 23 Aralık 2025. https://www.aa.com.tr/tr/rusya-2018/fransaya-dunya-kupasini-gocmenler-getirdi-/1206376
6. Arsenal. “History ‘Royal Arsenal’ formed in Woolwich”. 2025. Erişim 06 Aralık 2025. https://www.arsenal.com/history/laying-the-foundations/-royal-arsenal-formed-in-woolwich
7. Arsenal. “History The Arsenal Crest”. 26 Mayıs 2017. Erişim 06 Aralık 2025. https://www.arsenal.com/news/news-archive/the-arsenal-crest
8. Baudrillard, Jean. Simülakrlar ve Simülasyon, Çev. Oğuz Adanır. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2. baskı., 2003.

9. Bilgin, Vejdi. İbadet: şekilsel, sembolik ve toplumsal. İstanbul: Emin Yayınları, 2. baskı., 2011.
10. Bruce, Steve. “Secularization and Church Growth in the United Kingdom”. Journal of Religion in Europe 6/3 (2013), 273-296. https://doi.org/10.1163/18748929-00602005
11. Bruce, Steve. Secularization and Its Consequences. ed. Phil Zuckerman - John R. Shook. Oxford University Press, 2017. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199988457.013.4
12. Cassier, Ernst. İnsan Üstüne Bir Deneme Çev. Necla Arat. İstanbul: Say Yayınları, 2005.
13. Davie, Grace. “Religion, Secularity, and Secularization in Europe”. The Oxford Handbook of Religion and Europe. ed.
14. Grace Davie - Lucian N. Leustean. 268-284. Oxford University Press, 1. Basım, 2021. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780198834267.013.14
15. Dever, Ayhan. Sporun Sosyolojisi. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2. Basım, 2015.
16. Devrim Eserol, Nehir. “Medya Okuryazarlığı ve Spor”. Uluslararası Akademik Birikim Dergisi 7/5 (2024), 1007-1014. https://doi.org/10.5281/ZENODO.14583481
17. Donuk, Bilge - Şenduran, Fatih Ş. Futbolun Anatomisi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2. Basım, 2017.
18. Fenerbahçe Spor Kulübü Resmi İnternet Sitesi. “4 Ni̇san 2015’te O Tetiği Kim Çekti? Katliamın Talimatını Kim /Kimler Verdi?” 04 Nisan 2024. Erişim 26 Aralık 2025. https://www.fenerbahce.org/haberler/kulup/2024/4/4-nisan-2015-te-o-tetigi-kim-cekti-katliamin-talimatini-kim-kimler-verdi
19. Fenerbahçe Spor Kulübü Resmi İnternet Sitesi. “Fenerbahçe Kurumsal Kimlik”. 06 Aralık 2025. Erişim 06 Aralık 2025. https://www.fenerbahce.org/kulup/fb-kurumsal-kimlik
20. FIFA World Cup 26TM. “Campain Football Unites the World”. 19 Kasım 2025. Erişim 14 Aralık 2025. https://inside.fifa.com/campaigns/football-unites-the-world
21. FIFA World Cup 26TM. “Latest Men’s World Ranking”. 19 Kasım 2025. Erişim 14 Aralık 2025. https://inside.fifa.com/fifa-world-ranking/men
22. Galatasaray Resmi İnternet Sitesi. “Galatasaray Tarihi”. 06 Aralık 2025. Erişim 06 Aralık 2025. https://www.galatasaray.org/sl/galatasaray-tarihi-ne-zaman-ve-kim-kurdu/3
23. Horkheimer, Max - Adorno, Theodor W. Aydınlanmanın Diyalektiği Felsefi Fragmanlar Çev. Nihat Ülner, Elif Öztarhan Karadağan. İstanbul: Kabal Yayıncılık, 2. Basım, 2014.
24. Iglesia Maradoniana. “Iglesia Maradoniana”. Erişim 16 Aralık 2025. https://www.iglesiamaradoniana.com.ar/
25. Irak, Dağhan. “Sporun Burjuvalaşması, Kitle İletişim Çağında Burjuvazinin Dönüşümü”. Oyunun Ötesinde: Spor Sosyolojisi Çalışmaları Ed. F. Akcan, N. Bulgu. 289-302. Nota Bene, 2015.
26. Kızıl, Hayreddin. “Dini Sembolizm Üzerine”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/20 (Ağustos 2018), 327-351.
27. Kızıl, Hayreddin. “İşlevleri Açısından Dini Sembol”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21 (Ekim 2018), 30-41.
28. Kirman, M. Ali vd. (ed.). Sekülerleşme tartışmaları. Ankara: Kadim Yayınları, 1. baskı., 2019.
29. Kirman, Mehmet Ali. Din Sosyolojisi Terimler Sözlüğü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2011.
30. Köse, Ali. Dinin Geleceği. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2. Basım, 2025.
31. Ludwig, Frieder. “Football, Culture and Religion: Varieties of Interaction”. Studies in World Christianity 21/3 (Aralık 2015), 201-222. https://doi.org/10.3366/swc.2015.0124
32. Martin, David. “Secularization: An International Debate from a British Perspective”. Society 51/5 (Ekim 2014), 464-471. https://doi.org/10.1007/s12115-014-9812-z
33. Merton, Robert King. Social Theory and Social Structure. New York, NY: Free Press, Enlarged ed., [Nachdr.]., 2000.
34. Moniz, Jorge Botelho. “Secularization in Europe: Causes, Consequences, and Cultural Diversity”. Religions 14/3 (21 Mart 2023), 423. https://doi.org/10.3390/rel14030423
35. Okumuş, Ejder. Din ve Toplumsal Çatışma. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2017.
36. Öğüt, Zehra. “Kutsala Yönelişin Seküler Tezahürü Olarak Futbol”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 85 (20 Temmuz 2025), 301-321. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1688458
37. Özalp, Ahmet. “Anlamın Görüntüsü: Sosyal Bağlamda Sembolik Etkileşimci Yaklaşım ve Din”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 23/91 (25 Temmuz 2024), 1004-1018. https://doi.org/10.17755/esosder.1417914
38. Özay, Mehmet. Sekülerleşme ve Din: Batı’da Sekülerleşme Teorileri ve Tartışmaları. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2020.
39. Ritzer, George. Modern Sosyoloji Kuramları. çev. Himmet Hülür. Ankara: De Ki Basım Yayım Ltd. Şti., 1. Basım, 2012.
40. Shiner, Larry. “The Concept of Secularization in Empirical Research”. Journal for the Scientific Study of Religion 6/2 (1967), 207-220.
41. Stark, Rodney. “Secularization, R.I.P.” Sociology of Religion 60/3 (1999), 249. https://doi.org/10.2307/3711936
42. Şahi̇n, Mehmet Cem - Alpay, Ahmed Hamza. “Religious Experience and Its Sociological Manifestations in Joachim Wach’s Thought System”. Kafkas Universitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. https://doi.org/10.9775/kausbed.2019.053
43. Talimciler, Ahmet. “Endüstriyelleşen Sporun/Futbolun Geleceği̇”. Sosyoloji Dergisi Armağan Sayısı (2016), 167-184.
44. Tekin, Mustafa. “Futbol Bir Seküler Kutsal”. Eskiyeni 14 (Eylül 2009), 45-51. https://dergipark.org.tr/tr/pub/eskiyeni/issue//430772
45. transfermarkt. “Dünyanın En Değerli Takımları”. 25 Kasım 2024. Erişim 14 Aralık 2025. https://www.transfermarkt.com.tr/avrupanin-en-degerli-futbol-ligleri-super-lig-kacinci-sirada-yer-aliyor-/view/news/446636#google_vignette
46. transfermarkt. “Öne çıkan ilk 10 lig”. 25 Kasım 2024. Erişim 14 Aralık 2025. https://www.transfermarkt.com.tr/avrupanin-en-degerli-futbol-ligleri-super-lig-kacinci-sirada-yer-aliyor-/view/news/446636#google_vignette
47. TRTHABER. “Fransa’nın kadrosunda sadece 2 Fransız yer aldı”. 20 Aralık 2022. Erişim 23 Aralık 2025. https://www.trthaber.com/haber/spor/fransanin-kadrosunda-sadece-2-fransiz-yer-aldi-732193.html#:~:text=Finalde%20Arjantin'e%20yenilen%20Fransa,futbolcular%C4%B1n%20%C3%A7o%C4%9Funlu%C4%9Funu%20Afrikal%C4%B1%20isimler%20olu%C5%9Fturuyor.
48. TRTSPOR. “Dünyanın en güçlü ligleri açıklandı”. 21 Kasım 2024. Erişim 14 Aralık 2025. https://www.trtspor.com.tr/haber/futbol/guvenimiz-sonsuz-28900121
49. Ulus, Selma. “Bir Derbi Cinayetinin Ardından: Futbolda Şiddetin Türk Basınında Temsili Üzerine.” Global Media Journal: Turkish Edition 4/7 (2013).
50. Wach, Joachim. Din Sosyolojisine Giriş, Çev. Battal İnandı. Ankara: A.Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1987.
51. Wallace, Ruth A. vd. Çağdaş sosyoloji kuramları: klasik geleneğin geliştirilmesi. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 3.baskı., 2012.