Araştırma Makalesi

CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI

Cilt: 31 Sayı: 60 31 Ocak 2026
PDF İndir
TR EN

CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI

Öz

İslam tarihi boyunca camiler yalnızca bir ibadet mekânı olarak değil, aynı zamanda ilim merkezleri olarak da işlev görmüştür. Emevî halifesi Velîd b. Abdülmelik (86-96/705-715) döneminde inşa edilen Dımaşk’taki Emeviyye Camii de sadece mimarî ve sanatsal değeriyle değil, asırlar boyunca barındırdığı yoğun ilmî faaliyetlerle de önemli bir ilim merkezi olmuştur. Özellikle Zengîler’in Dımaşk’a hâkim olması ve bunu takip eden Eyyûbî ve Memlük dönemlerinde Emeviyye Camii’nin bu kimliği daha da pekişmiştir. Bu makale, V.-X. (XI.-XVI.) yüzyıllar arasında Emeviyye Camii’nde vakıf temelli ders halkalarının ortaya çıkış ve işleyişini incelemektedir. Başta Nuaymî olmak üzere döneme dair kaynaklar, bu dönemde çok sayıda âlim ve talebenin ilmî faaliyetlerini Emeviyye Camii’nde sürdürdüğünden bahsetmektedir. Bununla birlikte aynı kaynaklar camideki bazı ders halkalarının vakıflarla desteklendiğine, bunlara özel mekânlar tahsis edildiğine ve kurumsallaşarak medrese, dârülhadis ya da zâviye gibi isimlerle anıldıklarına dikkati çekmektedir. Bu makalede ayrıntılı olarak ele alınan Hımsiyye, Urviyye, Hıdriyye, Gazzâliyye, Kûsiyye, Tâciyye, Sefîniyye, İzziyye Hanefiyye, Müneccâiyye, Hanefiyye Maksûresi ve Mâlikî Zâviyesi gibi yapılar, Emeviyye Cami bünyesinde faaliyet gösteren ve çoğunlukla belirli mezheplere nispet edilen ilmî meclislerdir. Diğer yandan ilim ehlinin Dımaşk’taki en önemli temerküz noktası olduğu anlaşılan Emeviyye Camii, şehirdeki diğer ilim kurumlarının dağılımını da büyük ölçüde şekillendirmiş görünmektedir. Dımaşk’taki ilim kurumları büyük ölçüde Emeviyye Camii çevresinde yoğunlaşmış, cami ile kale arasında kalan bölge şehirdeki vakıf temelli ilmî kurumların en yoğun olduğu alan olarak ön plana çıkmıştır. Bu yönüyle Emeviyye Camii, cami-vakıf-ilim ilişkisinin kurumsal ve mekânsal düzlemde en iyi gözlemlenebileceği örneklerden biridir.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

122K355

Etik Beyan

Bu makale, TÜBİTAK tarafından desteklenen “Selçuklular’dan Osmanlılar’a Dımaşk’ta Eğitim Kurumları Tipolojileri: Nuaymî’nin Medrese Tarihi (1079-1516)” başlıklı 122K355 numaralı proje kapsamında hazırlanmıştır

Teşekkür

Yürütücüsü olduğum ‘Selçuklular’dan Osmanlılar’a Dımaşk’ta Eğitim Kurumları Tipolojileri: Nuaymî’nin Medrese Tarihi (1079-1516)’ isimli 122K355 numaralı TÜBİTAK projesinde araştırmacı olarak görev alan ve bu çalışmayı dikkatli bir şekilde okuyarak kıymetli eleştiri ve katkılarını paylaşan Muhammet Enes Midilli'ye teşekkür ederim.

Kaynakça

  1. Almevî, Abdülbâsıt b. Mûsâ b. Muhammed. Muhtasaru Tenbîhi’t-tâlib ve irşâdi’d-dâris ilâ ahvâli devri’l-Kur’ân ve’l-hadis ve’l-medâris. nşr. Ârif Ahmed Abdülgani. Dımaşk: Dâru Kinân; Dâru Sa’deddin, 2013.
  2. Atan, Abdullah Hikmet. “Dâru’l-Hadis Müessesesinin Ortaya Çıkışı ve İlk Dönem Dımaşk Dâru’l-Hadisleri.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 1993.
  3. Bedrân, Abdülkâdir. Münâdemetü’l-atlâl ve müsâmeretü’l-hayâl. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1985.
  4. Birzâlî, Alâuddin Ebû Muhammed el-Kâsım b. Muhammed b. Yûsuf el-İşbîlî ed-Dımaşkî. el-Muktefî alâ Kitâbi’r-Ravzateyn (Târîhu’l-Birzâlî). nşr. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 4 cilt. Beyrut, Lübnan: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1. Basım, 2006.
  5. Bozkurt, Nebi ve Mustafa Sabri Küçükaşcı. “Mescid-i Nebevî.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mescid-i-nebevi (eriş. tar. 5 Temmuz 2025).
  6. Demirkent, Işın. “Maarretünnu‘mân.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/maarretunnuman (eriş. tar. 16 Ağustos 2025).
  7. Döndüren, Hamdi. “Makdisî, Nasr b. İbrâhim.” TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/makdisi-nasr-b-ibrahim (eriş. tar. 24 Mayıs 2025).
  8. Ebû Şâme el-Makdisî. Terâcimü ricâli’l-karneyni’s-sâdis ve’s-sâbi’ ez-Zeyl ale’r-Ravzateyn. nşr. Muhammed Zâhid b. el-Hasen el-Kevserî. Beyrut: Dâu’l-Cîl, 1974.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İslam Tarihi ve Medeniyeti

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

31 Ocak 2026

Gönderilme Tarihi

22 Temmuz 2025

Kabul Tarihi

18 Ağustos 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 31 Sayı: 60

Kaynak Göster

APA
Yılmaz, H. (2026). CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 31(60), 175-209. https://doi.org/10.20519/divan.1748036
AMA
1.Yılmaz H. CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 2026;31(60):175-209. doi:10.20519/divan.1748036
Chicago
Yılmaz, Harun. 2026. “CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 31 (60): 175-209. https://doi.org/10.20519/divan.1748036.
EndNote
Yılmaz H (01 Ocak 2026) CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 31 60 175–209.
IEEE
[1]H. Yılmaz, “CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI”, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, c. 31, sy 60, ss. 175–209, Oca. 2026, doi: 10.20519/divan.1748036.
ISNAD
Yılmaz, Harun. “CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 31/60 (01 Ocak 2026): 175-209. https://doi.org/10.20519/divan.1748036.
JAMA
1.Yılmaz H. CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 2026;31:175–209.
MLA
Yılmaz, Harun. “CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, c. 31, sy 60, Ocak 2026, ss. 175-09, doi:10.20519/divan.1748036.
Vancouver
1.Harun Yılmaz. CAMİ, VAKIF VE EĞİTİM: V.-X. (XI.-XVI.) YÜZYILLARDA DIMAŞK EMEVİYYE CAMİİ’NDE VAKIF TEMELLİ EĞİTİM KURUMLARI. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 01 Ocak 2026;31(60):175-209. doi:10.20519/divan.1748036

download?token=eyJhdXRoX3JvbGVzIjpbXSwiZW5kcG9pbnQiOiJmaWxlIiwicGF0aCI6IjYyNTgvM2U5OS84YTEwLzY5OTllNmUxMmY3MTM4LjA2MDcxMzIwLnBuZyIsImV4cCI6MTc3MTY5NzQ1Nywibm9uY2UiOiJmNjdkZWNiZGUyODhkMmI1NDUwMzBiNmE4MWVjZjc0ZiJ9.n0wErq7lWZtioBr7kDGGISFPodpNHKnBfwTzXMjP-7Q