Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış
Öz
Mıknatıs neden çeker sorusu duyulur niteliklere dayalı doğa
merkezli fizik teorisinin açıklayıcı yeterliliği için daima bir
turnusol kağıdı olmuş ve duyulur niteliklere indirgenemediği
için açıklanamazlık, bilinemezlik ve giderek gariplikle
nitelenen istisnai özellikler alanının (idiotês / havâss) timsali
haline gelmiştir. Antik dönemden başlayarak İbn Sina’ya
gelinceye değin giderek genişleyen bu istisnai özellikler alanının
Peripatetik ve Galenci doğa teorileri tarafından tutarlı
bir açıklamasının verilemediği yerde, farklı bir nitelikçi model
üzerinden ilerleyen el-Kîmyâ geleneği ile parçacıkçı model üzerinden ilerleyen Antik-Helenistik ve kelamî atomcu
teorilerin devreye girerek yeni açıklamalar önerdiği görülür.
İbn Sina en iyi Cabir b. Hayyan tarafından temsil edilen el-
Kîmyâ modeli ile parçacıkçı modelleri dışlayarak, mıknatıssal
çekimin de dahil olduğu istisnai özellikler alanını doğa
merkezli teori içerisinde açıklamanın bir yolunu bulmuştur.
Duyulur suretlere dayalı doğa merkezli teoriden akledilir suretlere
dayalı bir doğa merkezli teoriye geçişi ifade eden bu
yol, İbn Sina tarafından “iki fazlalık” ve “iki anlam” teorisi
adını verebileceğimiz, Yeni-Çağ doğa felsefelerinin ortaya
çıkışına değin doğa merkezli modelin yeterlilik ve meşruiyetini
muhafaza rolü üstlenen, bütünleşik bir teori ile döşenmiştir.
“İki fazlalık” teorisi fiziksel altyapılar seviyesinden
gözlemlenebilir aşikar özellikler alanına veya gerçek varlık
seviyesine çıkışı açıklamayı hedeflerken, “iki anlam teorisi”
ise gözlemlenebilir aşikar özellikler veya gerçek varlık alanından
fiziksel altyapılara doğru gidişin rasyonalitesini inşa
etmeyi hedefler. “İki fazlalık” teorisindeki ilk fazlalık fiziksel
olup fiziksel karışımlar ertesinde ortaya çıkan doğal istidatları
ifade ederken, ikinci fazlalık ise metafiziksel olup yarıvarlık
durumundaki istidatları bilfiil hale getiren ilahi varlık
feyzini ifade eder. “İki anlam” teorisindeki birinci anlam
fiziksel olup duyulur suretleri ifade ederken, ikinci anlam
metafiziksel olup duyulur suretler ve özelliklerin altında yatan
gözlemlenemez akledilir ilkeyi ifade eder. Gözlemlenebilir
özelliklerin gözlemlenemez ilkelere atıfla açıklanmasını
öneren ve akledilir suretlerle duyulur suretler arasındaki bir
ayrıma dayanan “iki anlam teorisi” sadece havâss alanını
doğallaştırarak normal özelliklerle eşitleme sonucu vermemiş,
İbn Sina’nın varlık-mahiyet ayrımının metafizikte üstlendiği
role benzer bir işlevi fizikte ifa etmiştir. Bu makalede
mıknatıssal çekim özelliği örneğinde, havâss alanının parçacıkçı
ve nitelikçi fizik teoriler içerisinde nasıl rasyonalize
edilmeye çalışıldığı ve nihayetinde ne tür bir bilinemezlik
sahası yarattığı ele alındıktan sonra, İbn Sina’nın yeni doğa
felsefesinin bu gariplikler alanını hangi teoriler aracılığıyla
doğallaştırdığı ve kendisini hangi yollarla duyulur niteliklere
dayalı fizik teorinin yerine ikame ettiği ele alınmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Alexander of Aphrodisias. Quaestiones 2.16-3.15. Çev. Robert William Sharples. Ithaca, New York: Cornell University Press, 1994. Ali b. Rabben Taberi. Firdevsu’l-hikme fî’t-tıbb. Haz. Muhammed Zubeyr es-Sıddîkî. Berlin: Matba‘ Âfitâb, 1928. Aristotle. On the Soul. Çev. J. A. Smith. Princeton: Princeton University Press, 1991. ––––. Physics. Çev. R. P. Hardie ve R. K. Gaye. Princeton: Princeton University Press, 1991. Asmis, E. “Lucretius’ New World Order: Making a Pact with Nature.” The Classical Quarterly, New Series 58/1 (2008): 141-57. Brown, H. V. B. “Avicenna and the Christian Philosophers in Baghdad.” Islamic Philosophy and The Classical Tradition, ed. S. M. Stern, A. Hourani ve V. Brown, 35-48. Columbia, South Carolina: University of South Carolina Press, 1972. Cabir b. Hayyan. “Kitâbu’l-Mîzân es-Sagîr.” Essai Sur L’Histoire Idées Scientifiques Dans L’Islam V/I. Textes Choisis (Muhtâru Resâil). Haz. Kraus, P. Cairo: 1935. ––––. “Kitâbu Havâssi’l-kebîr.” Essai Sur L’Histoire Idées Scientifiques Dans L’Islam V/I. Textes Choisis (Muhtâru Resâil). Haz. Kraus, P. Cairo: 1935. ––––. “Kitabu’r-rahme.” La Chimie au Moyen Age, L’Alchimie Arabe V/III. Haz. Berthelot, M. Paris: Imprimerie Nationalei, 1893. ––––. “Kitâbu’t-Tecmî‘.” Essai Sur L’Histoire Idées Scientifiques Dans L’Islam V/ I. Textes Choisis (Muhtâru Resâil). Haz. Kraus, P. Cairo: 1935. Câlînûs. Tiryâk to Fîsûn. Ayasofya Ktp. n. 3590. Demir, Osman. Kelamda Nedensellik, İlk Dönem Kelamcılarında Tabiat ve İnsan. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015. Nîsâbûrî, Ebû Reşîd. El-Mesâil fî’l-hilâf beyne’l-basriyyîn ve’l-bağdâdiyyîn. Haz. Maan Ziyâde, Rıdvan Seyyid. Beyrut: Ma‘hedu’l-inmâ’ el-arabî, 1979. Epiküros. “Herodotus’a Mektup.” Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri. Haz. Diogenes Laertios, çev. Candan Şentuna, 488-504. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004. Galen. On The Natural Faculties Çev. A. J. Brock, Cambridge: Harvard University Press, 1952. Gannagé, E. “Between Medicine and Natural Philosophy, Avicenna on Properties (khawâss) and Qualities (kayfiyyât).” The Occult Sciences in Pre-Modern Islamic Cultures, ed. Nader Bizri, Eva Orthmann, 41-67. Beirut: Ergon Verlag Würzburg, 2018. İbn Baytâr. Kitâbu’l-Câmi‘ li-mufredâti’l-edviye ve’l-eğziye. Kahire: Bulak Matbaası, 1291. İbn Sina. “Kitâbu Edviyeti’l-kalbiyye.” Min Muellefâti İbn Sina et-Tıbbiyye, haz. Muhammed Zuheyr Bâbâ. Dımaşk: Menşûrâtü ma‘hedi’t-turâsi’l-ilmiyyi’l-arabî, 1983. ––––. “Kitâbu’l-İnsâf, Şerhu Kitâbi Harfi’l-Lâm.” Aristû inde’l-arab, haz. Abdurrahman Bedevî Kahire: 1947. ––––. “Risâle fî ecrâmi’l-ulviyye.” Tis‘u Resâil fî’l-hikme ve’t-tabî‘iyyât. Kostantiniyye: 1298. ––––. El-İşârât ve’t-tenbîhât. Haz. Muctebâ Zârı‘î. Kum: Mektebetu’l-i‘lâmi’l-İslâmî, 1380 / 2001. ––––. El-Kânûn fî’t-tıbb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-turâsi’l-arabî, 2005. ––––. Eş-Şifâ/el-Ef‘âl ve’l-infi‘âlât. Haz. Mahmûd Kâsım. Kahire: 1965. ––––. Eş-Şifâ/el-Kevn ve’l-fesâd. Haz. Mahmûd Kâsım. Kahire: 1965. ––––. Eş-Şifâ/es-Semâ‘u’t-tabî‘î. Haz. S. Zâyed. Kahire: 1983. ––––. Eş-Şifâ/İlâhiyyât. Haz. G. Kanavâtî ve S. Zâyed. Kahire: 1960. ––––. Et-Ta‘lîkât. Haz. Abdurrahman Bedevî. Kum: Metebetü’l-i‘lâmi’l-İslâmî, 1984. ––––. İşaretler ve Tembihler. Çev. Ali Durusoy, Muhittin Macit, Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayınları, 2005. ––––. Metafizik II. Çev. Ömer Türker, Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayınları, 2005. İhvan-ı Safa. Resâilu İhvâni’s-safâ’. Beyrut: Dâru Sâdır, trs. Kadı Abdulcebbar. El-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl. Haz. Taha Hüseyin. Kahire: 1958-65. Kraus, P. Jābir b. Ḥayyān: Contribution à l’histoire des idées scientifiques dans l’Islam, Jābir et la science grecque. Le Caire: Imprimerie De L’Institut Français, 1942. Kukkonen, T. “Infinite Power and Plenitude: Two Traditions on the Necessity of the Eternal.” Medieval Philosophy and the Classical Tradition: In Islam, Judaism and Christianity, ed. John Inglis, 154-70. London, New York: Routledge, 2013. Laertius, Diogenes. Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri. Çev. Candan Şentuna. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004. Leigh, R. On Theriac to Piso, Attributed to Galen, A Critical Edition with Translation and Commentary. Leiden: Brill, 2016. Lucretius. On the Nature of Things. Çev. Cyril Bailey. Oxford: Clarendon Press, 1948. Nomanul Haq. S. Names, Natures and Things, The Alchemist Jabir ibn Hayyan and his Kitab al-Ahjâr. Boston: Kluwer Academic Publishers, 1994. Paavilainen, H. M. Medieval Pharmacotherapy, Continuity and Change, Case Studies from Ibn Sina and some of his Late Medieval Commentators. Leiden, Boston: Brill, 2009. Plato. Timaios. Çev. D. J. Zeyl. Cambridge: Hackett Publishing House, 2000. Richter-Bernburg, L. Eine Arabische Version der Pseudogalenischen Schrift De Theriaca ad Pisonem. Göttingen: University of Göttingen, 1969. Simplicius. On Aristotle’s Physics 7. Çev. C. Hagen. Ithaca, New York: Cornell University Press, 1994. Stone, Abraham D. “Avicenna’s Theory of Primary Mixture.” Arabic Science and Philosophy 18 (2008): 99-119. Theophrastus. On Stones. Çev. ve şerh. E. R. Caley, J. F. C. Richards. Columbus, Ohio: The Ohio State University, 1956. Ullmann, M. Die Natur-Und Geheimwissenschaften im Islam. Leiden: E. J. Brill, 1972. ––––. İslam Kültür Tarihinde Maji. Çev. Yusuf Özbek. İstanbul: İz Yayınları, 1994. Üçer, İ.H. “Aristotelesçi Dunamisin Dönüşümü: İbn Sinacı Doğal İsti‘dâd ve Teheyyu’ Anlayışı Üzerine.” Nazariyat, İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi II/3 (2015): 35-74. ––––. “İbn Sina’nın Mizaç Tanımı Üzerine: eş-Şifâ/el-Kevn ve’l-fesâd VI’nın Karşılaştırmalı bir Analizi.” İslam Düşüncesinde Mizaç Teorileri, ed. M. Z. Tiryaki, K. B. Tiryaki, 97-125. İstanbul: Nobel-İlem yayınları, 2016. Wallace, R. “Amaze Your Friends! Lucretios on Magnets.” Greece & Rome 43/2 (1996): 178-87. Weill-Parot, N. “Astrology, Astral Influences, and Occult Properties in the Thirteenth and Fourteenth Century.” Traditio 65 (2010): 201-30. Weill-Parot, P. Points aveugles de la nature, La rationalité scientifique médiévale face à l'occulte, l'attraction magnétique et l'horreur du vide (XIIIe-milieu du XVe siècle). Paris: Les Belles Lettres, 2013 Yoshitaka, Y. The Pull of History, The Human Understanding of Magnetism and Gravity Through the Ages. Singapore: World Scientific Publishing, 2018.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
-
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
İbrahim Halil Üçer
Bu kişi benim
Yayımlanma Tarihi
1 Ağustos 2019
Gönderilme Tarihi
10 Temmuz 2019
Kabul Tarihi
15 Ağustos 2019
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2019 Cilt: 24 Sayı: 46
APA
Üçer, İ. H. (2019). Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 24(46). https://doi.org/10.20519/divan.614128
AMA
1.Üçer İH. Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 2019;24(46). doi:10.20519/divan.614128
Chicago
Üçer, İbrahim Halil. 2019. “Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 24 (46). https://doi.org/10.20519/divan.614128.
EndNote
Üçer İH (01 Ağustos 2019) Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 24 46
IEEE
[1]İ. H. Üçer, “Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış”, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, c. 24, sy 46, Ağu. 2019, doi: 10.20519/divan.614128.
ISNAD
Üçer, İbrahim Halil. “Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 24/46 (01 Ağustos 2019). https://doi.org/10.20519/divan.614128.
JAMA
1.Üçer İH. Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 2019;24. doi:10.20519/divan.614128.
MLA
Üçer, İbrahim Halil. “Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, c. 24, sy 46, Ağustos 2019, doi:10.20519/divan.614128.
Vancouver
1.İbrahim Halil Üçer. Mıknatıs Neden Çeker? İstisnai Özellikler (Havâss) Etrafında İbn Sina Fiziğine Yeni Bir Bakış. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 01 Ağustos 2019;24(46). doi:10.20519/divan.614128