İDARİ YARGIDA ADİL YARGILANMA HAKKI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Yıl 2026, Cilt: 30 Sayı: 53, 789 - 832, 14.01.2026

Feyza Merve Seyhan

Öz

Adil yargılanma hakkı, 1982 Anayasası’nın 36. maddesinde, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesinde düzenlenmiştir. Her iki düzenleme arasında farklılıklar olmakla beraber Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi konuya özerk yorum yöntemini ele alarak olabildiğince geniş bakmaktadır. Uygulamada ise Anayasa Mahkemesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin içtihatları doğrultusunda kararlarını oluşturmaktadır. Bununla beraber sınırlı da olsa Anayasa Mahkemesi’nin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin içtihatlarından ayrıldığı alanlar görülmektedir. Kamu otoritesinin gücünün daha çok hissedildiği idari yargılamalarda bilhassa adil yargılanma hakkının korunması önem arz etmektedir. Çalışmada bu sebeple idari yargıda adil yargılanma hakkı ele alınacaktır. İçeriğinde birçok ilke barındıran adil yargılanma hakkının kapsamı çok geniş olduğundan çalışmanın içeriği adil yargılanma hakkından kaynaklanan silahların eşitliği, çelişmeli yargılama ve gerekçeli karar ilkeleriyle sınırlı tutulmuştur. Çalışma çoğunlukla kararlar üzerinden ele alınmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları içerisinden idari yargıya konu olan kararlar seçilerek ele alınmıştır. Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları da olabildiğince az tutularak çoğunlukla Danıştay’ın kararlarına yer verilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İdari yargı , adil yargılanma hakkı , silahların eşitliği ilkesi , çelişmeli yargılama ilkesi , gerekçeli karar ilkesi

A STUDY ON THE RIGHT TO A FAIR TRIAL IN ADMINISTRATIVE JUDICIARY

Öz

In administrative proceedings, the influence of public authority is more pronounced, making the protection of the right to a fair trial in administrative courts particularly important. In our legal system, the right to a fair trial is safeguarded both under the Constitution and the European Convention on Human Rights. This right is enshrined in Article 36 of the 1982 Constitution and Article 6 of the European Convention on Human Rights. While there are differences between these provisions, the European Court of Human Rights takes a broad approach by employing an autonomous interpretation method. The Constitutional Court aligns its decisions with the European Court of Human Rights’s jurisprudence; however, there are instances where it departs from the European Court of Human Rights’s interpretations to a limited extent. Therefore, this study focuses on the right to a fair trial in administrative justice. The right to a fair trial encompasses various principles. Given its broad scope, the study specifically addresses the principles of equality of arms, adversarial proceedings, and reasoned decision-making that stem from the right to a fair trial. The analysis is mainly based on case law, selecting administrative court cases from the Constitutional Court and the European Court of Human Rights. To keep references concise, the study emphasizes decisions by the Council of State over the Constitutional Court and European Court of Human Rights rulings.

Anahtar Kelimeler

Administrative judiciary , right to a fair trial , principle of equality of arms , principle of adversarial proceedings , principle of reasoned decision

Kaynakça

• AKINCI, Müslüm, “İdari Yargılama Hukukunda Savunmada Fırsat Eşitliği”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, Sayı: 2, 2010, s. 33-51.
• ASKER, Serkan, “Silahların Eşitliği ve Çelişmeli Yargılama İlkeleri Bağlamında İdari Yargılama Usulünde Sebep İkamesi”, Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, Prof. Dr. M. Fatih UŞAN’a Dekanlıkta 10. Yıl Anısına Teşekkür Armağanı, Sayı: 2022/2, s. 249-287.
• BAHAR, Esra, “Türkiye Anayasa Mahkemesi Kararları Işığında Adil Yargılanma Hakkı”, Adalet Dergisi, Sayı: 68, 2022, s. 253-283.
• BENAKAY, Eren Can, Yüksek Yargı Organlarının Kararları Işığında İdari Yargıda Adil Yargılanma Hakkı, Doktora Tezi, İstanbul Medipol Üniversitesi, İstanbul, 2022.
• DİNÇ, Güney, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Göre Silahların Eşitliği”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı: 57, 2005, s. 283-306.
• DOĞRU KIZILKAYA, Ebru, “Güncel İçtihatlar Işığında Gerekçeli Karar Hakkı”, Danıştay Dergisi, Sayı: 152, 2020, s. 233-276.
• EKİNCİ, Bezar Eylem, “Bireysel Başvuru Yolunda Gerekçeli Karar Hakkı: Anayasa Mahkemesinin Temel Tespitleri ve İhlal Kararlarının Sonuçları”, Anayasa Yargısı, Cilt: 39, Sayı: 2, 2022, s. 171–211.
• ERMUMCU, Osman, “Türk (İdari) Yargısında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Uygulaması”, Danıştay Dergisi, Sayı: 138, 2015, s. 33-63.
• GÜLAN, Aydın, “Bireysel Başvuru Kararlarının Türk İdari Yargı Sistemine Etkisi”, Anayasa Yargısı Dergisi, Sayı: 35, 2018, s. 105-120.
• GÜLÇÜR, Abdülkadir, “AİHM ve Türk Anayasa Mahkemesi’nin Kararları Işığında Hukuki Kesinlik (Belirlilik) İlkesinin İncelenmesi”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt: 24, Sayı: 1, Haziran 2018, s. 149-175.
• GÜNDAY, Metin, İdari Yargılama Hukuku, Turhan Kitabevi, Ankara, 2022.
• GÜMÜŞKAYA, Gamze, “Vergi Yargılaması Bakımından Gerekçeli Karar Hakkı” Anayasa Yargısı, Cilt: 39, Sayı: 2, 2022, s. 35–82.
• GÜVEZ, Adem, “İdari Yargılama Hukukunda Tanık Delili”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 29, Sayı: 3, 2021, s. 2087-2130.
• İNCEOĞLU, Sibel, Adil Yargılanma Hakkı Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi – 4, Ankara, 2018.
• İNCEOĞLU, Sibel, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlarında Adil Yargılanma Hakkı, Kamu ve Özel Hukuk Alanlarında Ortak Yargısal Hak ve İlkeler, Beta Yayınevi, 2. Baskı, İstanbul, 2005.
• İNCEOĞLU, Sibel, ARAT, Nilay, DUYMAZ, Erkan, İdari Yargıda Adil Yargılanma Hakkına İlişkin Emsal Kararlar, Avrupa Konseyi, 2022, https://rayp.adalet.gov.tr/resimler/522/dosya/i-dari-yargida-adi-l-yargilanma31-01-202410-21-am.pdf, E. T. 24.10.2024.
• KARAHANOĞULLARI, Özlem Erdem, “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarında İdari Yargı”, İnsan Hakları Yıllığı, Cilt: 23-24, 2001-2002, s. 31-63.
• KAYHAN, Mehmet, İdari Yargıda Gerekçesiz Kararlar, Silahların Eşitliği İlkesi ve Adil Yargılanma Hakkı, TBB Dergisi, Sayı: 65, 2006, s. 129-142.
• KIZILCIKLI, Burçin, İdare Hukukundan Kaynaklanan Uyuşmazlıklar Çerçevesinde Adil Yargılanma Hakkı, Yüksek Lisans Tezi, İzmir, 2022.
• KÜÇÜK, Mücahit Çolpan, “İdari Yargıda Tanık Delili”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 25, Sayı: 1, 2021, s. 551-572.
• SANCAKDAR, Oğuz, “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Türk Yargı Sistemindeki Konumu ve Kararlarının İdari Yargı Hakiminin Vereceği Kararlara Etkisi”, Danıştay ve İdari Yargı Günü 139. Yıl Sempozyumu, Danıştay Matbaası, 2008, s. 211- 293.
• SARIASLAN, Osman, “Bireysel Başvuru Süreciyle Değişen Yargısal Paradigma ve Adil Yargılanma Hakkı Ekseninde İdari Yargıda Re’sen Araştırma İlkesi”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 12, 2018, s. 647-692.
• SÖYLER, Yasin, “İdari Yargılama Usul Hukukunda Sebep İkamesi”, TAAD, Sayı: 31, Temmuz 2017, s. 533-566.
• ŞİRİN, “Tolga, Anayasa Mahkemesi Kararlarında (İdari Yargı Bağlamında) Gerekçeli Karar Alma Hakkı”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, Sayı: 48, Ekim 2021, s. 65-86.
• TEZCAN, Durmuş, ERDEM, Mustafa Ruhan, SANCAKDAR, Oğuz, ÖNOK, Rıfat Murat. İnsan Hakları El Kitabı, 9. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2021.
• TORUN, Fatih, İdari Yargıda Yürütmenin Durdurulması, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2021.
• TOYDEMİR, Seçkin, Adil Yargılanma Hakkı Çerçevesinde Türk İdari Yargı Sistemi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013.
• TURAN, Burcu, “AİHS Çerçevesinde İdari Yargıda Gerekçeli Karar Hakkı”, Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 12, Sayı: 1, s. 177-202.
• ULUSOY, Ali Dursun, İdari Yargılama Hukuku, 2. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2020.
• YILMAZ, Dilşad, “Hukuk Devleti Vasıtası Olarak Adli Yardım ve İdari Yargı”, Prof. Dr. Metin Günday Armağanı, Ankara, 2020, s. 1573-1604.
• YILMAZ, Harun, “İdari Yargıya İlişkin Bireysel Başvuru Kararlarında Silahların Eşitliği İlkesi”, İstanbul Üniversitesi Yayınevi İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi, Sayı: 19, 2020, s. 27-46.
• YILMAZ ÖZEL, Nurcan, Adil Yargılanma Hakkı Kriterlerinin Türk İdari Yargılama Hukuku Açısından Muhtemel ve Gerçekleşen Etkileri, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2016.
• AİHM, Magnin/Fransa, 26219/08, 10.05.2012.
• AİHM, Gorou/Yunanistan, 12686/03, 20.03.2009.
• AİHM, Dombo Beheer/Hollanda, 14448/88, 27.10.1993.
• AİHM, Meral/Türkiye, 33446/02, 27.11.2007.
• AİHM, Akbal/Türkiye, 43190/05, 16.01.2018.
• AİHM, Cihangir Yıldız/Türkiye, 39407/03, 17.04.2018.
• AİHM, Hülya Ebru Demirel/Türkiye, 30733/08, 19.06.2108.
• AİHM, Emel Boyraz/Türkiye, 61960/08, 02.12.2014.
• AİHM, Türkan Bal, 2013/6932, 06.01.2015.
• AİHM, Aysel Kılıç ve diğerleri/Türkiye, 33162/10, 03.12.2013.
• AYM, İdris Tan Kamer ve Mustafa Aycan, 2018/20175, 19.11.2020.
• AYM, Ruşen Melih Nebigil, 2014/2037, 17.07.2018.
• AYM, İbrahim Ataş, 2013/1235, 13.06.2013.
• AYM, Yasemin Ekşi, 2013/5486, 4.12.2013.
• AYM, Koray Erdoğan, 2013/1989, 10.03.2016.
• AYM, Feyzullah Çelik ve Sevda Özdemir, 2018/35147, 16.12.2020.
• AYM, Bekir Cem Cerrahoğlu, 2014/12380, 08.11.2017.
• AYM, Bünyamin Uçar, 2017/32004, 3.6.2020.
• AYM, Mesude Yaşar, 2013/2738, 16.07.2014.
• AYM, Ayfer Atalmış, 2016/12198, 9.6.2020.
• AYM, Çetin Emre Haytoğlu ve Okan Özcan, 2016/11861, 13.06.2019.
• AYM, Batuhan Yılmaz, 2015/6071, 28.06.2018.
• AYM, Erkan Akış ve diğerleri, 2013/6133, 13.04.2016.
• AYM, Ruşen Melih Nebigil, 2014/2037, 17.7.2018.
• AYM, Akın Tekkurt, 2016/8451, 20.10.2020.
• AYM, Ü.B.K, 2015/2536, 04.07.2019.
• AYM, B. No: 2015/6802, 08/01/2020.
• AYM, B. No: 2019/9472, 18/10/2022.
• AYM, Yılmaz GÜNEŞ, B. No: 2020/29046, 18.09.2024.
• Danıştay 13. Dairesi, 2018/3145 E. 2018/3284 K. 21.11.2018.
• Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2020/9 E. 2020/2 K. 19.02.2020.
• Danıştay 16. Dairesi, 2015/10952 E. 2015/1795 K. 16.04.2015.
• Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2020/9 E. 2020/2 K. 19.02.2020.
• Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 2019/774 E. 2020/1876 K. 19.10.2020.
• Danıştay 15. Dairesi, 2016/10421 E. 2018/3893 K. 19.04.2018.
• Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 2018/3195 E. 2020/735 K. 16.03.2020.
• Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, E.2020/9, K.2020/2, 19.02.2020.
• Danıştay 16. Daire, E.2015/10952, K.2015/1795, 16.04.2015.
• Danıştay 13. Daire, E.2018/3145, K.2018/3284, 21.11.2018.
• Danıştay 12. Daire, E.2005/6353, K.2006/540, 22.02.2006.
• Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E.2018/3195, K.2020/735, 16.03.2020.
• Danıştay 15. Daire, E.2016/10421, K.2018/3893, 19.04.2018.
• Danıştay 3. Daire, E.2010/6726, K.2013/1337, 11.04.2013.
• Danıştay 8. Daire, E. 2016/5245, K. 2021/3433, 24.06.2021.
• Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E.2021/643, K.2021/526, 18.03.2021.
• Danıştay 15. Daire, E.2017/328, K.2019/177, 22.01.2019.
• Danıştay 13. Dairesi, E.2021/969, K.2021/2654, 06.07.2021.
• Danıştay 10.Dairesi, 1996/7166 E. 1998/5511 K. 03.11.1998.
• Danıştay 12. Dairesi, E. 2011/2498, K. 2015/6238, 26.11.2015.
• Danıştay 8. Daire, E. 2015/596, K. 2019/11621, 10.12.2019.
• Danıştay 5. Daire, E. 2020/216 K. 2024/11339, 02.07.2024.
• Danıştay 5. Daire, E. 2020-226; K.2024-11338, 02.07.2024.
• Danıştay, 2. Daire, E. 2021/12458, K. 2023/52, 10.01.2023.
• Danıştay 16. Daire, E.2015/10952, K.2015/1795, 16.04.2015.