Kâmûs-ı Riyâziyât Neden Basılmadı? Hüsnü Hamid Sayman’ın Kâmûs-ı Riyâziyât Hakkında Yazdığı Bir Notun Değerlendirilmesi

Yıl 2025, Sayı: 27, 59 - 91, 27.06.2025

Alper Atasoy , Zekeriya Duru

https://izlik.org/JA24CT87MX

Öz

Bu makalede, Salih Zeki Bey’in 1898 yılında ilk cildi yayımlanan ancak tamamı basılamayan Kâmûs-ı Riyâziyât adlı ansiklopedik eserinin yazım, yayım ve yeniden basım girişimleri ele alınmaktadır. Eserin matbu ve el yazması nüshaları içerik bakımından analiz edilmiş, ayrıca Hüsnü Hamid Sayman’ın eserin müsvedde defterlerine eklediği hatırat niteliğindeki bir nottan hareket ederek kendisinin eseri yeniden yayımlama çabalarına yer verilmiştir. Ayrıca Harf Devrimi sonrasında Hasan Âli Yücel ve Süheyl Ünver gibi önemli isimlerin eserin yayımlanmasına yönelik girişimlerine de yer verilmiştir. Araştırma, eserin yalnızca bilimsel değil, aynı zamanda yayıncılık, eğitim ve düşünce tarihi bakımından da özel bir yere sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Kâmûs-ı Riyâziyât’ın tamamının eleştirel bir edisyonla yeniden yayımlanması, hem Salih Zeki Bey’in mirasının korunması hem de Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan bilimsel süreklilik fikrinin somutlaştırılması açısından büyük önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Salih Zeki , Kâmûs-ı Riyâziyât , Hüsnü Hamid Sayman , Hasan Ali Yücel , Süheyl Ünver

Why Was Kâmûs-ı Riyâziyât Not Published? An Evaluation of a Note Written by Hüsnü Hamid Sayman on the Work

https://izlik.org/JA24CT87MX

Öz

This article examines the writing, publication, and republication attempts of Kâmûs-ı Riyâziyât, an encyclopaedic work by Salih Zeki Bey, whose first volume was published in 1898 while the remaining volumes were never printed. The study analyses the content of the work’s printed and manuscript copies. It particularly focuses on a memoir-like note added by Hüsnü Hamid Sayman to the manuscript notebooks. This note serves as a key source for understanding Sayman’s efforts to revive the publication of the work. In addition, the article discusses the later attempts by prominent figures such as Hasan Âli Yücel and Süheyl Ünver to support the publication of the work following the Alphabet Reform. The research demonstrates that Kâmûs-ı Riyâziyât holds not only scientific value but also a significant place in the history of publishing, education, and intellectual life. A complete critical edition of the work is essential for preserving Salih Zeki’s legacy and for giving concrete form to the notion of scientific continuity from the Ottoman Empire to the Turkish Republic.

Anahtar Kelimeler

Salih Zeki , Kâmûs-ı Riyâziyât , Hüsnü Hamid Sayman , Hasan Ali Yücel , Süheyl Ünver

Kaynakça

• Akbaş, M. (2003). Einstein’ın Görelilik Teorisini Türkiye’ye Tanıtanlar (II): Hüsnü Hamid [Sayman]. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 5(1), 51-68.
• Akbaş, M. (2005). Salih Zeki ve “Zaman” Başlıklı Konferansı. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 7(1), 79-96.
• Atasoy, A. (2022). Salih Zeki’nin Makaleleri: Bir Bibliyografya Denemesi. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 23(2), 335-394.
• Atasoy, A. (2024). Kitap 2. Kāmûs-ı Riyâziyyât. İçinde Melek Dosay Gökdoğan, A. Kökcü, H. M. D. Çavuşoğlu, & S. Y. Erten (Ed.), Eski Harfli Türkçe Matematik Biyo-Bibliyografyası (1900-1928) (ss. 843-846). Nobel Bilimsel.
• Atay. (2013). Bir Bilim Adamının Romanı: Mustafa İnan. İletişim Yayınları.
• Aykut, A. (1991). Ansiklopedi. İçinde TDV İslam Ansiklopedisi (C. 3, ss. 217-227). Türkiye Diyanet Vakfı.
• Baga, E. (Ed.). (2021). Bilim ile Bilim Tarihi Arasında Salih Zeki. Ketebe Yayınları.
• Bahadır, O. (2014). Kamus-i Riyaziyat Nerede? Cumhuriyet Bilim Teknoloji, 1428.
• Baltacıoğlu, A. Y. (2019). Müderris Şükrü [Sayan (1884-1943)]. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 20(2), 127-132.
• Başaran, V. (Ed.). (2022). Ölümünün 100. Yılında Bilim Tarihçisi Salih Zeki’yi Anmak ve Anlamak Paneli Bildiri Kitabı. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı. https://akmb.gov.tr/wp-content/uploads/2024/02/Salih-Zekiyi-Anmak.pdf
• Birinci, A. (2022). Salih Zeki Bey Destanına Mukaddeme. Müteferrika, 61, 1-58.
• Demir, R., & Kalaycıoğulları, İ. (2004). Büyük Bir Matematik Tarihçisi ve Felsefecisi: Salih Zeki Bey (1864-1921). Kutadgubilig, 6, 195-211.
• Günergun, F. (2005). Âsâr-ı Bâkiye ve Salih Zeki Üzerine Ek Bilgiler. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 7(1), 187-191.
• Günergun, F. (2006). Celâl Saraç ve Bilim Tarihi: Gaston Bachelard’ın Esinlediği Arayışlar. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 8(1), 38.
• Harun Reşid. (1921). Merhûm Salih Zeki. Tedrisât, 12(70), 1042-1051.
• Hasan Fehmi. (1923, Temmuz 2). Merhum Salih Zeki. Vakit, 2.
• Heyet-i Riyâziyye. (t.y.). Süleymaniye Kütüphanesi, Tarık Gökmen Koleksiyonu, 00515.
• İhsanoğlu, E. (2017). Osmanlı Bilim Mirası (C. 1). Yapı Kredi Yayınları.
• Kadıoğlu, S. (2005). Salih Zeki ve Çevresi. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 7(1), 155-168.
• Mehmed İzzet. (1936). Riyâzî Üstâdı Salih Zeki’nin Hayat ve Mesleki ve Hizmetleri. Talebe Mecmuası, 6(54), 1-19.
• Mehmed İzzet, Mehmed Esad, Osman Nuri, & Ali Kâmi. (2000). Darüşşafaka: Türkiye’de İlk Halk Mektebi (M. Kanar, Ed.).
• Mehmet İzzet. (1337, Ağustos 7). Merhûm Salih Zeki Bey (4). İkdâm, 8764, 2.
• Rıza Tevfik. (1326). Müteveffa Karabet Efendi Hakkında. Servet-i Fünûn, 40(1024), 235-236.
• Salih Zeki. (t.y.). Kâmûs-ı Riyâziyyât (TY 908-919). İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi.
• Salih Zeki. (1315). Kâmûs-ı Riyâziyyât. Karabet Matbaası.
• Salih Zeki. (1318). Kâmûs-ı Riyâziyyât (030.1315). Mahmud Bey Matbaası; Marmara Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi.
• Salih Zeki. (1329a). Âsâr-ı Bâkiye: Müsellesât-ı Müsteviye ve Küreviye (C. 1). Matbaa-ı Âmire.
• Salih Zeki. (1329b). Âsâr-ı Bâkiye: Hesâb (C. 2). Matbaa-ı Âmire.
• Salih Zeki. (1924). Kâmûs-ı Riyâziyyât. Matbaa-ı Âmire.
• Salih Zeki. (1961). Asar-ı Bakiye (H. H. Sayman, Çev.). Türk Matematik Derneği. http://tmd.org.tr/asar-i-bakiye/
• Salih Zeki. (2021). Kamus-ı Riyaziyyat’tan Seçmeler (Urum Abdalları, Çev.). Nisan Yayınları.
• Salih Zeki. (2022). Hikemiyât (E. Demir, Ed.). Çizgi Kitabevi.
• Saraç, C. (2001). Salih Zeki Bey: Hayatı ve Eserleri (Y. I. Ülman, Ed.). Kızılelma Yayınları.
• Sayman, H. H. (1927). Birkaç Söz. İlim ve Usûl (Salih Zeki, Çev.). Devlet Matbaası.
• Sayman, H. H. (1930). Kâmûs-ı Riyâziyât Hakkında Târîhî Vesîka. İçinde Kâmûs-ı Riyâziyât (TY919; C. 12, s. ek). İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi.
• Şenkon, H. (2005). Salih Zeki ve Âsâr-ı Bâkiye’nin 1960’larda Yapılmış Bir Çevirisi. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 7(1), 33-44.
• Sertöz, A. S. (2021). Şu Matematik Dedikleri. TÜBİTAK Yayınları.
• Soydan, A. (2013). Darüşşafaka Tarihinden Kesitler. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 3, 246-268.
• Takıcak, S. B. (2019). Şükrü Sayan’ın ‘Kemmiyyât-ı Mevhûmenin Sûret-I İrâesine Dair Yeni Bir Nazariyye’ Adlı Makalesi. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 20(1), 102-123.
• Tatlısu, M. (2021). Kitapçı Karabet Efendi’nin Osmanlı Matbuatına Katkıları Üzerine Bir Methal. Yıllık: Annual of Istanbul Studies, 3, 123-148.
• Tezer, C. (2014, Aralık 23). Türklerin Matematiğe Katkıları, 2. Bölüm [Video]. https://youtu.be/eImuQz2GFuM?si=F2JlpMBvi6P0mVt4
• Ülken, H. Z. (2019). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi (6. bs). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Ünver, A. S. (1961a). 28.3.1961 tarihli 141 no’lu mektup (Süheyl Ünver) [Salih Zeki Defteri]. Süleymaniye Kütüphanesi.
• Ünver, A. S. (1961b, Temmuz 9). Meşhur Riyâziyeci Sâlih Zeki (1864-2.7.1921). Hür Vatan, 3.
• Yeni Kitaplar: Kâmûs-ı Riyâziyât. (1314, Nisan 17). İkdâm, 1363, 4.
• Yıldırım, N. (1993). Nazım Terzioğlu. Bilim Tarihi, 16, 11-19.
• Yılmaz Erten, S. (2020). Hüsnü Hamid Sayman’ın Muallimler Mecmuası’ndaki Yazıları. Osmanlı Bilimi Araştırmaları (Studies in Ottoman Science), 21(2), 321-345.
• Yücel, H. Â. (1950, Temmuz 19). Salih Zeki. Cumhuriyet, 2.
• Yücel, H. Â. (1998). Salih Zeki. İçinde C. Y. Eronat (Ed.), Hürriyet, Gene Hürriyet (C. 3, ss. 21-26). T. C. Kültür Bakanlığı.