1939 ve 1942 DEPREMLERİNİN ERBAA (TOKAT-TÜRKİYE) İLÇESİNE ETKİLERİNİN GÜNÜMÜZ AFET BİLİNCİNE YANSIMALARI

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 16, 77 - 92, 29.12.2025

Arzu Cansaran , Yıldıray Can Yilmaz

Öz

1939 (Erzincan) ve 1942 (Erbaa-Niksar) yıllarında meydana gelen büyük depremler, Tokat ilinin Erbaa ilçesinde derin toplumsal, fiziksel ve kültürel izler bırakmıştır. Bu afetlerin yalnızca dönemin koşullarında değil, uzun vadeli sonuçlarıyla da Erbaa’nın toplumsal hafızasında ve şehirleşme süreçlerinde önemli etkiler yarattığı gözlemlenmiştir. Bu çalışmada, bu tarihî depremlerin Erbaa ilçesine olan etkileri incelenmiş, bu etkilerin günümüzdeki afet bilinci, risk yönetimi anlayışı ve toplum temelli afet hazırlık süreçlerine nasıl yansıdığı analiz edilmiştir. Çalışma kapsamında, 1939 Erzincan Depremi ve 1942 Erbaa-Niksar Depremi özelinde yaşanan yıkımların bölgeye etkileri; kamu politikaları, yerel yönetim tepkileri ve toplumsal sonuçları üzerinden değerlendirilmiştir. Bu değerlendirme, 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerle karşılaştırmalı olarak ele alınmış; afet yönetiminde tarihsel süreç içerisinde değişen ve değişmeyen uygulamalar ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, Erbaa ilçesinin Erzincan ve Gediz ilçesi ile beraber Cumhuriyet tarihinde deprem afeti sonrası yer değişikliğine uğrayan üç yerleşim yerinden biri olduğunu ve bu bağlamda yeniden inşa süreci geçirdiğini ortaya koymuştur. Bu durum, sadece fiziksel bir yeniden yapılanmayı değil; aynı zamanda sosyokültürel dönüşümü ve afet bilinciyle ilgili önemli kırılmaları da beraberinde getirmiştir.

Anahtar Kelimeler

Erbaa , Erzincan , deprem , afet , afet bilinci

The Reflections of the Effects of the 1939 and 1942 Earthquakes on Erbaa (Tokat-Türkiye) District and Their Reflections on Today's Disaster Awareness

Öz

The major earthquakes of 1939 (Erzincan) and 1942 (Erbaa–Niksar) left deep social, physical, and cultural marks on the Erbaa district of Tokat Province. These disasters significantly influenced not only the conditions of the time but also had long-term impacts on Erbaa’s collective memory and urbanization processes. In this study, the effects of these historical earthquakes on Erbaa are examined, and how these impacts are reflected in today’s disaster awareness, risk management approaches, and community-based disaster preparedness efforts is analyzed. Within the scope of this study, the the effects of destruction caused by the 1939 Erzincan Earthquake and the 1942 Erbaa–Niksar Earthquake are assessed in terms of their regional level, public policy responses, local
government actions, and social outcomes. This assessment is further carried out in a comparative framework with the 2023 Kahramanmaraş-centered earthquakes, thereby identifying both the evolving and persistent aspects of disaster management over time. The findings revealed that Erbaa (Tokat) district, along with Gediz (Kütahya) district and Erzincan province, was one of the three settlements that underwent relocation after an earthquake disaster in the history of the Republic and underwent a reconstruction process in this context. This transformation encompassed not only physical rebuilding but also significant socio-cultural transformation and critical turning points in disaster awareness.

Anahtar Kelimeler

Erbaa , Erzincan , earthquake , disaster awareness

Kaynakça

• AFAD (2018). “Türkiye deprem tehlike haritası”. https://www.afad.gov.tr/turkiye-deprem-tehlike-haritasi Erişim tarihi: 20.07.2025
• Ağır, Ö. (2024). “1939 büyük Erzincan depreminde devletin afete müdahalesi ve eleştiriler”. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1-Deprem Özel Sayısı-): 48-74.
• Akın, M. K., Kramer, S. L., & Topal, T. (2013). “Erbaa (Tokat) yerleşim alanındaki sıvılaşma potansiyelinin değerlendirilmesi”. 2. Türkiye Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı.
• Akil, K., & İnal Önal, E. (2023). “Düzce depremi sonrası gazete manşetlerinin bütünleşik afet yönetimi sürecine göre değerlendirilmesi”. Afet ve Risk Dergisi, 6(2):597-608. https://doi.org/10.35341/afet.1217772
• Akkaş, S. (2023, 7 Mart). “Yapı denetiminde 1999'dan bu yana ne değişti?” Doğruluk payı. https://www.dogrulukpayi.com/zaman-tuneli/yapi-denetiminde-1999-dan-bu-yana-ne-degisti
• Akkuş, T. (2022). “Hasip Ahmet Aytuna’nın raporu ışığında 20 aralık 1942 Erbaa-Niksar depremi ve Tokat’taki gelişmeler”. Belgi Dergisi, (24): 165-190.
• Aksoy, E., Akgün, E., Softa, M., Koçbulut, F., vd. (2023). “6 şubat 2023 Pazarcık (Kahramanmaraş) depreminin Doğu Anadolu fay zonu Erkenek ve Pazarcık segmentleri üzerindeki etkisi: Çelikhan-Gölbaşı (Adıyaman) arasından gözlemler”. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 5(1): 85-104. https://doi.org/10.46464/tdad.1280408
• Avcı, G. (2023). “Afet eğitiminde afetlere hazırlık: üniversite öğrencileriyle tehlike avı”. Afet ve Risk Dergisi, 6(1): 84-100.
• Aydın Arıkan, Y., & Arıkan, U. (2024). “Kahramanmaraş’ta Meydana Gelen Depremlerin Saha İncelemesi ve Değerlendirilmesi”. OneHealth Plus Journal, 2(1): 43-53.
• BDTİM (2017). “Deprem”. http://www.koeri.boun.edu.tr/sismo/2/deprem-bilgileri/buyuk-depremler/ Erişim tarihi: 26.06.2025
• Bilbay, Ö. F., & Çelik Bozkaya, G. (2021). “Afet ve kriz yönetiminin Şanlıurfa ili açısından incelenmesi”. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(22): 594-612.
• Bolat, Y., & Bakırcı, M. (2022). “Erbaa ovasında (Tokat) tarımsal üreticilerin iklim değişikliğine yönelik bilgi ve algı düzeylerinin belirlenmesi”. Doğu Coğrafya Dergisi, 27(48):37-48. https://doi.org/10.5152/EGJ.2022.22711
• Bozkurt, Y., & Demir, T. (2023). “Afet yönetiminde iletişim ve medya üzerine bir değerlendirme: Kahramanmaraş merkezli depremler”. Dumlupınar Üniversitesi İİBF Dergisi, (11): 22-32. https://doi.org/10.58627/dpuiibf.1288685
• Budak, D., & Kandil, N. (2023). “Üniversite öğrencilerinin deprem bilgi düzeyleri ve sürdürülebilir deprem farkındalık düzeylerinin araştırılması: spor bilimleri örneği”. Sportive, 6(2):29-40. https://doi.org/10.53025/sportive.1322709
• Cansaran, A., & Yapıcı, M. (2020). “Öğretmen adaylarının çevre sorunlarına ilişkin görüşleri”. The Journal of Academic Social Science, (103):1-12.
• Cansız, S. (2022). “Türkiye’de kullanılan deprem yönetmeliklerinin özellikleri ve deprem hesabının değişimi”. International Journal of Engineering Research and Development, 14(1): 58-71. https://doi.org/10.29137/umagd.948025
• Cumhuriyet. 5623. (1940, Ocak 6). “Dost ve ecnebi devletlerin yardımı devam ediyor”.
• Demirel, M., Tatar, O., & Koçbulut, F. (2016). “Kuzey anadolu fay zonu üzerinde Koyulhisar (Sivas) ve yakın çevresindeki fayların kinematik özellikleri”. Türkiye Jeoloji Bülteni, 59(3): 357-370.
• Dündar, A. (2019). “1939 Erzincan depremi ve ‘destan-ı zelzele”. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2): 759-778.
• Erbaa Belediyesi Kültür Yayınları. (2019). “Erbaa depremi”. Erbaa Belediyesi Kültür Yayınları.
• Ergünay, O. (2007). “Türkiye’nin afet profili”. TMMOB afet sempozyumu bildiriler kitabı, 5(7): 1-14.
• Eyidoğan, H. (2025, 6 Şubat). “6 Şubat depremleri’nden 2 yıl geçti ama öğrettikleri aklımızda mı?”. EMSAL.COM. https://emsal.com/6-subat-depremlerinden-2-yil-gecti-ama-ogrettikleri-aklimizda-mi/
• Fırat, M. (2022). “Deprem ve toplumsal etkileri”. Tezkire Dergisi, 31(80): 47-72.
• Haçin, İ. (2014). “1939 Erzincan büyük depremi”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88):37-70.
• Herdem, K. (2011). “17 Ağustos 1999 Marmara depreminin Türkiye’deki kriz yönetimi anlayışı üzerinde oluşturduğu değişiklikler”. Amme İdaresi Dergisi, C, 44, 2.
• İnce, H. H., & Soylu, E. N. (2024). “6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası yapı denetim sisteminin değerlendirilmesi”. Uluslararası Sürdürülebilir Mühendislik ve Teknoloji Dergisi, 8(2):172-181. https://doi.org/10.62301/usmtd.1572798
• İşçi, C. (2008). “Deprem nedir ve nasıl korunuruz”. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 3(9):959.
• Kayan, A. (2017). “Planlı dönemden önce kentleşme politikalarındaki sorunların günümüze yansımaları”. International Journal of Social Science Research, 6(2): 158-183.
• Ketin, İ., 1969. “Kuzey Anadolu fay hattı hakkında”. Maden Tetkik Ve Arama Dergisi. 72:1-27
• Kula, N. (2002). “Deprem ve dini başa çıkma”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, (2): 234–255.
• Kurt, S., & Ekinci, D. (2014). “Marmara denizi güney kıyılarında tektonik aktivite izleri hakkında genel bir değerlendirme”. Turkish Studies (Elektronik), 9(2):1049-1069.
• Laçiner, V. (2013). “Van depremi örneğinde afetler sonrası yapılan yardımlar ve hukuki çerçevesi”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (9): 114-135.
• MEB AKUB (2025). “Tarihçe” https://mebakub.meb.gov.tr/akub/ Erişim tarihi: 26.06.2025
• Nakajima, Ş. (2012). “Deprem ve sonrası psikolojisi”. Okmeydanı Tıp Dergisi, 28(2): 150-155.
• Oyanık, M., & Cengiz, E. (2020). “Afet bilinci ve kader ilişkisi: Gümüşhane örneği”. The Journal of International Scientific Researches, 5(Ek): 87-101.
• Özdemir, C. (2023). “Âşık tarzı şiir geleneğinde deprem destanları”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (10): 230-254.
• Özdoğan, S. (1993). “Türkiye’nin deprem bölgeleri”. Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 2(1): 53-68.
• Özel, G., & Solmaz, A. (2012). “Türkiye'de deprem tekrarlanma zamanının tahmini ve neotektonik bölgelere göre depremselliğin Markov zinciri ile incelenmesi”. Çankaya University Journal of Science and Engineering, 9(2).
• Özmen, H. B., Huseynova, T., Pekkan, E., & Tün, M. (2017). “Türkiye'de meydana gelen depremlerin mekânsal istatistiksel analizi”. 4. Uluslararası Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı.
• Özüçelik, D. N. (2019). “Türkiye'de 1999 Marmara depreminden 2011 Van depremine aldığımız dersler”. Turkiye Klinikleri Emergency Medicine-Special Topics, 5(1): 17-28.
• Poyraz, F., Tatar, O., Hastaoğlu, K. Ö., Türk, T., Gürsoy, Ö., & Ayazlı, İ. E. (2011). “Elastik atım teorisi: Kuzey Anadolu fay zonu örneği”. 13. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı Bildiriler Kitabı, Ankara, s.81-82.
• Repertükül (2016). “Kan ağlıyor Erzincan’ın dağları”. https://www.repertukul.com/KAN-AGLIYOR-ERZINCAN-INDAGLARI- 562 Erişim tarihi: 01.08.2025
• Şahan, C., & Dinç, A. (2021). “Afet eğitim merkezlerinde yapılan afet eğitimlerinin ortaokul öğrencileri üzerindeki etkisinin incelenmesi”. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, (58): 478-500.
• Şaroğlu, F., & Güler, B. (2020). “Batı Anadolu tektonik kaması’nın güncel deformasyonu: batıya doğru kaçıştan kaynaklanan blok hareketleri”. Türkiye Jeoloji Bülteni, 63(2): 161-194. https://doi.org/10.25288/tjb.593423
• Şenol, C. (2020). “Türkiye'de meydana gelen büyük depremlerin yerleşme ve demografik yapı üzerindeki etkileri (1927-2020)”. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, (4): 620-644.
• TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası (2014). 67. Jeoloji kurultayı. https://eski.jmo.org.tr/etkinlikler/kurultay/etkinlik_bildiriler.php?etkinlikkod=104 Erişim tarihi: 20.07.2025
• Tuğla, Ö. Ü. R. K. (2024). Deprem ve yapı denetim sistemi. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Hasar Nedenleri ve Alınan Dersler, ss.111.
• Uğurlu, M., Bakım, B., Güveli, M., Karamustafaoğlu, K. O., Soydal, T., & Ergüder, T. (2003). “Afet yaşantıları, afet psikiyatrisi ve Bingöl depremi sonrası ruhsal müdahale programı”. Düşünen Adam, 16(4): 203-210.
• Uslu, K. (2023, September). “History, economic costs, precautions to be taken of earthquakes in various regions of the world and in Turkey. In International Congress on Eurasian Economies 2023 (p.1).
• Utkucu, M., Durmuş, H., Uzunca, F., & Nalbant, S. “Şubat 2023 Gaziantep (mw= 7.7) ve Elbistan (mw= 7.5) depremleri üzerine bir değerlendirme”. Sakarya: Sakarya Üniversitesi.
• Uzel, T. (2023). “Etrafı faylarla çevrili arazilerde tektonik levha hareketleri”. Geomatik, 8(1): 72-78.
• Yazıcıoğlu, M. N., & Aktel, M. (2024). “1999 Marmara depremi’nin Türk kriz yönetimine etkileri”. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 15(44):1476-1492. https://doi.org/10.21076/vizyoner.1449562
• Yıldırım, E. (2014). “Risk toplumunda (depremle) yaşamak”. Akademik İncelemeler Dergisi, 3(1): 75-85.
• Yılmaz, A., Şahin, K., & Şahin, M. H. (2013). “Depreme bağlı yeri değiştirilen bir şehir: Erbaa, Tokat”. The Journal of International Social Research, 6(28): 486–494.
• Yılmaz, Y. (2017). “Erbaa şehri’nin iklim özellikleri”. Marmara Coğrafya Dergisi, (36): 243-259.
• Yılmaz, Y. (2020). “Antikçağ’dan osmanlı dönemi’ne kadar Erbaa şehrinin yerleşme tarihi”. Oltu Beşeri ve Sosyal Bilimler Fakültesi Dergisi, 1(1): 1-12.
• Yılmazer, Y., & Yavuz, E. C. (2024). “Kahramanmaraş̧ depremi sonrası akut dönemde psikososyal destek uygulamalarında görev alan çocuk gelişimcilerin mesleki deneyimlerine yönelik görüşlerinin incelenmesi: sağlık kuruluşları örneği”. Çocuk ve Gelişim Dergisi, 7(13): 23-37. https://doi.org/10.36731/cg.1404457
• Yurtcanlı Duymaz, S., & Kahveci, M. (2023). “Olası İstanbul depremini beklerken hazırlıklı toplum hedefinin neresindeyiz?: 2023 Maraş ve Hatay depremlerinin ardından”. Ankara Barosu Dergisi, 81(Özel Sayı): 335-371. https://doi.org/10.30915/abd.1279964