Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler

M. Enes Topgül

doi:10.20519/divan.335351

Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler

Öz

Erken dönem İslami ilim merkezlerinin ve bu merkezler arasındaki ilişkilerin belirlenmesi, genelde İslami ilimler tarihindeki, özelde de hadis tarihindeki pek çok boşluğun giderilmesini sağlayacaktır. Ancak, ulema hareketliliğinin mahiyeti, siyasi erkin davranışları ile farklı merkezlerin yükselişi ve düşüşü arasındaki ilişkileri incelemek için hangi kaynaklardan ne şekilde istifade edilebileceğine dair mevcut literatürde yaygın olarak takip edilen bir metot yoktur. Bu makale ulema hakkında biyografik malumatı ihtiva eden târîh, tabakât ve ricâl türündeki eserlerde standart bir bilgi türü olarak kaydedilen ve ele alınan şahsın ailevi veya kabilevi durumunun yanı sıra; meslek, mezhep ve meşrebi hakkında da bilgi verebilen nisbelerin erken dönem İslami ilim merkezlerinin ve bunlar arasında ulema hareketlerinin mahiyeti ve yönünün tespitine dair bir araştırmaya veri sağlayabileceğini öne sürmektedir. Nisbelerin bu tarz kullanımının imkanına dair metodolojik bir tartışmadan sonra, bir Sünni ve bir Şii hadis isnadında yer alan isimlerdeki nisbelerin analizi yapılarak erken Sünni ve Şii ilim merkezleri, ulema hareketliliğinin yönü ve güzergahları hakkında birtakım tespitlerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Nisbe,İlim Merkezleri,Rıhle,Rıhle Yönü,Ulema Hareketliliği,Mervezî,Keşşî

Kaynakça

Akcaoğlu, Faik. Nişabur’da Hadis Çalışmaları. İstanbul: Beka Yayınları, 2013.
Asatryan, Mushegh. “Bankers and Politics: The Network of Shiʿi Moneychangers in Eighth-Ninth Century Kufa and their Role in the Shiʿi Community.” Journal of Persianate Studies 7 (2014): 1-21.
Avcı, Casim. “Nisbe.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA) 23: 142-44.
Bulliet, Richard W.. “A Quantitative Approach to Medieval Muslim Biographical Dictionaries.” Journal of Economic and Social History of the Orient 13/2 (1970): 195-211.
–––. The Patricians of Nishapur: a Study in Medieval Islamic Social History. Cambridge: Harvard University, 1972.
Cohen, Hayyim J.. “The Economic Background and the Secular Occupations of Muslim Jurisprudence and Traditionalists in The Classical Period of Islam (Until the Middle of the 11th Century).” Journal of Economic and Social History of the Orient 13/1 (1970): 16-61.
Demir, Habip. Horasan’da Şiilik. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2016.
Deştî, Muhammed. “Târîh-i teşeyyu‘ der Nîşâbûr (ez âgâz tâ pâyân-ı karn-i çehârem hicrî) (I).” Târîh-i İslâm der âyine-i pejûheş 4 (1383 hş.): 83-90.

Fehmi, Naim Zeki. Turuku’t-ticâreti’d-devliyye ve mahattatuhâ beyne’ş-şark ve’l-garb. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1973.
Haider, Najam. The Origins of the Shī‘a: Identity, Ritual, and Sacred Space in Eighth-Century Kūfah. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
Hayes, Edmund. The Envoys of the Hidden Imam: Religious Institutions and the Politics of the Twelver Occultation Doctrine. Doktora Tezi, The University of Chicago, 2015.
Hirschler, Konrad. The Written Word in the Medieval Arabic Lands: A Social and Cultural History of Reading Practices. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2012.
İbn Havkal, Ebü’l-Kâsım Muhammed Nasîbî. Sûretü’l-arz. Leiden: E. J. Brill, 1938.
İbnü’n-Nedîm, Muhammed b. İshak. el-Fihrist. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1398/1978.
Keşşî, Muhammed b. Ömer b. Abdülaziz. İhtiyâru Ma‘rifeti’r-ricâl. Haz. Hasan Mustafavi. Meşhed: Dânişgâh-ı Meşhed, 1348 hş./1969.
Lucas, Scott C.. Constructive Critics, Ḥadīth Literature, and the Articulation of Sunnī Islam: The Legacy of the Generation of Ibn Saʻd, Ibn Maʻīn, and Ibn Ḥanbal. Leiden-Boston: Brill, 2004.
Makdisî, Muhammed b. Ahmed Beşşârî. Ahsenü’t-tekâsim fî ma‘rifeti’l-ekâlîm. Haz. M. J. De Goeje. Leiden: Brill, 1967.
Mehdî Gulâmalî-Ahmed Gulâmalî. “Nakş-i Âsyâ-yı meyâne kohen der neşr-i hadîs-i şîa.” Ulûm-i hadîs 58 (1389 hş.): 174-203.
Mervezî, Muhammed b. Nasr. Ta‘zîmü kadri’s-salât. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 1406.
Monique Bernards-John Nawas. “The Geographic Distribution of Muslim Jurists during the First Four Centuries AH.” Islamic Law and Society 10/2 (2003): 168-81.
–––. “A Preliminary Report of the Netherlands Ulama Project.” Law, Christianity and Modernism in Islamic Society, ed. Urbain Vermeulen ve Jan M. F. Reeth, 97-110 (Leuven: Peeters Press, 1998).
Necâşî, Ahmed b. Ali. Ricâlü’n-Necâşî. Beyrut: Şirketü’l-A‘lemî li’l-Matbûât, 1431/2010.
Newman, Andrew J.. The Formative Period of Twelver Shi‘ism. Richmond: Curzon, 2000.
Okuyucu, Nail. Şâfiî Mezhebinin Teşekkül Süreci. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2015.
Râşid, Sa‘d Abdülaziz. Darb Zubaydah: The Pilgrim Road from Kufa to Mecca. Riyad: Câmiatü’r-Riyad, 1980.
Romanov, Maxim. “Toward the Digital History of the pre-Modern Muslim World: Developing Text-mining Techniques for the Study of Arabic Biographical Collections.” Analysis of Ancient and Medieval Texts and Manuscripts: Digital Approaches, ed. T. L. Andrews, C. Macé, 229-44 (Turnhout: Brepols Publishers, 2014).
Sezgin, M. Fuad. Buhârî’nin Kaynakları Hakkında Araştırmalar. İstanbul: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1956.
G. le Strange. Baghdad During the Abbasid Caliphate. London: The Clarendon Press, 1924.
Şentürk, Recep. Toplumsal Hafıza: Hadis Rivayet Ağı, 610-1505. Çev. Mehmet Fatih Serenli. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2004.
Topgül, Muhammed Enes. Erken Dönem Şiî Ricâl İlmi (Keşşî Örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
–––. Hadis Râvilerinde Şiîlik Eğilimi (Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2010). Touati, Hourai. Ortaçağ’da İslâm ve Seyahat: Bir Âlim Uğraşının Tarihi ve Antropolojisi. Çev. Ali Berktay. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016.
Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Hasan. el-Fihrist. Haz. Seyyid Muhammed Sâdık âl-i Bahru’l-ulûm. Necef: Mektebetü’l-Murtazaviyye, ts.
Ünal, Halit. “Mervezî, Muhammed b. Nasr.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 29: 235-36.
Vacca, Alison. “Nisbas of the North: Muslims from Armenia, Caucasian Albania, and Azerbaijan in Arabic Biographical Dictionaries (4th-7th centuries AH).” Arabica 62 (2015): 521-50.
Yücel, Ahmet. “Bir Hadis Terimi Olarak ‘Sahafî’ ve Hadis Tarihi Açısından Önemi.” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (MÜİFD) 11-12 (1993-1994): 197-204.
Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. Haz. Şuayb Arnaût-v.dgr. 30 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1432/2011.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

-

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

M. Enes Topgül
0000-0003-3077-2610

Yayımlanma Tarihi

21 Ağustos 2017

Gönderilme Tarihi

19 Ağustos 2017

Kabul Tarihi

-

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2017 Cilt: 22 Sayı: 42

DOI

https://doi.org/10.20519/divan.335351

IZ

https://izlik.org/JA42PD64MP

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Topgül, M. E. (2017). Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 22(42), 1-33. https://doi.org/10.20519/divan.335351

AMA

1.Topgül ME. Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 2017;22(42):1-33. doi:10.20519/divan.335351

Chicago

Topgül, M. Enes. 2017. “Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 22 (42): 1-33. https://doi.org/10.20519/divan.335351.

EndNote

Topgül ME (01 Ağustos 2017) Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 22 42 1–33.

IEEE

[1]M. E. Topgül, “Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler”, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, c. 22, sy 42, ss. 1–33, Ağu. 2017, doi: 10.20519/divan.335351.

ISNAD

Topgül, M. Enes. “Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 22/42 (01 Ağustos 2017): 1-33. https://doi.org/10.20519/divan.335351.

JAMA

1.Topgül ME. Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 2017;22:1–33.

MLA

Topgül, M. Enes. “Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, c. 22, sy 42, Ağustos 2017, ss. 1-33, doi:10.20519/divan.335351.

Vancouver

1.M. Enes Topgül. Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 01 Ağustos 2017;22(42):1-33. doi:10.20519/divan.335351