İSLAM SİYASET DÜŞÜNCESİNDE DİN-SİYASET İLİŞKİLERİ VE HİLAFETİN KONUMU: BİR KAVRAMSAL ÇERÇEVE ÖNERİSİ

Yıl 2026, Cilt: 31 Sayı: 60, 1 - 40, 31.01.2026

Nurullah Ardıç

https://doi.org/10.20519/divan.1813218

Öz

İslam siyaset düşüncesinin merkezi kavramlarından biri olan imamet/hilafetin mahiyetinin ne olduğu konusu ihtilaflıdır; zira siyasi ve ideolojik konumlanmalara göre farklı tanımlar öne sürülmüştür. Benzer şekilde İslami gelenekte din-siyaset ilişkilerinin nasıl seyrettiği (ve seyretmesi gerektiği) tarih boyunca olduğu gibi günümüzdeki akademik söylemlerde de tartışmalı olagelmiştir. Bu meseleler fikri ihtilafların yanı sıra kavramsal karışıklıklarla da maluldür. Bu makalede söz konusu kargaşayı gidermeye katkı olmak üzere, klasik ve modern perspektiflere dayanarak, hem hilafetin anlamı ve ana akım İslami siyasi düşünce içerisindeki konumuna hem de din-siyaset ilişkilerine dair açıklayıcı bir kavramsal çerçeve teklif edilecektir. “Şer’î-dinî-dünyevi” üçlü ayrımına dayanan bu çerçevede, imamet/hilafetin ne “metafizik-ruhani” ne de pür “siyasi-seküler” bir kurum olduğu, fakat “dinî-siyasi” nitelikli bir otorite olduğu tezi temellendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

İslam siyaset düşüncesi , din-siyaset ilişkileri , otorite , dünyevi-seküler , imamet , hilafet

RELIGION-POLITICS RELATIONSHIPS AND THE CALIPHATE’S POSITION IN ISLAMIC POLITICAL THOUGHT: A PROPOSED CONCEPTUAL FRAMEWORK

Öz

The nature of the imamate/caliphate, one of the central concepts in Islamic political thought, is a contentious issue, as different definitions have been proposed based on different political and ideological positions. Similarly, the trajectory of the relationship between religion and politics in the Islamic tradition—both how it has evolved and how it should evolve—has been a subject of debate throughout history and in contemporary academic discourse. These issues are plagued not only by intellectual disagreements but also by conceptual confusion. This article aims to contribute to resolving this confusion by proposing an explanatory conceptual framework, based on classical and modern perspectives, that addresses both the meaning of the caliphate and its position within mainstream Islamic political thought, as well as the relationships between religion and politics. Grounded in the tripartite distinction of “shar'ī (revealed)-religious-worldly,” this framework will argue that the imamate/caliphate is neither a “metaphysical-spiritual” nor a purely “political-secular” institution, but rather an authority of a “religious-political” nature.

Anahtar Kelimeler

Islamic political thought , religion-politics relations , imamate , caliphate , authority , worldly-secular

Kaynakça

• Abdürrazık, Ali. İslam ve Usûlü’l-Hükm. Kahire: y.y., 1925.
• Ahmed Cevdet Paşa. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye. Dersaadet: Matbaa-i Osmanî, 1305/1888.
• Ahmed, Shahab. What Is Islam? The Importance of Being Islamic. Princeton: Princeton University Press, 2016.
• el-Âmidî, Seyfeddin. el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm, 4 cilt. Beyrut: Dâru'l-Kitabi'l-Arabiyye, 1992.
• Anjum, Ovamir. Politics, Law, and Community in Islamic Thought: The Taymiyyan Moment. Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
• Apaydın, Yunus. “Siyâset-i Şer‘iyye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 37 (2009): 299–304.
• Ardıç, Nurullah. “Osmanlı Hukuku ve Oryantalist Yaklaşım: Bir Eleştiri.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2003).
• Ardıç, Nurullah. Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization in the Early 20th Century. London–New York: Routledge, 2012.
• Ardıç, Nurullah. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Hilafet Tartışmaları: Eleştirel Bir Değerlendirme.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 15/29 (2018).
• Ardıç, Nurullah. Hilafet ve Sekülerleşme: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Din-Devlet İlişkileri. İstanbul: Klasik, (2026).
• Asad, Talal. Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity. Stanford: Stanford University Press, 2003.
• Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, 5 cilt. Ankara: Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, 1945.
• Aydın, Cemil. The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought. New York: Columbia University Press, 2007.
• Aydın, M. Akif. “Kanunnameler ve Osmanlı Hukuku’nun İşleyişindeki Yeri.” Osmanlı Araştırmaları 24 (2004).
• al-Azmeh, Aziz. Muslim Kingship: Power and the Sacred in Muslim, Christian and Pagan Polities. London: I. B. Tauris, 1997.
• Babanzâde, Ahmed Naim. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1985.
• Bardakoğlu, Ali. “Teorik Açıdan İslam ve Demokrasi: Yasama.” İslam ve Demokrasi: Kutlu Doğum Sempozyumu, 361–370. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
• Barkan, Ömer L. “Osmanlı İmparatorluğu Teşkilât ve Müesseselerinin Şer‘îliği Meselesi.” İÜ Hukuk Fakültesi Mecmuası XI/3–4 (1945).
• Başoğlu, Tuncay. “Ta‘zîr.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 40: 198–202.
• Bauer, Thomas. Müphemlik Kültürü ve İslâm – Farklı Bir İslâm Tarihi Okuması. İstanbul: İletişim, 2019.
• Bayram, Fatih. “Hadislerde Ruhbanlık: “İslam’da ruhbanlık yoktur” Rivayeti Bağlamında Bir İnceleme.” Marife 22/2 (2022): 785–819.
• Borak, Sadi (der.). Atatürk ve Din. İstanbul: Anıl, 1962.
• Bourdieu, Pierre. The Rules of Art: Genesis and Structure of the Literary Field. Cambridge: Polity Press, 1996.
• Buhârî, Muhammed. Sahîh, 5 cilt. Gujranwala: Taleem-ul-Qur’an Trust, 1971.
• Bulliet, Richard. Conversion to Islam in the Medieval Period: An Essay in Quantitative History. Cambridge: Harvard University Press, 1979.
• Crone, Patricia. Medieval Islamic Political Thought. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2004.
• el-Cüveynî. Zor Zamanda Siyaset: İmamü’l-Haremeyn Cüveyni ve “Gıyasü’l-Ümem Fi İltiyasi’z-Zulem” Adlı Eseri. Haz. Özgür Kavak ve Ömer Türker. İstanbul: Klasik, 2020.
• Çağrıcı, Mustafa. “Kınalızâde’de Siyaset Ahlâkı.” Uluslararası Kınalızâde Ailesi Sempozyumu Bildirileri, 57–71. Isparta: SDÜ İlahiyat Fakültesi Yay., 2014.
• Çetinsaya, Gökhan. Osmanlı İmparatorluğu: Yeni Bir Tarih. İstanbul: Timaş, 2024.
• Dalkıran, Sayın. “İran Safevî Devleti'nin Kuruluşuna Şiî İnançların Etkisi ve Osmanlı'nın İran'a Bakışı.” İlahiyat Tetkikleri Dergisi 18 (2002): 55–102.
• Davutoğlu, Ahmet. Alternative Paradigms: The Impact of Islamic and Western Weltanschauungs on Political Theory. Lanham: University Press of America, 1994.
• Demiray, Mustafa. Serahsî’de Kazâî–Diyânî Hüküm Ayrımı. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2001.
• Diyanet Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2020.
• Dressler, Markus, Armando Salvatore & Monika Wohlrab-Sahr. “Islamicate Secularities.” Historical Social Research 44/3 (2019): 7–34.
• Ebû Dâvûd, Sicistânî. es-Sünen, 7 cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâle el-Alemiyye, 2009.
• Erdem, Sami. “Cumhuriyet’e Geçiş Sürecinde Hilâfet Teorisine Alternatif Yaklaşımlar: Seyyid Bey Örneği (1922-1924).” Divan 2 (1996): 119-146.
• Feldman, Noah. The Fall and Rise of the Islamic State. Princeton: Princeton University Press, 2008.
• Fowden, G. Empire to Commonwealth: Consequences of Monotheism in Late Antiquity. Princeton: Princeton University Press, 1993.
• Gazâlî, Muhammed. Fedâihu’l-Bâtıniyye ve Feda’il el-Müstazhiriyye. Beyrut: el-Mektebe el-‘Asriyye, 2001.
• Ghobadzadeh, Naser. Religious Secularity: A Theological Challenge to the Islamic State. Oxford: Oxford University Press, 2015.
• Hallaq, Wael. Sharīʿa: Theory, Practice, Transformations. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
• Hallaq, Wael. The Impossible State: Islam, Politics, and Modernity's Moral Predicament. New York: Columbia University Press, 2012.
• Hassan, Mona. Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History. Princeton: Princeton University Press, 2016.
• Hermansen, Marcia. “Conversion to Islam in Theological and Historical Perspectives.” The Oxford Handbook of Religious Conversion, ed. Lewis R. Rambo ve Charles E. Farhadian, 632–666, Oxford: Oxford University Press, 2014.
• Heytemî, Şihâbüddin Ahmed. Tuhfetü’l-Muhtâc bi-Şerhi’l-Minhâc, IX cilt. Kuveyt: Dârü’d-Dıyâ, 2022.
• Hoca Şükrü, Hilafet-i İslamiye ve Büyük Millet Meclisi, Ankara: Ali Şükrü Matbaası, 1339/1923.
• Hodgson, Marshall. The Venture of Islam, vol. I: The Classical Age of Islam, Chicago: University of Chicago Press, 1974.
• İbn Haldun, Abdurrahman. Muqaddimetü İbn Haldūn, 4 cilt. Kahire: Lecnetü’l-Beyân, 1957.
• İbn Haldun, Abdurrahman. The Muqaddimah: An Introduction to History, 3 cilt. çev. Franz Rosenthal. Princeton: Princeton University Press, 1958.
• İbn Hanbel, Ahmed. Müsned, 6 cilt. Kahire, 1312–1313/1895.
• İbn Kayyım el-Cevziyye, M. et-Turuku’l-Hükmiyye fi Siyaseti’ş-Şer’iyye. Kahire: Matbaatü’s-Sünne el-Muhammediyye, 1953.
• İbn Mâce, el-Kazvînî. es-Sünen, nşr. M. M. el-A‘zamî. 4 c. Riyad, 1983.
• İmamoğlu, Abdullah Taha ve Özkan Öztürk. “İslam Siyaset Düşüncesi Açısından Zıllullâh Hadisi ve İşârî Yorumları.” Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi 12 (2023): 52–78.
• İnalcık, Halil. “Osmanlı Hukukuna Giriş: Örfi - Sultani Hukuk ve Fatih’in Kanunları.” SBF Dergisi XIII/2 (1958).
• Jackson, Sherman. “The Islamic Secular.” American Journal of Islamic Social Sciences 34/2 (2017): 1–38.
• Jackson, Sherman. The Islamic Secular. New York: Oxford University Press, 2023.
• Kara, İsmail. İslamcıların Siyasi Görüşleri, 1. cilt: Hilafet ve Meşrutiyet. İstanbul: Dergâh, 2001.
• Kara, İsmail. Din ile Modernleşme Arasında. İstanbul: Dergâh, 2003.
• Kavak, Özgür. “Hal‘, İstifa ve İhtilal: İslam Devletlerinde İktidarın El Değiştirmesi Üzerine Bazı Tespitler.” Divan 24/47 (2019): 141–196.
• Kavak, Özgür. Siyasal Tecdîd ve Osmanlılar. İstanbul: Klasik, 2021.
• Kayapınar, M. Akif. Siyasal Düzen: Adalet ve Asabiyetin Siyasetteki Rolü. İstanbul: Küre, 2022.
• Kınalızâde Ali Çelebi. Ahlâk-ı Alâî, sad. Murat Demirkol. Ankara: Fecr, 2020.
• Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies. Cambridge: Cambridge University Press, 1988.
• Lewis, Bernard. The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years. New York: Scribner, 1995.
• Liew, Han Hsien. “‘The Caliphate Will Last for Thirty Years’: Polemic and Political Thought in the Afterlife of a Prophetic Ḥadīth.” Journal of Islamic Studies 36/1 (2025): 38–82.
• Lombard, Maurice. The Golden Age of Islam. Princeton: Markus Wiener, 2003.
• Mann, Michael. The Sources of Social Power. Vol I: A History of Power from the Beginning to A.D. 1760. Cambridge: Cambridge University Press, 1986.
• el-Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali. el-Ahkâmü’s-Sultâniyye. Beyrut: Dârü’l-Kitâb el-‘Arabî, 1994.
• Müslim b. el-Haccâc. Sahîh, nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire, 1955–1956.
• Nevevî, Muhyiddîn Ebû Zekeriyya. Minhâcü’t-Tâlibîn ve ‘Umdetü’l-Müftîn. Beyrut: Dârü’l-Minhâc, 2005.
• Öztürk, Özkan. Siyaset ve Tasavvuf: Osmanlı Siyasi Düşüncesinde Tasavvufun Tezahürleri. İstanbul: Dergâh, 2015.
• al-Qadi, Wadad. “The Term ‘Khalifa’ in Early Exegetical Literature.” Die Welt des Islams 28 (1988): 392–410.
• Salvatore, Armando. The Sociology of Islam: Knowledge, Power and Civility. Hoboken: Wiley, 2016.
• Smith, Donald E. Religion and Political Development. Boston: Little Brown, 1970.
• Sohrabi, Nader. “Historicizing Revolutions: Constitutional Revolutions in the Ottoman Empire, Iran, and Russia, 1905-1908.” American Journal of Sociology 100/6 (1995).
• TBMM Zabıt Ceridesi, Devre 1, c. 2, 10 Temmuz 1336.
• el-Teftâzânî, Saadüddin. Şerhu’l-Mekâsıd, 5 cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1989.
• Teitelbaum, Joshua. “Sharif Husayn ibn Ali and the Hashemite Vision of the Post-Ottoman Order: From Chieftaincy to Suzerainty,” Middle Eastern Studies 34/1 (1998): 103-21.
• Tirmizî, Muhammed. el-Câmiʿu’s-Sahîh. (nşr. Ahmed Muhammed Şâkir vd.), Kahire, 1937.
• Weber, Max. The Theory of Social and Economic Organization. New York: Oxford University Press, 1947.
• Wilson, Brian. “Secularization: The Inherited Model.” The Sacred in a Secular Age, ed. P. E. Hammond, 9–21. Berkeley: University of California Press, 1985.
• Yılmaz, Hüseyin. Caliphate Redefined: The Mystical Turn in Ottoman Political Thought. Princeton: Princeton University Press, 2018.
• Yücesoy, Hayrettin. “Allah’ın Halifesi ve Dünyanın Kadısı: Bir Dünya İmparatorluğu Olarak Hilafet.” Divan 22 (2007): 87-106.
• Yücesoy, Hayrettin. “Justification of Political Authority in Medieval Sunni Thought.” Islam, the State, and Political Authority, ed. Asma Afsaruddin, 9–33. New York: Palgrave Macmillan, 2011.
• Zemmin, Florian. “Validating Secularity in Islam: The Sociological Perspective of the Muslim Intellectual Rafiq al-‘Azm (1865-1925).” Historical Social Research 44/3 (2019): 74–100.
• Zeydân, Abdülkerim. el-Vecîz fî Usûli’l-Fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1990.