Kolektif Benlik Saygısının Alevi Kimliğindeki Rolü ve Sosyal Baskınlık Eğilimleri

Öz

Bu çalışma, Alevi kimliği bağlamında kolektif benlik saygısı ile sosyal baskınlık eğilimleri arasındaki içsel ilişkiyi ve bu dinamiklerin tezahür biçimlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Türkiye gibi inançsal çeşitliliğe sahip bir toplumda Alevi kimliği, tarihsel kökenleri ve çağdaş toplumsal algılarla şekillenen önemli bir boyutu temsil etmektedir. Kolektif benlik saygısı, bireylerin mensup oldukları sosyal grubun değerine ilişkin inançları ve bu üyelikten duyulan gurur hissiyatı olarak tanımlanırken, sosyal baskınlık eğilimi, gruplar arası hiyerarşilerin sürdürülmesine yönelik bireysel motivasyonu ifade eder. İlişkisel tarama modelini kullanan varsayımsal bir araştırmada, Türkiye genelinden 557 Alevi bireyden veri toplanmıştır. Veri toplama aracı olarak Kolektif Benlik Saygısı Ölçeği ve Sosyal Baskınlık Eğilimi Ölçeği kullanılmıştır. Analiz sonuçları, Alevi bireylerin kolektif benlik saygısı ile sosyal baskınlık eğilimleri arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişki olduğunu (r:0,452, p:0,001<0,05) ortaya koymuştur. Basit doğrusal regresyon analizi, kolektif benlik saygısının sosyal baskınlık eğilimleri üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif bir etkiye sahip olduğunu (β=0,356;p<0,001) ve kolektif benlik saygısı düzeyi arttıkça sosyal baskınlık eğilimlerinin de yükseldiğini göstermiştir. Aynı zamanda sosyal baskınlık eğilimleri de kolektif benlik saygısı üzerinde anlamlı ve pozitif bir etkiye sahiptir (β=0,574;p<0,001). Demografik analizlerde kolektif benlik saygısı düzeylerinin yaş, eğitim durumu ve anadili değişkenlerine göre anlamlı farklılıklar gösterdiği; cinsiyet ve aile yapısına göre ise farklılık göstermediği belirlenmiştir. Sosyal baskınlık eğilimleri ise incelenen tüm demografik değişkenlere (cinsiyet, yaş, eğitim, anadil, aile yapısı) göre anlamlı farklılıklar sergilemiştir. Bulgular, kolektif kimlik temelli benlik algısının, sosyal hiyerarşi yönelimleri üzerinde önemli bir belirleyici rol oynadığını ve azınlık kimliklerinin toplumsal baskılar karşısında nasıl şekillendiğini anlamak için önemli bir çerçeve sunduğunu göstermektedir

Anahtar Kelimeler

• Alevi Kimliği
• Kolektif Benlik Saygısı
• Sosyal Baskınlık Eğilimi
• Sosyal Kimlik
• Gruplar Arası İlişkiler.

The Role of Collective Self-Esteem in Alevi Identity and Social Dominance Orientation

Öz

This study aims to investigate the intrinsic relationship between collective self-esteem and social dominance orientation (SDO) within the context of Alevi identity and how these dynamics manifest. In a society with diverse beliefs, such as Turkey, Alevi identity carries a significant dimension shaped by deep historical roots and contemporary societal perceptions. Collective self-esteem is defined as individuals' beliefs about the value of their social groups and the resulting personal pride derived from this membership, while SDO reflects an individual motivation towards maintaining intergroup hierarchies. Utilizing a correlational survey model, hypothetical data were collected from 557 Alevi individuals across Turkey. Results indicated a statistically significant positive relationship between Alevi individuals’ collective self-esteem and SDO (r=0.452, p<0.05). Simple linear regression analysis revealed that collective self-esteem has a statistically significant and positive effect on SDO (β=0.356;p<0.001), suggesting that as collective self-esteem increases, social dominance tendencies also increase. Conversely, SDO also significantly and positively influenced collective self-esteem (β=0.574;p<0.001). Demographic analyses showed that collective self-esteem levels significantly differed based on age, education, and mother tongue, but not by gender or family structure. SDO levels exhibited significant differences across all examined demographic variables (gender, age, education, mother tongue, family structure). These findings suggest that self-perception based on collective identity plays a crucial role in social hierarchy orientations and offers an important framework for understanding how minority identities are shaped in the face of societal pressures.

Anahtar Kelimeler

• Alevi Identity
• Collective Self-Esteem
• Social Dominance Orientation
• Social Identity
• Intergroup Relations.

Kaynakça

1. Beşe, Adnan. “Alevi Toplumsal Kimliği Tartışmaları Üzerine Yaklaşımlar”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 8 (2013), 17-36.
2. Branscombe, Nyla R. – Wann, Daniel L. “Collective Self-Esteem Consequences of Outgroup Derogation When a Valued Social Identity Is on Trial”. European Journal of Social Psychology 24/6 (1994), 641-657. https://doi.org/10.1002/ejsp.2420240603.
3. Bükün, M. Fatih – Banu Cingöz-Ulu. “Alevilerin İç-Grup Yanlılığında Kimlikle Özdeşleşme ve Toplumsal Belleğin Rolü.” Türk Psikoloji Yazıları 20 (2017), 45-58.
4. Demirel, Sadettin. “Türkiye’de Alevilerin Medyada Temsili: Haber Tweetleri Üzerine Hesaplamalı Bir Analiz”. Yeni Medya 20 (2026), 417-442. https://doi.org/10.55609/yenimedya.1865257.
5. Erdem Kük, Didem Gülçin. “Alevi-Bektaşilikte Sır Dilinin Retoriği”. SÜREK Alevilik-Bektaşilik ve Kültür Araştırmaları Dergisi 6 (2026), 13-23. https://doi.org/10.64342/surekdergi.1925872.
6. Erol, Ayhan. “Alevi Kimliğini Diasporada Müzakere Etmek: Toronto Alevi Göçmenlerinin İfade Kültürü Pratikleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 56 (2013), 39-60.
7. Geçgin, Ercan. “Kimlik Yönelimleri Açısından Alevi Gençlik”. OPUS – Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi 10/17 (2019), 1030-1075. https://doi.org/10.26466/opus.527939.
8. Kara, Bülent. “Alevi Kimliği ve Dilinin Toplumsal İnşa Süreci”. Mihman 2 (2026), 1-13. https://doi.org/10.5281/zenodo.19332813.

9. Karakaya Stump, Ayfer. “The AKP, Sectarianism and the Alevis’ Struggle for Equal Rights in Turkey”. National Identities 20/1 (2018), 53-67. https://doi.org/10.1080/14608944.2016.1244935.
10. Karlıdağ, Sercan – Kuşdil, Muharrem Ersin. “Paylaşılan İnsanlık Kimliğin Merkezine Demirlediğinde: Bir Azınlık Olarak Alevilerde Benlik Sınıflandırması ve Kimlik Motivasyonları”. Türk Psikoloji Dergisi 40/95 (2025), 46-67. https://doi.org/10.31828/turkpsikoloji.1656788.
11. Kaynak, Bağdat Deniz vd. “Yeni Sosyal Baskınlık Yönelimi Ölçeği’nin (SBY7) Türkçeye Uyarlanması”. Studies in Psychology 41/1 (2021), 301-330. https://doi.org/10.26650/SP2020-0108.
12. Kırkgül, Hatice. – Arı, Yılmaz. “Toplumsal Bütünleşme Faktörü Olarak Dinî Semboller: İslam’da Ezan ve Camii Sembolleri”. Sultan İlahiyat Araştırmaları Dergisi 2/2 (2024), 106-128. https://doi.org/10.5281/zenodo.14361103.
13. Luhtanen, Riia – Crocker, Jennifer. “A Collective Self-Esteem Scale: Self-Evaluation of One’s Social Identity”. Personality and Social Psychology Bulletin 18/3 (1992), 302-318. https://doi.org/10.1177/0146167292183006.
14. M. Fatih Bükün - Banu Cingöz-Ulu, “Alevilerin İç-Grup Yanlılığında Kimlikle Özdeşleşme ve Toplumsal Belleğin Rolü”, Türk Psikoloji Yazıları 20 (2017), 45-58.
15. Özdemir, Eylem. “Kimlik Kavramı ve Teorik Yaklaşımlar”. Eğitim, Bilim, Toplum Dergisi 8/32 (2010), 9-29. Pew Research Center. The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010–2050. Washington, DC: Pew Research Center, 2015.
16. Şen, Ercan. Etnik Gruplarda Sosyal Kimlik ve Algılanan Ayrımcılık: Türk ve Kürt Etnik Grupları Üzerine Bir Çalışma. Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
17. Şirin V., Çiğdem. “Analyzing the Determinants of Group Identity among Alevis in Turkey: A National Survey Study”. Turkish Studies 14/1 (2013), 74-91. https://doi.org/10.1080/14683849.2013.766983.
18. Uysal, Başak. “Alevi İnanç Sisteminde Adlar ve Dil-Kimlik İlişkisi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 62 (2013), 237-248.
19. Varol, Emre – Bakkaloğlu, Zeynep. “Sofrada Kimlik ve Kültür: Tunceli’de Yaşayan Alevilerin Mutfak Geleneği Üzerine Nitel Bir Araştırma.” Gaziantep University Journal of Social Sciences 25/2 (2026), 870-884. https://doi.org/10.21547/jss.1705140.
20. Yıldırım, Rıza. Geleneksel Alevilik: İnanç, İbadet, Kurumlar, Toplumsal Yapı, Kolektif Bellek. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
21. Yılmaz, Umut. Sosyal Kimlik ve İyi Oluş İlişkisi: Kahramanmaraş-Elbistan Alevileri Örneği. Mersin: Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, 2012.