Osmanlı Felsefe Geleneği İçinde Nabi: Varlık Ve Bilgi Anlayışının Bir Analizi

Yıl 2026, Sayı: 28 , 67 - 89 , 03.03.2026

Eyyüp Kurt

https://izlik.org/JA78CL88HK

Öz

Yusuf Nâbî, Türk edebiyatının önde gelen divan şairlerinden biridir. Onun şiirlerinde yer alan insan, derin bir bilgelik ve anlam yüklü bir anlayışla şekillenir. Yusuf Nabi'nin düşünce biçiminin temelinde yaşama ve insanın varoluşuna dair derin bir içgörü vardır. Şiirlerinde varlık olarak insanın dünyadaki yeri ile ilgilenmesi üzerinde durulacaktır Hikmet, onun için insanın kendini tanıması ve evrensel gerçeklerle uyumlu bir şekilde yaşamasıyla elde edilebilecek bir değerdir. Bu çalışmamızda onun ‘kâinat keşfedilmeyi bekleyen sırlarla dolu bir kitaptır’ düşüncesinden de destek alarak şiirleri incelenecek, varlığı ortaya koyma biçimi anlatılmaya çalışılacaktır. Eşya ve olaylara "ibretle bakmayı" ve onların arkasındaki "yaradılış sırlarını" ortaya çıkarmayı esas alan bir üslûp ile Türk şiirini yeni bir alana taşımıştır. Felsefi perspektiften Yusuf Nabi'de, bilginin yeri, hayatın anlamı ve varoluşsal sorgulamalar; hikmetin farklı yönlerini temsil eden doğa, aşk, ahlak ve tasavvuf gibi farklı unsurların şiirlerinde nasıl bir temel oluşturduğu üzerinde durulacaktır. Tasavvufun esaslarına, derinliklerine ve inceliklerine hâkim olan Nâbî, kişinin kendisiyle, başkasıyla, toplumla ve kavramlarla olan ilişkisini dile getirdiği gazel ve beyitlerinde ağırlıklı olarak düşünceye önem veren söyleyiş tarzını benimsemiştir. Bunda da başarılı olmuştur. Düşünsel konular üzerinde şiirler kaleme alarak emsallerinden farklı bir şekilde yürüdüğü yolu bir ekol haline getirmiştir. Varlık anlayışı temelinde; Allah, kozmik alem, zaman, mekân, cisimler alemi, unsurlar, madenler, canlılar, bitkiler, hayvanlar, insan ve toplum konuları irdelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Hikmet , varlık , tasavvuf , insan , felsefe

Nâbî within the Ottoman Philosophical Tradition: An Analysis of His Conception of Being and Knowledge

https://izlik.org/JA78CL88HK

Öz

Yusuf Nâbî is one of the most important Divan poets of Turkish literature, a poet who stands out for his concept of wisdom. Nâbî's concept of wisdom is based on a profound insight into life and human existence. For him, wisdom is a value that can be attained by knowing oneself and living in harmony with universal truths. This study will also examine his poems by taking his idea that "the universe is a book full of secrets waiting to be discovered" as a basis and will try to explain his way of presenting existence. With a style that focuses on "looking at objects and events with a moral lesson" and revealing the "secrets of creation" behind them. We will also focus on how different elements representing the different aspects of wisdom, such as nature, love, morality, and Sufism, form a basis in his poems. Nâbî, who was an expert in the principles, depths, and subtleties of Sufism, gave a different direction to the one-sided flow of Divan poetry in his wise ghazals and couplets where he expressed one's relationship with oneself, others, society, and concepts, and adopted a style of expression that heavily emphasizes thought. By writing a lot and speaking on different topics, he turned the path he took into a school of thought, unlike his peers. Based on his understanding of existence, this study will examine the topics of God, the cosmic realm, time, space, the world of objects, elements, minerals, plants, animals, human beings, and society.

Anahtar Kelimeler

Wisdom , being , sufism , human , philosophy

Kaynakça

• Altıparmak, Ö. F. (2003). Hikmet ve felsefe ilişkisi. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(5), 86-118.
• Arslan, A. (2006). İlkçağ felsefe tarihi 1: Sokrates öncesi Yunan felsefesi. İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Bayraktar, L. (2016). Felsefe ve tasavvuf. Ankara, Aktif Düşünce Yayınları.
• Bilkan, A. F. (1993). Nâbî’nin Türkçe Divanı. Yayımlanmamış doktora tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
• Bolay, S. H. (2005). Osmanlılarda düşünce hayatı ve felsefe. Ankara, Akçağ Yayınları.
• Ceyhan, A. (2010). Nâbî’nin şiir ve diğer edebi konular hakkındaki görüşleri. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 5, 1-34.
• Çubukçu, İ. A. (1986). Türk düşünce tarihinde felsefe hareketleri. Ankara, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
• Gökalp, H. (2006). İslam Felsefesinin ve Kelamının Divan Şiirine Yansımaları: Tevhid Kasidelerinde İsbat-ı Vacib. Osmanlı Araştırmaları, 27, 47-82.
• Gürsoy, K. (2019). Varoluş ve felsefe. Ankara, Aktif Düşünce.
• Kahraman, A. (1989). Ahlâk-ı Alâî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 2, 15-16.
• Kaplan, M. (2012). Hikmet şairi Yusuf Nâbî. Ankara, Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
• Karagözoğlu, H. (2005). Osmanlılarda düşünce hayatı ve felsefe. İslâm Araştırmaları Dergisi, 145–151.
• Kaya, M. (2018). İslam Felsefesi Tarih ve Problemler. M.C. Kaya (Ed.), Kindî: İslam Dünyasının Felsefeyle Tanışması, 89-118.
• Köprülü, M. F. (1980). Türk edebiyatı tarihi. İstanbul, Ötüken Neşriyat.
• Kurnaz, C. (1997). Divan Edebiyatı Yazıları, Ankara, Akçağ Yayınları.
• Kutluer, İ. (2003). Hikmet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17, 506-510.
• Levend, A. S. (1972). Divan edebiyatı: Kelimeler ve remizler, mazmunlar ve mefhumlar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Nasr, S. H., & Leaman, O. (Ed.). (2007). İslâm felsefesi tarihi (Ş. Öçal & H. T. Başoğlu, Çev. 3 Cilt). İstanbul: Açılım.
• Ross, D. (2017). Aristoteles. İstanbul, Kabalcı Yayınları.
• Ülken, H. Z. (2005). İslam düşüncesi Türk düşünce tarihi araştırmalarına giriş. İstanbul, Ülken Yayınları.
• West, D. (2005). Kıta Avrupası felsefesine giriş (A. Cevizci, Çev.). İstanbul: Paradigma.
• Yıldırım, Y. (2004). Dini ve tasavvufi yönden Nâbî Divanı’nın tahlili. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi, Bursa.
• Yiğit, A. S. (2018). Nâbî Divanı sözlüğü (Bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) Yayımlanmamış doktora tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
• Yorulmaz, H. (1998). Koca Râgıp Paşa. Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları.