FROM FORTRESS TO LODGE: THE SEMANTIC TRANSFORMATION OF "RIBAT" IN ANATOLIA

Öz

This study examines the architectural, institutional, and conceptual transformation of the concept of ribāṭ in Anatolia from the eleventh to the fourteenth century. Originally constructed for military purposes in the frontier regions of the Islamic world, ribāṭs gradually acquired new functions in response to the geographical and socio-cultural conditions of Anatolia. During the Seljuk period, these structures evolved into multifunctional centers that served not only military purposes but also religious retreat, accommodation, and commercial activities. In this process, ribāṭs either became integrated with institutions such as caravanserais, hans, and tekkes or were gradually replaced by them. By examining architectural evidence, endowment records, and lexical sources together, this study demonstrates that the ribāṭ was not merely a physical structure but also a dynamic institution that was reshaped in response to changing social needs. The findings show that Islamic concepts were redefined according to changing historical and geographical contexts and highlight the importance of an interdisciplinary approach to the study of multilayered concepts.

Anahtar Kelimeler

• ribat
• Seljuks of Anatolia
• semantic shift
• lexical expansion

KALEDEN KERVANSARAYA: ANADOLU’DA “RİBĀT”IN ANLAMSAL DÖNÜŞÜMÜ

Öz

Bu çalışma, XI. yüzyıldan XIV. yüzyıla kadar Anadolu’da “ribat” kavramının mimarî, kurumsal ve kavramsal dönüşümünü incelemektedir. İlk dönemlerde İslam sınır bölgelerinde askerî amaçlarla inşa edilen ribatlar, Anadolu’nun coğrafî ve sosyo-kültürel şartları doğrultusunda zamanla farklı işlevler kazanmıştır. Selçuklu döneminde söz konusu yapılar, askerî fonksiyonlarının yanı sıra dinî inziva, konaklama ve ticari faaliyetlere hizmet eden çok işlevli merkezlere dönüşmüştür. Bu süreçte ribatlar, kervansaray, han ve tekke gibi kurumlarla bütünleşmiş veya yerlerini bu yapılara bırakmıştır. Çalışma, mimari bulgular, vakıf kayıtları ve sözlük kaynaklarını birlikte değerlendirerek ribatın yalnızca fiziksel bir yapı değil, aynı zamanda değişen toplumsal ihtiyaçlara göre yeniden şekillenen dinamik bir kurum olduğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen veriler, İslami kavramların tarihsel ve coğrafi bağlamlara bağlı olarak yeniden tanımlandığını göstermekte; ayrıca çok katmanlı kavramların incelenmesinde disiplinler arası yaklaşımın önemine dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• ribat
• Anadolu Selçukluları
• semantik değişim
• kavramsal genişleme

Kaynakça

1. Ahmet Vefik Paşa. Lehçe-i Osmânî. 2 cilt. 1876.
2. Akalın, Şebnem. “Kervansaray.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 25: 299-302.
3. Aksan, Doğan. Anlam Bilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Ankara: Bilgi Yayınevi, 2016.
4. Arapoğlu, Murat. “İslam Mimarisinde Ribâtlar.” Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2020.
5. Chabbi, Jacqueline. “La Fonction du Ribat a Bagdad du V siecle au debut du VII Siecle,” Revue des Etudes Islamiques 42/1 (1974): 101-121.
6. ______________. “Ribat.” Encyclopaedia of Islam (EI). C. 8. (Leiden: Brill). 1995: 493-506.
7. Belâzurî, Ahmed b. Yahyâ el-Belâzurî. Fütûhu’l Büldân (Ülkelerin Fetihleri). Çev. Mustafa Fayda. İstanbul: Siyer Yayınlar, 2013.
8. Bonner, Michael. “Some Observations Concerning the Early Development of Jihad on the Arab-Byzantine Frontier,” Studia Islamica 75 (1992): 5-31

9. ______________. Aristocratic Violence and Holy War: Studies in the Jihād and the Arab-Byzantine Frontier. American Oriental Society, 1996.
10. Brand, Charles M. “The Turkish Element in Byzantine; Eleventh-Twelfth Centuries.” Dumbarton Oaks Papers 43 (1989): 1-25.
11. Durukan, Aynur. “Anadolu Selçuklu Sanatı Açısından Vakfiyelerin Önemi,” Vakıflar Dergisi 26 (1997): 25-44.
12. Durukan, Aynur “Anadolu Selçuklu Dönemi Kaynakları Çerçevesinde Baniler,” Sanat Tarihi Defterleri 5 (2001): 43-132.
13. Elad, Amikam. “The Coastal Cities of Palestine During the Early Islamic Period.” Journal of the Royal Asiatic Society 9/3 (1999): 144-167.
14. Eravşar, Osman. Yolların Tanıkları Anadolu Selçuklu Hanları. Ankara: TC Cumhurbaşkanlığı Yayınları, 2007.
15. Eyice, Semavi. “Hamam.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 15: 402-30.
16. Ezherî. Tehzibü’l-luga. 15 cilt (Ed. A. Harun). 1964-1967.
17. Gölpınarlı, Abdülkadir. “XIII.-XIV. Asırda Anadolu’da İçtimai Hayat ve Türk Kültürü.” Konya Dergisi 36 (1941): 39-48.
18. İbn Havkal. 10. Asırda İslam Coğrafyası. Çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2014.
19. İbn Hurdâzbih. Yollar ve Ülkeler Kitabı. Çev. Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2008.
20. İbn Manẓûr. Lisān al-ʿArab. 12 cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye.
21. İstahri. Ülkelerin Yolları. Çev. Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2019.
22. Karpuz, Haşim. “Konya Dokuzun Hanı’nda Yapılan Kazı ve Restorasyon Çalışmaları.” Aslanapa Armağanı, haz. Selçuk Mülayim vd. 141-149. Ankara: Bağlam Yayıncılık, 1996.
23. Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi (Yeni Transkripsiyonla). Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi, 2007.
24. Lane, Edward William. Arabic-English Lexicon. London, 1863.
25. Makdisî (el-Mukaddesi), Muhammed b. Ahmed. İslam Coğrafyası (Ahsenü’t-Tekâsîm). Çev. D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yay. 2015.
26. Mortel, Richard T. “Ribaṭs in Mecca during the Medieval Period: A Descriptive Study Based on Literary Studies,” BSOAS 61 (1998): 29-50.
27. Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995.
28. Özergin Muammer Kemal. “Anadolu’da Selçuklu Kervansarayları,” İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi XV/20 (1965): 141-170.
29. Özel, Ahmet. “Dârülislâm.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 8: 541-543.
30. ______________. “Dârülharp.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 8: 536-537.
31. Özgüç, Tahsin. ve Mahmut Akok. “Afşin Yakınındaki Eshab-ı Kehf Külliyesi,” Yıllık Araştırmalar Dergisi 2 (1958): 77-91.
32. Özkarcı, Mehmet. Türk Kültür Varlıkları Envanteri: Kahramanmaraş 46. 2 cilt. Ankara: TTK, 2007.
33. Özkul Fındık, Nurşen. “Klasik Planlı Hanlar, Hekimhan.” Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları, ed. Hakkı Acun, 105-123. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007.
34. Pektaş, Kadir. “Klasik Planlı Hanlar, Konya Çardak Han,” Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları, ed. Hakkı Acun, 162-175. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007.
35. Pradines, Stephane. “From the Ribats to the Fortresses, the Fāṭimid Period of Transition in Muslim Military Architecture.” Journal of Islamic Research 31/3 (2020): 493-514.
36. Sümer Faruk. Eshabü’l Kehf (Yedi Uyurlar). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1985.
37. Şahin, Murat. “Anadolu Selçuklu Dönemi Mimarisi Mekân Tipolojisi Bağlamında Malatya Hekimhan (Taşhan) Kervansarayı Üzerine Bir İnceleme.” Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2016.
38. Şemsettin, Sami. Kamus-ı Türki. 1889.
39. _____________. Kamus-i Fransevi, 1911.
40. Van Renterghem, Vanessa. “Les elites Bagdadiennes au temps des Seldjoukides.” Etude D’histoire Sociale. Beirut/Damascus: Presses de l’Ifpo. 2004.
41. Voll, John O. “Sufi Brotherhoods: Transcultural /Transstate Networks in the Muslim World.” Interactions: Transregional Perspectives on World History, ed. Jerry H. Bentley, Renate Bridenthal, and Anand A. Yang, 30–47. University of Hawai’i Press, 2005. http://www.jstor.org/stable/j.ctvvn790.6.
42. VGM Antalya Arşivi. Kırkgöz Han Dosyası
43. VGM Aydın Arşivi. Çardak Han Dosyası
44. VGM Gaziantep Arşivi. Hekimhan Han Dosyası
45. Yakubi. Kitabü’l Büldan-Ülkeler Kitabı. Çev. Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2002.
46. Yelen, Resul. “I. Gıyasettin Keyhüsrev Dönemine Ait Yeni Bir Kervansaray Kitabesi,” Sanat Tarihi Yıllığı 32 (2023): 515-537. https://iupress.istanbul.edu.tr/tr/journal/jah/article/i-giyaseddin-keyhusrev-donemine-ait-yeni-bir-kervansaray-kitabesi (eriş. tar. 25 Nisan, 2025)
47. Yıldırım, Semra Palaz. “II. Gıyasettin Keyhüsrev Dönemi Mimari Eserleri.” Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, 2017.
48. _____________. “Kırkgöz Han Üzerine Bir Değerlendirme.” Akademik Hassasiyetler 6 (2019): 223-257. Yiğit, İsmail. “Ribat.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 35: 76-79.
49. Yurdasever, Huriye. “Anadolu Selçuklu Hanlarından Kırkgöz Han'ın Değerlendirilmesi.” Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2011.
50. URL 1. (5 Eylül 2025) Dokuzun Hanı, TRT Haber web sitesi, https://www.trthaber.com/haber/yasam/8-asirlik-tarihiyle-selcuklu-eseri-dokuzun-hani-410588.html ,(eriş. tar. 3 Eylül, 2025)
51. URL 2. (11 Nisan 2025) Hekimhan, Malatya Valiliği web sitesi, http://www.malatya.gov.tr/tashan#gallery-1 ,(eriş. tar. 25 Nisan, 2025)
52. URL 3. (13 Nisan 2025) Çardak Ribatı, Anadolu ajansı web sitesi, https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/790-yillik-cardak-han-eski-ihtisamina-kavustu/1857392, (eriş. tar. 25 Nisan, 2025)
53. URL 4. (13 Nisan 2025) Çardak Ribatı kapalı kısımda yer alan taç kapı, Kültür envanteri web sitesi, https://kulturenvanteri.com/yer/cardak-han/#17.1/37.828557/29.665929, (eriş. tar. 26 Nisan, 2025)
54. URL 5. (11 Nisan 2025) Kırkgöz Ribatı, Türkiye Kültür Portali, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/antalya/gezilecekyer/kirk-goz-koprusu-1 , (eriş.tar. 25 Nisan, 2025)
55. URL 4. (13 Nisan 2025) Çardak Ribatı kapalı kısımda yer alan taç kapı, Kültür envanteri web sitesi, https://kulturenvanteri.com/yer/kirkgoz-hani/#17.1/37.111284/30.585704, eriş. tar. 10 Mayıs, 2025)