HUMANITARIAN DIPLOMACY FIELD OF NGOs: A CONCEPTUAL AND APPLIED ANALYSIS

Öz

In addition to providing humanitarian assistance in the field, humanitarian aid organizations also operate in areas that require a diplomatic function—such as facilitating beneficiaries’ access to aid, evacuating individuals to safe zones, locating missing family members, and securing the release of individuals held in captivity. Since the 2000s, these activities have increasingly been conceptualized under the term “humanitarian diplomacy.” The sociology of Pierre Bourdieu—constructed around the concepts of game, habitus, field, and capital—offers a useful analytical framework for understanding this domain. By asking what kinds of motivations and forms of capital humanitarian diplomacy actors bring to the field—that is, to the game—it becomes possible to grasp the nature of the humanitarian diplomacy field itself. In this study, data gathered from the primary literature of four selected organizations, along with in-depth interviews conducted with their representatives, were analyzed through document analysis and in-depth interviews. Through the conceptual lens of Bourdieu’s sociology, the study aims to explore and understand the structural positioning of Turkish civil society organizations within the field of humanitarian diplomacy.

Anahtar Kelimeler

• Humanitarian Diplomacy
• Turkish Humanitarian Aid Organizations
• Bourdieu
• Capital
• Humanitarian Aid

STK’LARIN İNSANİ DİPLOMASİ ALANI: KAVRAMSAL VE UYGULAMALI BİR ANALİZ

Öz

İnsani yardım kuruluşları, sahada sundukları insani yardım faaliyetlerinin yanı sıra, faydalanıcıların insani yardıma erişimlerinin sağlanması, güvenli bölgelere tahliye edilmeleri, kayıp aile üyelerinin bulunması, esaret altındakilerin özgürleştirilmesi gibi diplomatik işleve başvurulması gereken alanlarda da faaliyetlerde bulunabilmektedirler. 2000’li yıllarla birlikte “insani diplomasi” kavramsallaştırmasıyla anılan bu alanın anlaşılmasında, oyun, habitus, alan ve sermaye kavramlarıyla inşa edilen Bourdieu sosyolojisi elverişli bir analiz imkânı sunmaktadır. İnsani diplomasi aktörlerinin, insani diplomasi alanına yani oyuna, hangi motivasyon ve sermayelerle dâhil oldukları soruları sorularak insani diplomasi alanının mahiyeti anlaşılabilir. Bu çalışmada incelenen dört kuruluşa ait birincil literatür ve kuruluş temsilcileriyle yapılan derinlemesine görüşmelerden elde edilen veriler dokuman analizi ve derinlemesine mülakat çerçevesinde analize tabi tutulmuş ve Bourdieu sosyolojisinin kavram seti eşliğinde Türk sivil toplum kuruluşlarının insani diplomasi alanının yapısı anlaşılmaya çalışılmıştır. Bulgular, Türk sivil toplum kuruluşlarının insani diplomasi alanındaki eylemlerinin, Pierre Bourdieu’nün pratik teorisinin sunduğu kavramsal çerçevede açıklanabileceğini göstermektedir. Ayrıca aktörlerin eylem biçimleri; sahip oldukları sermaye türleri, bu sermayelerin alandaki konumları ve diğer sosyal alanlarla kurdukları ilişkiler tarafından şekillenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İnsani Diplomasi
• Türk İnsani Yardım Kuruluşları
• Bourdieu
• Sermaye
• İnsani Yardım

Kaynakça

1. AA. “STK’ların deprem bölgesindeki çalışmaları sürüyor.” 27 Mart 2023, https://www.aa.com.tr/tr/asrin-felaketi/stklerin-deprem-bolgesindeki-calismalari-suruyor/2816384 (eriş. tar. 11 Aralık, 2025
2. AA. “Diyanet Ekipleri Depremzedelerin Yaralarını Maddi ve Manevi Desteklerle Sarmaya Çalışıyor.” 25 Şubat, 2023, https://www.aa.com.tr/tr/asrin-felaketi/diyanet-ekipleri-depremzedelerin-yaralarini-maddi-ve-manevi-desteklerle-sarmaya-calisiyor/2830899 (eriş. tar. 11 Aralık, 2025).
3. Adler, Emanuel, & Pouliot, Vincent. "International Practices" International Theory 3, sy. 1 (2013): 1-36.
4. AID. "Hakkımızda." (t.y.), https://www.aidoctors.org/ (eriş. tar. 11 Aralık, 2025).
5. Arlı, Alim. "Klasik Sosyolojide Derin Revizyon: Pierre Bourdieu Sosyolojisi." Ocak ve Zanaat Pierre Bourdieu Derlemesi, ed. Günay Çeğin, Emrah Göker, Alim Arlı, Ümit Tatlıcan, 131-160. İstanbul: İletişim, 2007.
6. Altunışık, M. Benli. "Turkey’s Humanitarian Diplomacy: The AKP Model." CMI Brief, 2019: 08. https://www.cmi.no/publications/6973-turkeys-humanitarian-diplomacy-the-akp-model (eriş. tar. 11 Aralık, 2025).
7. Ardıç, Nurulah. "İktidarın Dört Atlısı: Michael Mann ve Tarihsel Sosyoloji." Toplum ve Bilim (2012): 258-285. Aslan, Ferit. "Diyanet, Deprem Bölgesine 4 Bin Din Görevlisi Gönderdi." 15 Şubat, 2023, https://medyascope.tv/2023/02/15/diyanet-deprem-bolgesine-4-bin-din-gorevlisi-gonderdi/ (eriş. tar. 11 Aralık, 2025).
8. Aziz Mahmud Hüdâyi Vakfı. "Hakkımızda." 5 Ekim, 2016, https://www.hudayivakfi.org/hakkimizda.html (eriş. tar. 11 Aralık, 2025).

9. Aziz Mahmûd Hüdâyi Vakfı. "Vakıf Senedi." 5 Ekim, 2016a, https://www.hudayivakfi.org/vakif-senedi.html (eriş. tar. 11 Aralık, 2025).
10. Aziz Mahmûd Hüdâyi Vakfı. "Deprem Bölgesi Çalışmalarımız." 20 Şubat, 2023, https://www.hudayivakfi.org/deprem-bolgesi-calismalarimiz.html (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
11. Aziz Mahmûd Hüdâyi Vakfı. "Hüdâyi Vakfı Katalog." 30 Mayıs, 2023, https://www.hudayivakfi.org/hudayi-vakfi-tanitim-katalogu.html (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
12. Bağış, Bilal. "6 Şubat Depremleri ve Sosyal Sermaye." İktisat ve Toplum Dergisi, 14 (2023): 84-91.
13. Başaran, İsmail ve Akyüz, Duygu. "Afet Yönetiminde Bir Sivil Toplum Kuruluşu." Journal of Civilization Studies 7, sy. 1 (2022): 76-91.
14. Beyazkaya, Abdülkadir. "Türki̇ye’de Kamu Yararına Çalışan Sosyal Yardım Amaçlı Si̇vi̇l Toplum Kuruluşlarının Sosyal Yardım Faaliyetleri." Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2023.
15. Bourdieu, Pierre. Outline of A Theory of Practice. Cambridge University Press, 1977.
16. Bourdieu, Pierre. Distinction. Routledge, 1994.
17. Bourdieu, Pierreierre. "Rethinking the State: Genesis and Structure of the Bureaucratic Field." Sociological Theory 12, sy. 1 (1994): 1-18.
18. Bourdieu, Pierre. Bilimin Toplumsal Kullanımları. Ankara: Heretik, 2015.
19. Bourdieu, Pierre ve Wacquant, Loic. Düşünümsel Bir Antropoloji İçin Cevaplar. İstanbul: İletişim, 2003.
20. Byrd, Derria. "Uncovering Hegemony in Higher Education: A Critical Appraisal of the Use of “Institutional Habitus” in Empirical Scholarship." Review of Educational Research 89, sy. 2 (2018): 171-210.
21. Calhoun, Craig. "Bourdiue Sosyolojisinin Ana Hatları." Ocak ve Zanaat Pierre Bourdieu Derlemesi, ed. Günay Çeğin, Emrah Göker, Alim Arlı, Ümit Tatlıcan, 77-130. İstanbul: İletişim, 2007.
22. Calhoun, Craig. ve Gerties, Joseph. "The Sociological Theory of Pierre Bourdieu." Contemporary Sociological Theory, 257-304. Oxford: Blackwell Publishers, 2002.
23. Clark, M. David. "Humanitarian Multi-Track Diplomacy." Doktora Tezi, University of Groningen, 2018.
24. Çağrıcı, Mustafa. "Yardımlaşma." TDV İslam Ansiklopedisi (2013. bs). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/yardimlasma (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
25. Davutoğlu, Ahmet. "Turkey’s Humanitarian Diplomacy: Objectives, Challenges and Prospects." Nationalities Papers: The Journal of Nationalism and Ethnicity 41, sy. 6 (2013): 865-870. https://doi.org/10.1080/00905992.2013.857299
26. Dede, Orhan. ("Bir Gün Mutlaka." 25 Mart, 2020, https://www.youtube.com/watch?v=pRT3nQqNh-8 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
27. Demirel, Ebru. "Simbiyotik İlişkiler: Akademisyenler Üzerine Fenemonolojik Bir Çalışma." Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi (JEBPIR) 8, sy. 2 (2022): 366-378.
28. Dursun, Onur. "Toplumu Bourdieu ile Düşünmek." Global Media Journal TR Edition 8, sy. 16 (2018): 68-123.
29. Gülfer, Suna ve Öner, Ihlamur. "Turkish Migration and Asylum Regime in the Light of Humanitarian Diplomacy." Akademik Orta Doğu 9, sy. 1 (2014): 119-142.
30. Gökduman, Mücahit. "Kalbimizin Avrupa Yanı: Bosna". 04 Eylül, 2014, https://www.haksozhaber.net/kalbimizin-avrupa-yani-bosna-28424yy.htm (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
31. Göktaş, Volkan. "Bireylerin Bağış Yapma Davranışlarını Etkileyen Faktörlerin Belirlenmesine Yönelik Bir Araştırma." Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2014.
32. Grenfell, Michael. "Biography of Bourdieu" Pierre Bourdieu Key Concepts, ed. Michael Grenfell, 11-26. Durham: Acumen, 2008.
33. Haberler.com. "İHH Gönüllülerinden Bosna'da Anlamlı Ziyaretler." 17 Ekim, 2013, https://www.haberler.com/guncel/ihh-gonullulerinden-bosna-da-anlamli-ziyaretler-5190336-haberi/ (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
34. ICRC. "The International Red Cross and Red Crescent Movement." (t.y.). https://www.icrc.org/en/who-we-are/movement (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
35. İbn Haldun Üniversitesi. "İnsani Diplomasi ve Barış İnşası Atölyesi Başladı." 05 Kasım 2019, https://www.ihu.edu.tr/tr/insani-diplomasi-ve-baris-insasi-atolyesi-basladi
36. İHH Afet. "Kahramanmaraş Depremi̇ Müdahale Çalışmaları Raporu." Mart 2023, https://ihh.org.tr/public/publish/0/172/kahramanmaras-depremi-afet-yonetimi-raporu---w.pdf (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
37. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Tarihçe.", (t.y.), https://ihh.org.tr/tarihce (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
38. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Biz Kimiz." (t.y.), https://ihh.org.tr/biz-kimiz (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
39. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Genç İHH." (t.y.), https://ihh.org.tr/haber?category=gencihh (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
40. İHH İnsani Yardım Vakfı. "İHH Kadın." (t.y.), https://ihh.org.tr/search?q=%C4%B0HH+Kad%C4%B1n&page=1 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
41. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Vakıf Kuruluş Senedi." (t.y.), https://ihh.org.tr/vakif-kurulus-senedi (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
42. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Kalıcı Eserler." (t.y.)., https://ihh.org.tr/kalici-eserler (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
43. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Hakkımızda." (t.y.)., https://ihh.org.tr/hakkimizda (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
44. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Temsilcilikler." (t.y.), https://ihh.org.tr/temsilcilikler (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
45. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Gelir Gider Tablosu." (t.y.), https://ihh.org.tr/gelir-gider-tablosu (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
46. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Bosna'dan Başladık, 120 Ülkeye Ulaştık." 30 Eylül, 2009, https://ihh.org.tr/haber/bosnadan-basladik-120-ulkeye-ulastik-318 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
47. İHH İnsani Yardım Vakfı. "İHH'dan Bosna'ya Anlamlı Ziyaret." 22 Ekim, 2013, https://ihh.org.tr/haber/ihhdan-bosnaya-anlamli-ziyaret-1908 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
48. İHH İnsani Yardım Vakfı. "15 Temmuz Direnişi—Bülent Yıldırım." 29 Temmuz, 2016, https://www.youtube.com/watch?v=d_9fm-zLYHY (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
49. İHH İnsani Yardım Vakfı. "Türkiyeli Gençler Srebrenitsa’da." 11 Temmuz, 2018, https://ihh.org.tr/haber/turkiyeli-gencler-srebrenitsada (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
50. İHH İnsani Yardım Vakfı. "İHH Faaliyet Raporu 2022." 25 Temmuz, 2023, https://ihh.org.tr/yayin/detay/yillik-faaliyet-raporu-2022 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
51. İHH İnsani Yardım Vakfı. "İHH Arama Kurtarma Ekipleri 2023’te 231 Operasyona Katıldı." 16 Ocak, 2024. https://ihh.org.tr/haber/ihh-arama-kurtarma-ekipleri-2023te-231-operasyona-katildi (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
52. İHH İnsani Yardım Vakfı. "İHH Faaliyet Raporu 2024." 04 Nisan, 225, https://ihh.org.tr/yayin/detay/yillik-faaliyet-raporu-2024 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
53. İLAM Akademi. “İLAM Akademi.” https://ilam.org.tr/ilam-akademi.html (eriş. tar. 13 Aralık 2025).
54. İNSAMER. İnsani Diplomasi Okulu Başlıyor. 16 Nisan, 2021, https://www.insamer.com/tr/insani-diplomasi-okulu-basliyor-_3911.html (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
55. İSAR. "Kurumsal Bilgiler." (t.y.), https://www.isar.org.tr/tr/isarin-amaclari (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
56. Karaca, Nihal Bengisu. "Her Şey Doğru Yürüseydi Daha Fazla İnsan Kurtarılırdı Ama O İhtimalde Bile Kurtarılanlar Enkazdakileri̇n Yüzde 50’sini Bulmazdı." 20 Şubat, 2023, https://www.haberdurus.com/haber/serkan_nergis_her_sey_dogru_yuruseydi_daha_fazla_insan_kurtarilirdi_ama_o_ihtimalde_bile_kurtarilanlar_enkazdakilerin_yuzde_50sini_bulmazdi-68469.html (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
57. Kavak. H. Zehra. ed.. Kuramdan Uygulamaya İnsani Diplomasi. İstanbul: Kızılay Kültür Sanat Yayınları, 2023.
58. Kavak, H. Zehra. "Türk Sivil Toplum Kuruluşlarının Ortadoğu ve İslam Ülkelerindeki İnsani Diplomasi Faaliyetleri." Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Ortadoğu ve İslam Ülkeleri Araştırmaları Enstitüsü, 2024.
59. Kavak, H. Zehra. ed. Humanitarian Diplomacy: Principles and Practice. Routledge, 2025.
60. Kaya, Ali. "Pierre Bourdieu’nün Pratik Kuramının Kilidi: Alan Kavramı." Ocak ve Zanaat Pierre Bourdieu Derlemesi, ed. Günay Çeğin, Emrah Göker, Alim Arlı, Ümit Tatlıcan, 397-419. İstanbul: İletişim, 2007.
61. Kur’an-ı Kerim. Hucurât Suresi, 49: 9.
62. Maggio, Rodolfo. Pierre Bourdieu’s Outline of A Theory of Practice. London: Routledge, 2017.
63. Mann, Michael. The Sources of Social Power. Cambridge: Cambridge University Press, 1986.
64. Noor, A. L. Mohd., & Nawi, N. Hisham. "Faith-Based Organisations (FBO): A Review of Literature on their Nature and Contrasting Identities with NGO in Community Development Intervention." European Journal of Economics and Business Studies 9, sy. 1 (2023): 72-93. https://doi.org/10.26417/ejes.v4i1.p14-28.
65. Özlük, Erdem. "İnsani Diplomasinin İnsani Boyutu." Türkiye’de ve Dünyada Dış Yardımlar, ed. Erman Akıllı, 1-33. Ankara: Nobel, 2016.
66. Öztürk, F. İnci, Fidan, Tuncer ve Arastaman, Gökhan. "Nitel Araştırmada Geçerlik ve Güvenirlik: Kuramsal Bir İnceleme." Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 15, sy. 1 (2018): 37-75, https://doi.org/10.23891/efdyyu.2018.61.
67. Pictet, Jean. Les principes de la Croix Rouge. Geneva, 1955.
68. Sadaka Taşı. "Kurumsal." (t.y.), https://www.sadakatasi.org.tr//# (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
69. Şentürk, Murat. "Türkiye’de Kamunun ve Stk’ların Sosyal Yardım Uygulamaları: Yeni Eğilimler ve İhtiyaçlar." Sosyoloji Dergisi 28 (2014): 285-307.
70. Talas, Mustafa. "Sivil Toplum Kuruluşları ve Türkiye Perspektifi." TÜBAR (2011): 387-401.
71. Tatlıcan, Ümit ve Çeğin, Günay. "Bourdiue ve Giddens: Habitus veya Yapının İkiliği." Ocak ve Zanaat Pierre Bourdieu Derlemesi, ed. Günay Çeğin, Emrah Göker, Alim Arlı, Ümit Tatlıcan, 303-366. İstanbul: İletişim, 2007.
72. TDV. "Kurumsal." (t.y.), https://tdv.org/tr-TR/kurumsal/ (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
73. TDV. "Ana Sayfa." (t.y.), https://tdv.org/tr-TR/ (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
74. TDV. "İdari Yapı." (t.y.), https://tdv.org/tr-TR/kurumsal/#idariyapi (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
75. TDV. "TDV Tanıtım Kataloğu. Yeryüzünde İyilik Egemen Oluncaya Kadar." (t.y.), https://tdv.org/tr-TR/medya-odasi/tdv-tanitim-kataloglari/ (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
76. TDV. "Uluslararası İyilik Ödülleri." (t.y.), https://tdv.org/tr-TR/faaliyetlerimiz/uluslararasi-iyilik-odulleri/ (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
77. TDV. "Ana sayfa. Bağlantılar." (t.y.), https://tdv.org/tr-TR/ (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
78. TDV. "Faaliyetlerimiz." (t.y.), https://tdv.org/tr-TR/faaliyetlerimiz/ (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
79. TDV. "TDV Faaliyet Raporu 2024." 2025, https://tdvmedia.blob.core.windows.net/tdv/MedyaOdas%C4%B1/Raporlar/TDV-Faaliyet-Raporu-2024.pdf (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
80. TİKA. "Turkish Development Assistance 2014 Report." 2014, https://www.tika.gov.tr/upload/2016/INGILIZCE%20SITE%20ESERLER/KALKINMA%20RAPORLARI/DA%20Report%202014.pdf (eriş. tar. 11 Aralık 2025). Turunen, Salla. "Humanitarian Diplomatic Practices." The Hague Journal of Diplomacy 15 (2020): 459-487, https://doi.org/10.1163/1871191X-bja10008.
81. Türk Kızılay. ("Kırmızı Yelek Uluslararası Gönüllülük Ödülleri." (t.y.), https://gonullulukodulleri.org/ (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
82. Türk Kızılay. "Tarihçemiz." (t.y.), https://www.kizilay.org.tr/kurumsal/tarihcemiz (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
83. Türk Kızılay. "Temel İlkelerimiz." (t.y.), https://www.kizilay.org.tr/kurumsal/temel-ilkelerimiz (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
84. Türk Kızılay. "Türk Kızılay 2019-20-21 Konsolide Faaliyet Raporu." 2022, https://www.kizilay.org.tr/raporlar (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
85. Türk Kızılay. "Türkiye Kızılay Derneği Tüzüğü." 2022, https://www.kizilay.org.tr/kurumsal/tuzugumuz (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
86. Türk Kızılay. "2022 Faaliyet Raporu." 2023, /https://www.kizilay.org.tr/Upload/Dokuman/Dosya/kizilay-2022-dernek-faaliyet-raporu-15-11-2023-43686247.pdf (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
87. Türk Kızılay. Pazarcık Depremi Bilgilendirme Bülteni. 2023.
88. Türk Kızılay. "Türk Kızılay 2024 Faaliyet Raporu." 2025, https://www.kizilay.org.tr/Upload/Dokuman/Dosya/kizilayfr2024_final_04062025-10-06-2025-68633790.pdf (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
89. Türkiye Kızılay Derneği Kurumsal. "Aziz Mahmud Hüdayi Vakfı Başkanı Ahmet Hamdi TOPBAŞ, Genel Başkanımız Dr. Kerem KINIK’ı makamında ziyaret etti." [Twitter]. 24 Haziran, 2019, https://twitter.com/KizilayKurumsal/status/1088417558481518592 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
90. Türkiye Kızılay Derneği Kurumsal. "Aziz Mahmud Hüdayi Vakfı Tarafından Bağışlanan Yardımların Dağıtımına Marib’de Bulunan Alrawda, ve Madgal Kamplarında Devam Edildi." [Twitter]. 24 Mart, 2019, https://x.com/Kizilay/status/1109892279974674443 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
91. UN OCHA. "What Are Humanitarian Principles." 01 Temmuz, 2022, https://www.unocha.org/sites/dms/Documents/OOM-humanitarianprinciples_eng_June12.pdf (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
92. Veuthy, Michel. "Humanitarian Diplomacy: Saving It When It is Most Needed." Humanitarian Space. Webster University Geneva 16th Humanitarian Conference (2012): 195-208.
93. Wacquant, Loic. "Pierre Bourdieu: Hayatı, Eserleri ve Entelektüel Gelişimi." Ocak ve Zanaat Pierre Bourdieu Derlemesi, ed. Günay Çeğin, Emrah Göker, Alim Arlı, Ümit Tatlıcan, 53-76. İstanbul: İletişim, 2007.
94. Yetim Vakfı. "Kurumsal." (t.y.), https://yetimvakfi.org.tr/hakkimizda (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
95. Yıldırım, Bülent. (@BYildirim_IHH). “Katıldığı bir televizyon programında Bosna Hersek'in bağımsızlığının sembol ismi…” X. https://x.com/BYildirim_IHH/status/1462827903452958724 (eriş. tar. 11 Aralık 2025).
96. Yıldırım, Ş. İbrahim. Demokrasi, Sivil Toplum Kuruluşları ve Yönetişim. Ankara: Seçkin, 2004.