Bellek ve Habitus Kavramları Bağlamında Mekânın Yaşam Biçimine Etkisi: Fikirtepe Örneği

Öz

Mekân, belleğin oluşturulmasında, sürdürülmesinde ve şekillenmesinde rol oynayan en önemli alandır. Mekân ve bellek arasındaki ilişkiden hareketle mekân dönüştükçe bellek de değişime uğrar. Özellikle riskli binaların yıkılıp yeniden yapılması şeklinde tanımlanan kentsel dönüşüm sürecinde fiziksel mekân değiştikçe orada yaşayanların mekân ile kurduğu ilişki biçimi ve mekân ile kurulan aidiyet de dönüşmeye başlar. İstanbul Kadıköy’deki Fikirtepe Mahallesi de bu bağlamda kentsel dönüşüm çalışmalarının en yoğun yaşandığı bölgelerden biridir. Fikirtepe’deki kentsel dönüşüm süreci mahallenin fiziki yapısında büyük değişikliklere yol açmıştır. Kentsel dönüşüm sürecinin sonrasında mahalledeki yaşam biçimi ve mahallenin sosyokültürel yapısı önemli oranda değişmiştir. Bu mekânsal dönüşüm süreç başlamadan önce mahallede yaşayanların yaşam biçimi üzerinde de etkili olmuş, mekân ve kimlik bağlamında birtakım uyumsuzluklar oluşmuştur. Mekânın oluşturduğu kültürel bellek de bu ölçüde şekillenmiştir. Bu çalışmada mekânın yaşam biçimine etkisi kentsel dönüşüm süreci başlamadan önce Fikirtepe’de yaşayanların belleği üzerinden açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışma kapsamında yarı yapılandırılmış görüşme yöntemiyle katılımcılara kentsel dönüşüm sürecinde yaşadıkları, bunun hayatlarını nasıl değiştirdiğine yönelik sorular sorulmuş ve mekânın yaşam biçimine etkisi habitus yani bedene işleyen davranış biçimi ve bellek kavramları ışığında açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın temel problemini ise kentsel dönüşüm sürecine maruz kalan bireylerin bu süreçte bölge ile kurdukları ilişkinin ne şekilde dönüştüğüdür. Çalışmanın bu problem ve amaçlardan hareketle literatüre katkı sunması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Bellek
• habitus
• mekân
• kentsel dönüşüm
• kimlik

The Impact of Space on Lıfestyle in the Context Of Memory and Habıtus: A Case of Fikirtepe

Öz

Space is the most significant realm in the formation, maintenance, and shaping of memory. As space transforms, memory also undergoes change, especially in the context of urban transformation defined by the demolition and reconstruction of risky buildings. In this process, the relationship residents have with their environment and their sense of belonging begin to evolve. Fikirtepe, located in Kadıköy, Istanbul, is an area most affected by urban transformation. This process has led to significant changes in the neighbourhood’s physical structure and has notably altered the lifestyle and sociocultural dynamics of the area. Before the spatial transformation began, the lifestyles of the residents were also impacted, creating certain inconsistencies in the context of space and identity, thereby shaping the cultural memory of the place. This study aims to explore the impact of space on lifestyle through the memories of Fikirtepe’s residents before the urban transformation process started. Using semi-structured interviews, participants were asked about their experiences during the urban transformation and how it changed their lives, with an emphasis on the concepts of habitus and memory. The main problem addressed in this study is how the relationship between individuals affected by urban transformation and their region evolves. The study aims to contribute to the literature based on this problem and its objectives.

Anahtar Kelimeler

• Memory
• habitus
• space
• urban transformation
• identity

Kaynakça

1. Akın, B.B., Türkün, A. (2019). Dar Gelirli Konut Alanlarının Dönüşümünde Sosyal Karma Politikası: Fikirtepe Örneği. Megaron, 14. google scholar
2. Assmann, J. (2015): Kültürel Bellek Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik, google scholar
3. Bilgin, N. (2011): Sosyal Düşüncede Kent Kimliği, İdeal Kent, Kent Araştırmaları Derneği, Sayı:3 google scholar
4. Bilgin, N. (2013): Canlı Bellek-Resmi Bellek. İstanbul: Bağlam Yayıncılık. google scholar
5. Bilgin, N. (2013): Tarih ve Kolektif bellek. İstanbul: Bağlam Yayıncılık. google scholar
6. Bourdieu, P. (2006): Pratik Nedenler: Eylem Kuramı Üzerine, Çev: Hülya Uğur Tanrıöver, İstanbul: Hil Yayınları google scholar
7. Bourdieu, P. (2015): Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi. (Çev. Derya Fırat Şannan-Ayşe Günce Berkkurt). Ankara: Heretik Yayıncılık google scholar
8. Çeker, A., Belge, R., (2015), İstanbul’da Kentsel Dönüşüm Kapsamında Gerçekleşen Bir Olgu: Soylulaştırma, Türk Coğrafya Dergisi, 65(2015), syf. 77-86, Çev. Ayşe Tekin, Ayrıntı Yayınları. google scholar

9. Connerton, P. (2014): Toplumlar Nasıl Anımsar?, Çev. Alaeddin Şenel, Ayrıntı Yayınları. google scholar
10. Demez, G. (2009).: Sınıfsal ve Bireysel Kimlik Oluşumunda Beden Sorunu: Habitus, Toplumbilim, 17.sayı google scholar
11. Halbwachs, M. (2016): Hafızanın Toplumsal Çerçeveleri, Çev. Büşra Uçar, Heretik Yayınları google scholar
12. Halbwachs, M. (2017): Kolektif Hafıza, Çev: Banu Barış, Heretik Yayınları google scholar
13. Harvey, D. (2016): Sosyal Adalet ve Şehir, Metis Yayınları google scholar
14. Işık, S. (2012): Foucault’da İktidar, Özgürlük ve Direniş, EKEV Akademi Dergisi google scholar
15. Keleş, R. (2008), Kentleşme Politikası, Ankara: İmge Kitabevi. google scholar
16. Kentsel Strateji (2016). Fikirtepe: Projeyi Yeniden Düşünmek, Sosyal Etki Değerlendirmesi Raporu, Erişim Adresi: https://kentselstrateji .com/wp-content/uploads/Fikirtepe-sed.pdf google scholar
17. Köseoğlu, F. G, & Özdemir Sönmez, N (2022). Fikirtepe Kentsel Dönüşüm Projesi Kente Karşı İşlenmiş Bir Suç Mudur?. İDEALKENT, 13(37), 1963-1980 google scholar
18. Kuyucu, T. (2018). Türkiye’de Kentsel Dönüşümün Dönüşümü: Kurumsal Bir Açıklama Denemesi. İDEALKENT, 9(24), 364-386 google scholar
19. Lefebvre, H. (2016): Mekânın Üretimi, Çev. Işık Ergüden, Sel Yayıncılık, 2016. google scholar
20. Nora, P. (2006): Hafıza Mekânları, Çev. Mehmet Emin Özcan, Dost Kitabevi Yayınları google scholar
21. Özdemir, D., Aydın, A. G. (2016). Fikirtepe’de ‘piyasanın görünmez eli’ne Kamu Sektörünün Görünür Müdahalesi. Mimarlık Dergisi, 389. google scholar
22. Özkul, O ve Aydın, T (2019). Kent ve Mahalle Kültürü Arasındaki Fikirtepe, Kent Akademisi, Cilt 12 (36), 82-103. google scholar
23. Pösteki, N. (2012): Sinema Salonlarının Dönüşümünde Bellek ve Mekân İlişkisi, 2nd Communication and Media Studies in Progress of Social and Cultural Interaction Symposium, Bişkek, Kırgızistan google scholar
24. Ricoeur, P. (2004). Memory, History, Forgetting (K. Blamey ve D. Pellauer, Çev.). University of Chicago Press. google scholar
25. Ricoeur, P. (2012): Hafıza, Tarih, Unutuş, Çev. M. Emin Özcan, Metis Yayınları google scholar
26. Schudson, M. (2007) “Kolektif Bellekte Çarpıtma Dinamikleri”, Cogito. Bellek: Öncesiz, Sonrasız (50), s. 179-199. google scholar
27. Smith, N. (2002) : “New globalism, new urbanism: gentrification as global urban strategy”, Antipode, Cilt 34, No:3, s. 427-450 google scholar
28. Soja, W., E., 1989. Postmodern geographies: the reassertion of space in critical social theory, Verso, London. google scholar
29. Urry J. (2015): Mekânları Tüketmek, çev. Rahmi G. Öğdül. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. google scholar
30. Uysal, Ü., E. (2006), Soylulaştırma Kuramlarının İstanbul’da Uygulanabilirliği: Cihangir Örneği, Planlama, 2006 / 2, 20.11.2018 tarihinde Şehir Plancıları Odası google scholar
31. Yalçın, H. (2022). Bir araştırma deseni olarak fenomenoloji. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 213-232. google scholar