CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI

Yıl 2026, Cilt: 31 Sayı: 60, 175 - 209, 31.01.2026

Harun Yılmaz

https://doi.org/10.20519/divan.1748036

Öz

İslam tarihi boyunca camiler yalnızca bir ibadet mekânı olarak değil, aynı zamanda ilim merkezleri olarak da işlev görmüştür. Emevî halifesi Velîd b. Abdülmelik (86-96/705-715) döneminde inşa edilen Dımaşk’taki Emeviyye Camii de sadece mimarî ve sanatsal değeriyle değil, asırlar boyunca barındırdığı yoğun ilmî faaliyetlerle de önemli bir ilim merkezi olmuştur. Özellikle Zengîler’in Dımaşk’a hâkim olması ve bunu takip eden Eyyûbî ve Memlük dönemlerinde Emeviyye Camii’nin bu kimliği daha da pekişmiştir. Bu makale, V.-X. (XI.-XVI.) yüzyıllar arasında Emeviyye Camii’nde vakıf temelli ders halkalarının ortaya çıkış ve işleyişini incelemektedir. Başta Nuaymî olmak üzere döneme dair kaynaklar, bu dönemde çok sayıda âlim ve talebenin ilmî faaliyetlerini Emeviyye Camii’nde sürdürdüğünden bahsetmektedir. Bununla birlikte aynı kaynaklar camideki bazı ders halkalarının vakıflarla desteklendiğine, bunlara özel mekânlar tahsis edildiğine ve kurumsallaşarak medrese, dârülhadis ya da zâviye gibi isimlerle anıldıklarına dikkati çekmektedir. Bu makalede ayrıntılı olarak ele alınan Hımsiyye, Urviyye, Hıdriyye, Gazzâliyye, Kûsiyye, Tâciyye, Sefîniyye, İzziyye Hanefiyye, Müneccâiyye, Hanefiyye Maksûresi ve Mâlikî Zâviyesi gibi yapılar, Emeviyye Cami bünyesinde faaliyet gösteren ve çoğunlukla belirli mezheplere nispet edilen ilmî meclislerdir. Diğer yandan ilim ehlinin Dımaşk’taki en önemli temerküz noktası olduğu anlaşılan Emeviyye Camii, şehirdeki diğer ilim kurumlarının dağılımını da büyük ölçüde şekillendirmiş görünmektedir. Dımaşk’taki ilim kurumları büyük ölçüde Emeviyye Camii çevresinde yoğunlaşmış, cami ile kale arasında kalan bölge şehirdeki vakıf temelli ilmî kurumların en yoğun olduğu alan olarak ön plana çıkmıştır. Bu yönüyle Emeviyye Camii, cami-vakıf-ilim ilişkisinin kurumsal ve mekânsal düzlemde en iyi gözlemlenebileceği örneklerden biridir.

Anahtar Kelimeler

Dımaşk , Emeviyye Camii , Medrese , Vakıf Temelli Eğitim

Etik Beyan

Bu makale, TÜBİTAK tarafından desteklenen “Selçuklular’dan Osmanlılar’a Dımaşk’ta Eğitim Kurumları Tipolojileri: Nuaymî’nin Medrese Tarihi (1079-1516)” başlıklı 122K355 numaralı proje kapsamında hazırlanmıştır

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

122K355

Teşekkür

Yürütücüsü olduğum ‘Selçuklular’dan Osmanlılar’a Dımaşk’ta Eğitim Kurumları Tipolojileri: Nuaymî’nin Medrese Tarihi (1079-1516)’ isimli 122K355 numaralı TÜBİTAK projesinde araştırmacı olarak görev alan ve bu çalışmayı dikkatli bir şekilde okuyarak kıymetli eleştiri ve katkılarını paylaşan Muhammet Enes Midilli'ye teşekkür ederim.

MOSQUE, WAQF, AND EDUCATION: WAQF-BASED EDUCATIONAL INSTITUTIONS AT THE UMAYYAD MOSQUE OF DAMASCUS IN THE 5th–10th / 11th–16th CENTURIES

Öz

In Islamic society, mosques have functioned not only as places of worship but also as multifunctional spaces. The Prophet Muhammad’s construction of al-Masjid al-Nabawī in Madina is considered the first and most foundational example of this multifunctional structure. The mosque served as a central institution where divine revelation was delivered, social issues were discussed, scholarly circles were established, and the Islamic community was shaped. This model was adopted in later periods in newly conquered or founded Islamic cities, where mosques became centers of both religious and scholarly activity. In this context, the Umayyad Mosque (al-Jāmiʿ al-Umawī) in Damascus stands out not only for its architectural and historical value but also for the intense scholarly activity it hosted over the centuries.

Constructed during the reign of the Umayyad caliph al-Walīd b. ʿAbd al-Malik, the Umayyad Mosque of Damascus witnessed a growing scholarly vibrancy during the Zengid, Ayyubid, and Mamluk periods. Especially with the rise of the Zengids, Damascus once again became a significant political center, and this political prominence directly influenced the development of scholarly institutions in the city. The Umayyad Mosque and its surroundings thus became one of the most vibrant and institutionalized scholarly environments not only in Damascus but across the Islamic world.

This article examines the emergence and functioning of waqf-based teaching circles within the Umayyad Mosque between the 11th and 16th centuries. Although scholarly activities in the Islamic world often took place in informal settings, sources such as al-Nuʿaymī’s al-Dāris fī tārīkh al-madāris provide valuable insights into the presence of long-standing teaching assemblies held within the mosque, supported by endowments and referred to by various names. The sabʿ circles, for example, were gatherings of hundreds of students focused on Qurʾanic recitation, while the mīʿād sessions stood out as systematic hadith lessons attended directly by the broader community. According to al-Nuʿaymī, over a thousand students participated in the sabʿ, clearly demonstrating the educational intensity within the mosque.

The data derived from al-Nuʿaymī’s al-Dāris and subsequent analyses indicate that the influence of the Umayyad Mosque as a scholarly center shaped the spatial distribution of educational institutions throughout Damascus. Indeed, the area between the Umayyad Mosque and the Citadel of Damascus emerged as the most concentrated zone of waqf-based scholarly institutions in the city. The accumulation of various institutions in this area—such as madrasas, dār al-ḥadīth, dār al-Qurʾān, and khānqāhs—created an intense scholarly infrastructure rarely paralleled in the Islamic world. In this regard, the Umayyad Mosque stands as one of the most exemplary cases for observing the institutional and spatial interplay between mosque, endowment, and knowledge.

Moreover, it is noteworthy that some of the teaching circles in the Umayyad Mosque were supported by waqfs, allocated specific spaces, and became institutionalized under names such as madrasa, dār al-ḥadīth, or zāwiya. Institutions such as the Ḥimṣiyya, ʿUrwiyya, Khiḍriyya, Ghazāliyya, Kūsiyya, Tājiyya, Safīniyya, ʿIzzīyya Ḥanafiyya, Munajjāʾiyya, the Ḥanafiyya maqṣūra, and the Mālikī Zāwiya—analyzed in detail in this article—operated within the mosque and were often affiliated with specific legal schools. These institutions sometimes functioned as independent educational bodies and at other times as permanent study circles within designated areas of the mosque.

The architectural structure of the Umayyad Mosque allowed scholars from various disciplines and madhhabs to conduct educational activities in the same space, transforming it from a mosque into a veritable center of knowledge. Considering the qualifications of the teachers, the diversity of endowments, and the large student population associated with these waqf-based teaching circles, it becomes evident that the educational activities in the mosque exhibited a highly systematic and continuous character. The fact that prominent scholars such as al-Ghazālī, Ibn al-Ḥājib, al-Mizzī, al-ʿAlāʾī, and Tāj al-Dīn al-Subkī taught here further demonstrates that the Umayyad Mosque was not only central to Damascus but also influential throughout the entire Islamic world.

In conclusion, this article reveals how the Umayyad Mosque transcended its classical role as a place of worship and developed into a multifaceted educational and scholarly center supported by the waqf system. It sheds light on the historical dynamics of the institutional structure shaped around the triangle of mosque, endowment, and knowledge.

Anahtar Kelimeler

Damascus , Umayyad Mosque , Madrasa , Waqf-Based Education

Proje Numarası

122K355

Kaynakça

• Almevî, Abdülbâsıt b. Mûsâ b. Muhammed. Muhtasaru Tenbîhi’t-tâlib ve irşâdi’d-dâris ilâ ahvâli devri’l-Kur’ân ve’l-hadis ve’l-medâris. nşr. Ârif Ahmed Abdülgani. Dımaşk: Dâru Kinân; Dâru Sa’deddin, 2013.
• Atan, Abdullah Hikmet. “Dâru’l-Hadis Müessesesinin Ortaya Çıkışı ve İlk Dönem Dımaşk Dâru’l-Hadisleri.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 1993.
• Bedrân, Abdülkâdir. Münâdemetü’l-atlâl ve müsâmeretü’l-hayâl. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1985.
• Birzâlî, Alâuddin Ebû Muhammed el-Kâsım b. Muhammed b. Yûsuf el-İşbîlî ed-Dımaşkî. el-Muktefî alâ Kitâbi’r-Ravzateyn (Târîhu’l-Birzâlî). nşr. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 4 cilt. Beyrut, Lübnan: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1. Basım, 2006.
• Bozkurt, Nebi ve Mustafa Sabri Küçükaşcı. “Mescid-i Nebevî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mescid-i-nebevi (eriş. tar. 5 Temmuz 2025).
• Demirkent, Işın. “Maarretünnu‘mân.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/maarretunnuman (eriş. tar. 16 Ağustos 2025).
• Döndüren, Hamdi. “Makdisî, Nasr b. İbrâhim.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/makdisi-nasr-b-ibrahim (eriş. tar. 24 Mayıs 2025).
• Ebû Şâme el-Makdisî. Terâcimü ricâli’l-karneyni’s-sâdis ve’s-sâbi’ ez-Zeyl ale’r-Ravzateyn. nşr. Muhammed Zâhid b. el-Hasen el-Kevserî. Beyrut: Dâu’l-Cîl, 1974.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. Dalâletten Kurtuluş el-Munkız mine’d-dalâl ve’l-mufsih bi’l-ahvâl. çev. Mahmut Kaya - Cüneyt Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2022.
• George, Alain. The Umayyad Mosque of Damascus. London: Gingko, 2021.
• Gilbert, Joan Elizabeth. “The Ulama of Medieval Damascus and the International World of Islamic Scholarship.” Doktora Tezi, University of California, 1977.
• İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemseddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebû Bekir el-Bermekî el-Erbilî. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü ebnâi’z-zamân. nşr. İhsan Abbâs. 7 cilt. Beyrut: Dâr Sâdır, 1972.
• İbn Kâdî Şühbe, Ebü’s-Sıdk Takıyyüddin Ebû Bekr b. Ahmed. Tabakâtü’ş-şâfiiyye. thk. tsh.: Hafız Abdülhalim Han. 4 cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1987.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmadüddin İsmail b. Ömer, 774/1373. el-Bidâye ve’n-nihâye. nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türki. 21 cilt. Cîze: Dâru Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr, 1424.
• İbn Şeddâd, Ebû Abdillâh İzzüddîn Muhammed b. Alî b. İbrâhîm. el-A‘lâku’l-hatîre fî zikri ümerâi’ş-Şâm ve’l-Cezîre. nşr. Sâmi ed-Dehhân. Dımaşk: el-Ma’hedü’l-Fransî li’d-Dirâsâti’l-Arabiyye, 1956.
• İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. nşr. Mahmûd el-Arnaût. 9 cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesir, 1991.
• Kandemir, M. Yaşar. “Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mizzi-yusuf-b-abdurrahman (eriş. tar. 20 Mayıs 2025).
• Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Tarih Boyunca Mescid-i Nebevî ve Sâhibü’l-Mi’râc’ın Kabri”. Osmanlı Kültür Ortamında Miraç ve Yolculuk Durakları: Edebiyatta, Müzikte ve Resimli Elyazmalarında Miraç ve İslam’ın Üç Kutlu Şehri. ed. Ayşe Taşkent - Nicole Kançal-Ferrari. 483-499. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021.
• Küçükaşcı, Mustafa Sabri ve Cengiz Tomar. “İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-asakir-ebul-kasim (eriş. tar. 11 Temmuz 2025).
• Mahamid, Hatim. “Memlükler Dönemi Suriye’de Yüksek Öğretim Müesseseleri Olarak Camiler”. çev. Harun Yılmaz. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41 (2011): 253-274.
• Makdisi, George. Ortaçağ’da Yüksek Öğretim. çev. Ali Hakan Çavuşoğlu, Hasan Tuncay Başoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
• Midilli, Muhammet Enes. “Dımaşk Eğitim Kurumları Tipolojisi (11.-16. Yüzyıl): Geleneksel Tanımlar ve Değişen İşlevler.” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 68 (2025): 103-135.
• _____. “From Learning Circles to Endowed Institutions: Zāwiyas of the Mosque of ʿAmr b. al-ʿĀs in the Ayyubid and Mamlūk Cairo.” İslam Tetkikleri Dergisi 13 (2023): 293-319.
• _____. “Memlükler Döneminde Bir İlim Kurumu: İbn Tolun Camii ve Ulemaya Sunduğu Mansıplar.” İslâm Araştırmaları Dergisi 44 (2020): 37-74.
• _____ Memlük Kudüs’ünde Âlimler ve Eğitim Kurumları. İstanbul: İSAM Yayınları, 2025.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘ruf. 35 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
• Mostafa, Heba. “The Early Mosque Revisited: Introduction of the Minbar and Maqṣūra.” Muqarnas 33 (2016): 1-16.
• Nu‘aymî, Ebü’l-Mefâhir Muhyiddin Abdülkâdir b. Muhammed b. Ömer. ed-Dâris fî târîhi’l-medâris. nşr. Ca‘fer el-Hasenî. 2 cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1948.
• Onuş, Muhammed Usame. “VI.-VII. Asırlarda Dımaşk Hanbelîliği.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2020. Safedî, Selahaddin Halil b. Aybek. el-Vâfî bi’l-vefeyât. nşr. Ahmed el-Arnaût-Türkî Mustafa. 29 cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1420.
• Sıbt İbnü’l-Cevzî, Şemsüddin Ebü’l-Muzaffer Yûsuf b. Kızoğlu. Mir’âtü’z-zamân fî tevârîhi’l-a’yân. nşr. Muhammed Berekât vd. 23 cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1434.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâceddin İbnü’s-Sübkî Abdülvehhab b. Ali b. Abdilkâfî. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ. nşr. Mahmud Muhammed Tanahî, Abdülfettah Muhammed el-Hulv. 10 cilt. Kahire: Matbaatu İsa el-Bâbî el-Halebî, 1964.
• Şeşen, Ramazan. Selâhaddin Eyyûbi ve Devri. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültürünü Araştırma Vakfı (İSAR), 2000.
• Tantâvî, Ali. el-Câmiʻü’l-Ümevî fî Dımaşk. Dımaşk: Matbaatü’l-Hükûme, 1420.
• Yâzîcî, Tâlib. “Emeviyye Camii.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/emeviyye-camii#1 (eriş. tar. 1 Temmuz 2025).
• Yılmaz, Harun. “el-Melikü’l-Muazzam ve Döneminde Dımaşk’ta Kurulan Medreseler (615-624/1218-1227).” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2008.
• _____. Zengî ve Eyyûbî Dımaşk’ında Ulema ve Medrese (1154-1260). İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
• Yiğit, İsmail. “Memlükler.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/memlukler#1. (eriş. tar. 31 Mayıs 2025).
• Yûsuf Ahmed Ebû Lihye, Bâsime. “el-Câmi‘ü’l-Ümevî fî Dımaşk fi’l-asri’l-Memlûkiyyi’l-evvel (1250-1382/648-784).” Yüksek Lisans Tezi, Câmiatü’n-Necâh el-Vataniyye, 2019.
• Zehebî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. nşr. Şuayb el-Arnaût. 25 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
• _____. Târîhü’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhir ve’l-a’lâm. nşr. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 52 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1999.