Systemic Transformation in International Politics and Middle Power Behavior: Explaining Türkiye’s Pursuit of Strategic Autonomy (2002–2017)

Öz

In periods of global transition, when the international system shifts from a unipolar structure toward a multipolar or multicentric order, emerging power vacuums create new areas of maneuver for Middle Powers. Although Middle Powers tend to instrumentalize these power vacuums in the international system or regional subsystems through multidimensional foreign policy choices, they face various structural and systemic constraints in this process. This paper examines the pursuit of strategic autonomy by a Middle Power during global transition periods, focusing on the case of Türkiye. It analyzes how and why the instruments used in Turkish foreign policy’s search for autonomy between 2002 and 2017 transformed from liberal values toward realist, security-oriented policies under the influence of the international system and regional dynamics. This transformation is discussed through the cases of Syria, Israel, and Iraq, based on empirical data and across three distinct periods, within the framework of cooperation, competition, and conflict dynamics.

Anahtar Kelimeler

• Middle Power
• Strategic Autonomy
• Middle East

Uluslararası Sistemik Dönüşüm ve Orta Büyüklükte Devlet Davranışı: Türkiye’nin Stratejik Özerklik Arayışında Belirleyici Dinamikler (2002–2017)

Öz

Uluslararası sistemin tek kutuplu yapıdan çok kutuplu ya da çok merkezli bir eğilime geçtiği küresel geçiş dönemlerinde, sistemde oluşan güç boşlukları Orta Büyüklükteki Devletler(OBD) için yeni hareket alanları yaratmaktadır. OBD, uluslararası sistemde veya bölgesel alt sistemlerde meydana gelen güç boşluklarını çok boyutlu dış politika tercihleriyle kendi lehlerine tahvil etme/araçsallaştırma eğilimi gösterseler de bu eylemsellik sürecinde çeşitli yapısal ve sistemsel kısıtlarla karşılaşmaktadır. Bu makale, küresel geçiş dönemlerinde bir OBD'nin stratejik otonomi/özerklik arayışını Türkiye örneği üzerinden incelemektedir. Çalışmada, 2002-2017 yılları arasında Türk dış politikasının otonomi arayışında kullandığı araçların, uluslararası sistemin ve bölgesel konjonktürün etkisiyle liberal değerlerden realist ve bu doğrultuda güvenlikçi politikalara nasıl ve neden dönüştüğü analiz edilmektedir. Bu dönüşüm; Suriye, İsrail ve Irak örneklemleri üzerinden, iş birliği, rekabet ve çatışma dinamikleri çerçevesinde üç farklı dönem üzerinden ampirik verilerle tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Orta Büyüklükte Devlet
• Stratejik Otonomi
• Ortadoğu.

Etik Beyan

"Uluslararası Sistemde Geçiş Döneminde Orta Büyüklükte Bir Gücün Açmazları ve Stratejik Özerklik İnşası Türkiye'nin Suriye, İsrail ve Irak İlişkileri" isimli makale, Soyalp Tamçelik danışmanlığında Nurettin Taşar tarafından yazılan "Dış Politikada Orta Büyüklükteki Devlet Davranışı: Türkiye’nin Liberal Orta Ölçekli Devlet Davranışından (2002-2009) Realist Orta Ölçekli Devlet Davranışına Dönüşümü (2013-2017) tezinde faydalanılarak yazılmıştır.

Kaynakça

1. Akgüngör, İlker. 2017. “Yurt Dışında En Çok Büyüyen Türk Ordusu!” Vatan, 24 Kasım 2017. Erişim: 01.05.2025. http://www.gazetevatan.com/yurt-disinda-en-cok-buyuyen-turk-ordusu--1121404-gundem/.
2. Aljazeera Turk. 2014. “Portre: Tarık El Haşimi.”. Aljazeera Turk, 20 Şubat 2014. Erişim: 01.04.2026. https://www.aljazeera.com.tr/portre/portre-tarik-el-hasimi.
3. Anka Enstitüsü. 2015. “Musul’daki Türk Askeri Krizi Nereye Gidiyor?” Erişim: 05.04.2026. https://ankaenstitusu.com/musuldaki-turk-askeri-krizi-nereye-gidiyor/.
4. Balcı, Ali, Recep Tayyip Gürler ve Zana Baykal. 2016. “Türkiye’nin Irak Politikası 2015.” Türk Dış Politikası Yıllığı 2015 içinde, derleyen B. Duran ve K. İnat, 159–180. İstanbul: SETA.
5. BBC. 2013. “Reyhanlı Saldırıları: 7 Soruda Olup Bitenler.” BBC, 13 Mayıs 2013. Erişim: 02.04.2026. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2013/05/130513_reyhanlida_ne_oldu.
6. BBC. 2017. “Kudüs Tasarısı ABD’nin Tehdidine Rağmen BM Genel Kurulu’nda 128 Oyla Kabul Edildi.” BBC, 21 Aralık 2017. Erişim: 10.04.2026. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-42447809.
7. Barlas, Dilek ve Serhat Güvenç. 2014. Türkiye’nin Akdeniz Siyaseti (1923–1939): Orta Büyüklükte Devlet Diplomasisi ve Deniz Gücünün Sınırları. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
8. Benli Altunışık, Meliha. 2007. “Turkey’s Security Culture and Policy Towards Iraq.” Perceptions: Journal of International Affairs 12 (1): 69–88.

9. Brandirectory. 2025. Brand Finance Soft Power Index 2025. Erişim: 01.04.2026. https://static.brandirectory.com/reports/brand-finance-soft-power-index-2025-digital.pdf.
10. Cagaptay, Soner ve Tyler Evans. 2012. “Turkey’s Changing Relations with Iraq: Kurdistan Up, Baghdad Down.” The Washington Institute for Near East Policy, Policy Focus 122. https://www.washingtoninstitute.org/media/3193.
11. Chapnick, Adam. 1999. “The Middle Power.” Canadian Foreign Policy Journal 7 (2): 73–82. https://doi.org/10.1080/11926422.1999.9673212.
12. CNN Türk. 2007. “Irak’a Komşu Ülkeler Girişimi Nasıl Başladı?” CNN Türk, 2 Kasım 2007. Erişim: 01.05.2024. https://www.cnnturk.com/dunya/iraka-komsu-ulkeler-girisimi-nasil-basladi.
13. Cooper, David A. 2011. “Challenging Contemporary Notions of Middle Power Influence: Implications of the Proliferation Security Initiative for Middle Power Theory.” Foreign Policy Analysis 7 (3): 317–336.
14. Çelikpala, Mitat ve Emre Erşen. 2018. “Turkey’s Black Sea Predicament: Challenging or Accommodating Russia?” Perceptions XXIII (2): 72–92.
15. Davutoğlu, Ahmet. 2013. “Zero Problems in a New Era.” Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs. Erişim: 01.05.2024. https://www.mfa.gov.tr/article-by-h_e_-mr_-ahmet-davutoglu_-minister-of-foreign-affairs-of-the-republic-of-turkey-published-in-foreign-policy-magazin-2.en.mfa.
16. Duran, Hasan. 2011. “Adana Protokolü Sonrası Türkiye-Suriye İlişkileri.” Ortadoğu Yıllığı (7): 509–512.
17. Efe, Haydar ve Seyfi Han. 2012. “AB Uyum Yasalarının Türkiye’deki İnsan Haklarının Gelişimine Katkıları.” KAÜ İİBF Dergisi 3 (4): 150–187.
18. Efron, Shira. 2018. The Future of Israeli-Turkish Relations. Santa Monica: RAND Corporation. Erişim: 01.05.2024. https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR2400/RR2445/RAND_RR2445.pdf.
19. El Yattioui, Mohamed Badine ve Yassine El Yattioui. 2024. “The Turkish Diplomatic Strategy in Iraq: Shifts and Continuities, 2003-2023.” Oasis 39: 87–101.
20. Elekdağ, Şükrü. 1996. “2 1/2 War Strategy.” Perceptions: Journal of International Affairs 1 (4): 1–12. https://dergipark.org.tr/en/pub/perception/article/625641.
21. Er, Fatih. 2010. “Alçak koltuk krizi.” Hürriyet, 13 Ocak 2010. Erişim: 01.05.2024. https://www.hurriyet.com.tr/dunya/alcak-koltuk-krizi-13460832.
22. Erdoğan, Emre. 2013. “Dış Politikada Siyasallaşma: Türk Kamuoyunun ‘Davos Krizi’ ve Etkileri Hakkındaki Değerlendirmeleri.” Uluslararası İlişkiler 10 (37): 37–67.
23. Ergin, Sedat. 2023. “Tam Yirmi Yıl Sonra TBMM’nin Tarihi 1 Mart Tezkere Oylamasına Bakınca.” Hürriyet, 2 Mart 2023. Erişim: 01.05.2024. https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/sedat-ergin/tam-yirmi-yil-sonra-tbmmnin-tarihi-1-mart-tezkere-oylamasina-bakinca-42227619.
24. Erşen, Emre. 2017. “Evaluating the Fighter Jet Crisis in Turkish-Russian Relations.” Insight Turkey 19 (4): 85–103.
25. Euronews. 2015. “Türkiye, İsrail’in katıldığı Münih Konferansı’ndan çekildi.” Euronews, 6 Şubat 2015. Erişim: 02.04.2026. https://tr.euronews.com/2015/02/06/turkiye-israil-in-katildigi-munih-konferansin-dan-cekildi.
26. Evans, Gareth ve Bruce Grant. 1995. Australia’s Foreign Relations: In the World of the 1990s. Victoria: Melbourne University Press.
27. Glazebrook, G. de T. 1947. “The Middle Powers in the United Nations System.” International Organization 1 (2): 307–315.
28. Global Fire Power. 2026. “2026 Turkiye Military Strength.” Erişim: 12.04.2026. https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=turkey.
29. Gowans, Stephen. 2017. Washington’s Long War on Syria. Montreal: Baraka Books.
30. Gramsci, Antonio. 2014. Hapishane Defterleri. Çeviri, Adnan Cemgil. İstanbul: Belge Yayınları.
31. Hale, William. 2003. Türk Dış Politikası: 1774-2000. İstanbul: Mozaik Yayınları.
32. Hasanov, Eldar. 2014. “Mavi Marmara Sonrası Türkiye-İsrail İlişkileri.” ORMER Perspektif Serileri (6): 1–2. Erişim: 02.04.2026. https://ormer.sakarya.edu.tr/uploads/files/eldar_hasanov_perspektif.pdf.
33. Hawes, Michael K. 1984. Principal Power, Middle Power, or Satellite? Toronto: York Research Programme in Strategic Studies, York University.
34. Holbraad, Carsten. 1984. Middle Powers In International Politics. London: Macmillan.
35. Holbraad, Carsten. 1971. “The Role of Middle Powers.” Cooperation and Conflict 6 (1): 77–99.
36. İnat, Kemal ve Abdullah Yeğin. 2015. “Türkiye’nin İran Politikası 2014.” Türk Dış Politikası Yıllığı 2014 içinde, derleyen B. Duran, K. İnat ve A. Balcı, 371–390. Ankara: SETA.
37. İnat, Kemal. 2008. “Türkiye’nin Ortadoğu Politikası 2006.” Ortadoğu Yıllığı 2006 içinde, derleyen K. İnat ve M. Ataman, 32–34. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
38. Jordaan, Eduard. 2003. “The Concept of a Middle Power in International Relations: Distinguishing between Emerging and Traditional Middle Powers.” Politikon: South African Journal of Political Studies 30 (1): 165–181. https://doi.org/10.1080/0258934032000147282.
39. Kaya, Emrah. 2024. “ABD Hegemonyasına Karşı Orta Ölçekli Güçlerin Stratejik Özerklik Arayışı.” Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 15 (1): 220–236.
40. Keskin Ata, Funda. 2012. “Uluslararası Hukuk Açısından Türk Askeri Uçağının Suriye Tarafından Düşürülmesinin Bir Değerlendirmesi.” Ortadoğu Analiz 4 (44): 16–29.
41. Kiraz, Sami. 2020. “Türkiye’nin Doğrudan Müdahale Öncesi Dönemde Suriye İç Savaşı’na Yönelik Dış Politikasının Analizi.” Türkiye Ortadoğu Çalışmaları Dergisi 7 (2): 99–141. https://doi.org/10.26513/tocd.707351.
42. Kirişçi, Kemal. 2009. “The Transformation of Turkish Foreign Policy: The Rise of the Trading State.” New Perspectives on Turkey 40: 29–56.
43. Lippert, Barbara, Nicolai von Ondarza ve Volker Perthes. 2019. “Strategic Autonomy: Concept, Constraint, Contexts.” European Strategic Autonomy: Actors, Issues, Conflicts of Interests içinde, derleyen Barbara
44. Lippert, Nicolai von Ondarza ve Volker Perthes, 5–10. SWP Research Paper 4. Berlin: Stiftung Wissenschaft und Politik. https://doi.org/10.18449/2019RP04.
45. Marx, Karl. 2002. Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i. Çeviri, Sevim Belli. Ankara: Sol Yayınları.
46. Mearsheimer, John J. 2001. The Tragedy of Great Power Politics. New York: W. W. Norton & Company Ltd.
47. Morin, Jean-Frédéric ve Jonathan Paquin. 2018. Foreign Policy Analysis: A Toolbox. London: Palgrave Macmillan.
48. NATO Watch. 2012. “NATO Meets under Article 4 to Discuss Turkey-Syria Crisis.” Erişim: 01.05.2024. https://natowatch.org/sites/default/files/nato_watch_article_4_briefing_on_syria-turkey.pdf.
49. Neciyev, Elçin. 2021. “Rusya-Türkiye İşbirliği Bağlamında ‘Astana Görüşmeleri.” Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi 12 (31): 988–1001.
50. Nye, Joseph S. 2004. Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: Public Affairs.
51. Oğuzlu, Tarık H. 2023. “Turkey as a Restrained Middle Power.” Turkish Studies 24 (3–4): 673–690. https://doi.org/10.1080/14683849.2023.2171870.
52. Oğuzlu, Tarık. 2010. “Türkiye-Brezilya-İran Antlaşması’nın Türk Dış Politikası Bağlamında Değerlendirilmesi.” Ortadoğu Analiz 2 (18): 80–81. https://www.orsam.org.tr/d_hbanaliz/5tarYk_oYuzlu_2_18.pdf.
53. Oran, Baskın. 2005a. “TDP’nin Kuramsal Çerçevesi.” Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt I: 1919–1980 içinde, derleyen Baskın Oran, 20–45. 11. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları.
54. Oran, Baskın. 2005b. Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt I: 1919–1980. 11. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları.
55. Orhan, Oytun. 2013. “Reyhanlı Saldırısı ve Türkiye’nin Suriye İkilemi.” ORSAM. Erişim: 03.04.2026. https://www.orsam.org.tr/tr/reyhanli-saldirisi-ve-turkiye-nin-suriye-ikilemi/.
56. Oztig, L. I. 2024. “Turkish-Israeli relations under AKP Rule.” Israel Affairs 30(1), 56–69. https://doi.org/10.1080/13537121.2024.2295611
57. Pinheiro, Letícia ve Maria Regina Soares de Lima. 2018. “Between Autonomy and Dependency: The Place of Agency in Brazilian Foreign Policy.” Brazilian Political Science Review 12: 1–22.
58. Ravenhill, John. 1998. “Cycles of Middle Power Activism: Constraint and Choice in Australian and Canadian Foreign Policies.” Australian Journal of International Affairs 52 (3): 309–327.
59. Reporters without Borders. 2009. “Operation ‘Cast Lead’: News control as military objective.” Paris. Erişim: 01.05.2024. https://www.refworld.org/reference/countryrep/rsf/2009/en/65925.
60. Sarı, Buğra ve İsmail Erkam Sula. 2024. “Turkish Foreign Policy in a Transforming World Order: Middle Power Strategies and Prospects.” Perceptions: Journal of International Affairs 29 (1): 4–23.
61. Schweller, Randall L. 2017. “The Concept of Middle Power”. The Korean Pivot: The Study of South Korea as a Global Power içinde, derleyen V. D. Cha ve M. Dumond, 3–5. Washington, DC: Center for Strategic and International Studies.
62. Spero, Joshua B. 2009. “Great Power Security Dilemmas for Pivotal Middle Power Bridging.” Contemporary Security Policy 30 (1): 147–171.
63. Stratejik Düşünce Enstitüsü. 2018. “Mescid-i Aksa’nın Kapılarını İsrail Tarafından Kapatıldı.” Erişim: 10.04.2026. https://www.sde.org.tr/haber/mescid-i-aksanin-kapilarini-israil-tarafindan-kapatildi-haberi-6681.
64. de Swielande, Tanguy Struye. 2019. “Middle Powers: A Comprehensive Definition and Typology.” Rethinking Middle Powers in the Asian Century: New Theories, New Cases içinde, derleyen Tanguy Struye de Swielande, Dorothée Vandamme, David Walton ve Thomas Wilkins, 15–32. Abingdon: Routledge.
65. Taliaferro, Jeffrey W., Steven E. Lobell ve Norrin M. Ripsman. 2009. “Introduction: Neoclassical Realism, the State, and Foreign Policy.” Neoclassical Realism, the State, and Foreign Policy içinde, derleyen Steven E. Lobell, Norrin M. Ripsman ve Jeffrey W. Taliaferro, 1–41. Cambridge: Cambridge University Press.
66. Tamçelik, Soyalp. 2015. “Kıbrıs’ta Çözüm İçin Ortaya Çıkan Gali ve Annan Planlarının Temel Özellikleri.” The Journal of Academic Social Science Studies 3 (32): 63–83.
67. The Economist. 2005. “Erdogan’s travels.” The Economist, 5 Mayıs 2005. Erişim: 01.05.2024. https://www.economist.com/europe/2005/05/05/erdogans-travels.
68. Tickner, Arlene B. 2015. “Autonomy and Latin American International Relations Thinking.” The Routledge Handbook of Latin America in the World içinde, derleyen Jorge I. Domínguez ve Ana Covarrubias, 74–84. New York: Routledge.
69. Tür, Özlem. 2010. “Turkish-Syrian Relations: Where Are We Going?” UNISCI Discussion Papers (23): 163–175.
70. Türk Dil Kurumu. 2026. “Değişim.” Erişim: 10.04.2026. https://sozluk.gov.tr/.
71. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. t.y. “Medeniyetler İttifakı Girişimi”. Erişim: 01.03.2026. https://www.mfa.gov.tr/medeniyetler-ittifaki-girisimi.tr.mfa.
72. Türkiye İstatistik Kurumu. 2026. “Veri Portalı.” Erişim: 07.04.2026. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/53899.
73. Ungerer, Carl. 2007. “The ‘Middle Power’ Concept in Australian Foreign Policy.” Australian Journal of Politics and History 53 (4): 538–551.
74. Uzer, Umut. 2013. “Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall.” Middle East Policy 20 (1): 97–110. https://doi.org/10.1111/mepo.12007.
75. Waltz, Kenneth N. 1990. “Realist Thought and Neorealist Theory.” Journal of International Affairs 44 (1): 21–37.
76. Waltz, Kenneth N. 1992. “Realist Thought and Neorealist Theory.” The Evolution of Theory in International Relations içinde, derleyen Robert L. Rothstein, 21–39. Columbia: University of South Carolina Press.
77. Wight, M. 1978. Power Politics. Holmes/Meier.
78. Wood, Bernard. 1987. Middle Powers in the International System: A Preliminary Assessment of Potential. Wider Working Paper 11. Helsinki: World Institute for Development Economics Research.
79. Yalçın, Hasan Basri. 2012. “The Concept of ‘Middle Power’ and the Recent Turkish Foreign Policy Activism.” Afro Eurasian Studies 1 (1): 195–216.
80. Yesevi, Ç. Gül. 2014. “Koruyucu Hat Kara Operasyonu Tecrübesi ve Silah Ticareti.” 21. Yüzyıl Türkiye Dergisi (70): 20–25.
81. Zorlu, Kürşad. 2017. “Ne Olursa Olsun Bu Adımı Atmalıydık.” Vatan, 17 Eylül 2017. Erişim: 03.05.2026. https://www.gazetevatan.com/yazarlar/kursad-zorlu/ne-olursa-olsun-bu-adimi-atmaliydik-1105579.