A Study on the Principled Manifestations of the Law-Ethics Relationship in Islamic Contract Law

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 409 - 430, 31.12.2025

İbrahim Türk

https://doi.org/10.61272/duid.1732648

Öz

This article aims to analyse how the relationship between law and ethics is shaped within the framework of various types of contracts found in Islamic Contract Law, and how this relationship manifests itself in concrete cases. Based on classical sources of Islamic law, the study employs a deductive method to derive ethical principles and discusses their reflections at the normative level. The scope of the study is limited to contractual relationships arising specifically within the context of Islamic Contract Law. Within this framework, three fundamental ethical principles have been identified: the prohibition of allowing obvious harm to the buyer; the rejection of unilateral benefit in contracts; and the prevention of the artificial inflation of market prices. In this context, the article examines the theory of ḥālāt al-tarārī (unexpected circumstances), as well as practices such as ribā (usury), safqa al-safqatayn (combining two sales in one transaction), ṣufṭaja (a financial instrument used to transfer funds securely over distance or time, similar to a bill of exchange), talaqqī al-rukbān (intercepting traders before they reach the market), najash (artificial bidding), and bayʿ ʿalā bayʿ akhīh (undercutting a sale initiated by another), thereby revealing the ethical sensitivities embedded within Islamic legal thought. The significance of this study lies in its attempt to re-evaluate the place and influence of ethics in Islamic law within the context of contemporary legal debates. It demonstrates that ethical values, which are often neglected in modern legal systems, are in fact fundamental determinants in the formation of normative structures in Islamic law. In particular, ethical principles that aim to prevent the advancement of individual interests at the expense of the public good guide the formulation of legal norms. The limitation of the article is that the examples discussed are confined to classical fiqh sources, and their direct implications for contemporary applications of Islamic law have not been thoroughly examined. Nevertheless, even within this scope, the article claims to offer a significant theoretical and methodological contribution to the contemporary Islamic legal literature, especially in the context of the relationship between law and ethics. The conclusion reached by the study is that in Islamic Contract Law, ethics constitutes an essential parameter in the determination of legal rules. The unity of religion, law, and ethics in Islam strengthens the authority of Islamic law. In this respect, it can be said that the addressees of this legal system (Muslims) embrace it with confidence, as the religious and ethical foundations reinforce the law, which in turn implies that Islamic law possesses a stronger motivational force compared to secular legal systems.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Islamic Contract Law , Religion , Law , Morality

İslam Borçlar Hukukunda Hukuk-Ahlâk İlişkisinin İlkesel Tezahürleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makale, İslam borçlar hukukundaki çeşitli sözleşme türlerinden hareketle, hukuk-ahlâk ilişkisinin nasıl şekillendiğini ve bu ilişkinin somut örneklerde nasıl tezahür ettiğini ele almaktadır. Klasik fıkıh kaynaklarına dayanan bu çalışmada, betimsel tasvir yöntemiyle ahlâkî ilkelere ulaşılmakta ve bu ilkelerin normatif düzeydeki tezahürleri incelenmektedir. Çalışmanın kapsamı, özellikle borçlar hukuku ekseninde ortaya çıkan borç ilişkileri ile sınırlıdır. Bu kapsamda üç temel ahlâkî ilke belirlenmiştir: Alıcının/satıcının bariz zararına izin verilmemesi, akitlerde tek taraflı menfaatin reddedilmesi ve pazarın fiyat-mal dengesini bozacak davranışların önlenmesi. Bu ilkeler çerçevesinde beklenmeyen hal teorisi; ribâ, süftece, safkateyn; telakki’l-celeb, neceş ve sevm alâ sevmi ehîhi uygulamaları incelenerek İslam hukukundaki ahlâkî duyarlılıklar ortaya konmuştur. Makalenin bulguları: ahlâkın İslam hukukundaki etkisinin güncel hukuk tartışmaları bağlamında değerlendirildiğinde modern hukuk sistemlerinde sıklıkla göz ardı edilen ahlâki değerlerin, İslam hukukunda normatif yapıların oluşumda temel belirleyicilerden biri olduğunu ortaya koymaktır. Özellikle bireysel çıkarların toplumsal fayda aleyhine gelişmesinin önlenmesine yönelik ahlâkî ilkeler, hukuki normlara yön vermektedir. Makalenin sınırlılığı, zikredilen örneklerin klasik fıkıh kaynaklarıyla sınırlı olması ve çağdaş İslam hukuku uygulamalarına doğrudan yansımalarının derinlemesine incelenmemiş olmasıdır. Ne var ki makale bu yönüyle bile çağdaş İslam hukuku literatürüne hukuk-ahlâk ilişkisi bağlamında önemli bir teorik ve metodolojik katkı sunma iddiasındadır. Çalışmanın ulaştığı sonuç, İslam borçlar hukukunda ahlâkî, hukuk kurallarının belirlenmesinde önemli bir parametredir. İslam’daki din-hukuk-ahlâk birlikteliği hukukun elini güçlendiren bir özelliktir. Bu anlamda ilgili hukuk sisteminin muhataplarının (Müslümanlar) dinî ve ahlâkî alt yapının hukuku desteklemesinden ötürü onu gönül rahatlığı ile benimsediklerini söylemek mümkündür ki bu İslam hukukunun seküler hukuk sistemlerinden daha güçlü bir motivasyon alt yapısına sahip olduğu anlamına gelmektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , İslam Borçlar Hukuku , Din , Hukuk , Ahlak

Kaynakça

• Abdurrahman, Taha. Bilgi Ahlaktan Ayrıldığında. çev. Abdi Keskinsoy. İstanbul: Pınar Yayınları, 2. Basım, 2020.
• Abdurrahman, Taha. Dînü’l-hayâ mine’l-fıkhi’l-i’timâri ile’l-fıkhi’l-i’timânî. Beyrut: el-Müessesetü’l-Arabiyye li’l-Fikr ve’l-İbdâ, 2017.
• Ahmed b. Hanbel. Müsnedü’l-İmâm Aḥmed b. Ḥanbel. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾûṭ - ʿÂdil Murşid. 50 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1421.
• Arsebük, Ali Haydar. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. 4 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2016.
• Bâbertî, Ekmelüddin. Şerh-u vasiyyeti’l-İmâm Ebî Hanîfe. Amman: Dâru’l-Fetih, 2. Basım, 2015.
• Balta, Yusuf. “Telakkı’l-Celeb/Rukbân (Dışardan Pazara Getirilen Malları Karşılamak) Hadisinden Çıkarılan Fıkhî Hükümler”. Gümüşhane İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2023), 52-81. https://doi.org/10.53683/gifad.1184930 Bardakoğlu, Ali. “Ahlâkın Fıkıh Kuralları Arasında Buharlaşması”. Eskiyeni 35 (2017), 51-94.
• Bardakoğlu, Ali. “Câiha”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/26-27. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Bardakoğlu, Ali. “İslam Hukukunda ve Modern Hukukta ‘Beklenmeyen Hal’ Nazariyesi”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (1985), 63-98.
• Bilge, Necip. Hukuk Başlangıcı. Ankara: Turhan Kitabevi, 26. Basım, 2009.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1968.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. İzzeddin Dullî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2015. Çavdar, Pelin. “Türk Hukukunda Dürüstlük ve İyiniyet İlkelerinin Karşılığı Olarak İngiliz Hukukunda ‘Good Faith’ İlkesi”. İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 9/1 (ts.), 163-186. https://doi.org/10.46547/imuhfd.2022.09.1.04
• Çeker, Orhan. el-Muhtâr’ın Anahtarı. 3 Cilt. Konya: Tekin Kitabevi Yayınları, 2024. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Yayınları, 2. Basım, 2005.
• Günay, Gökhan. “Finansal Kiralama Sözleşmesinin Hukuki Niteliğine Dair Tartışmalar”. İslam Tetkikleri Dergisi 13/2 (28 Eylül 2023), 633-663. https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1219266
• Haraşî, Muhammed b. Abdullah. eş-Şerḥu’l-kebîr ʿalâ Muḫtaṣarı Ḫalîl. 8 Cilt. Bulak: y.y., 2. Basım, 1317.
• Hurgronje, Christiaan Snouck. De la Nature du “Droit” Musulman. çev. Georges- Henri Bousquet. Leiden: Brill Yayınları, 1957.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ale’d-Dürri’l-muhtâr. 12 Cilt. Bayrut: Dâru’l-Marife, 4. Basım, 2015.
• İbn Adî, Yahyâ. Tehẕîbü’l-aḫlâḳ. ed. İlhan Kutluer. çev. Harun Kuşlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
• İbn Haccâc, Müslim. el-Câmi‘u’s-Sahîh. thk. Yasir Hasan. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle Nâşirûn, 2015.
• İbn Rüşd (el-Hafid), Ebü’l-Velîd. Bidâyetü’l-müctehid ve Nihâyetü’l-muḳteṣid. Lübnan: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2015.
• Kalın, İbrahim. Açık Ufuk - İyi, Doğru ve Güzel Düşünmek Üzerine -. İstanbul: İnsan Yayınları, 2021.
• Kallek, Cengiz. “Narh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/387-389. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Kallek, Cengiz. “Süftece”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/19-21. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Karadâğî, Ali Muhyiddin. Ehâdîsü’n-nehy an safkateyn fî safka vâhide senedühâ ve metnühâ ve fıkhuhâ (Dirâse Tahlîliyye). b.y.: y.y., ts. https://qspace.qu.edu.qa/bitstream/handle/10576/8730/099508-0008- fulltext.pdf?sequence=4&isAllowed=y
• Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 27. Basım, 2007.
• Köse, Saffet. Çağdaş İhtiyaçlar ve İslam Hukuku. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2004. Köse, Saffet. İslâm Hukukuna Giriş. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2012.
• Merğînânî, Burhânüddîn. el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedî. 8 Cilt. Karaçi: Büşra, 2014.
• Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr li-ta’lîli’l-Muhtâr. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Marife, 2010.
• Samar, Mahmut. Akitlerde Şart Hürriyeti. Kahramanmaraş: Samer Yayınları, 2020. Samar, Mahmut. İslamî Finans Ürünlerinde Akitlerin Birleştirilmesi. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2019.
• Seraḫsî, Muḥammed b. Aḥmed b. Ebî Sehl Şemsü’l-ʾEimme. el-Mebsûṭ. thk. Ḫalîl Muḥyiddîn el-Meyyis. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr li’t-Ṭabâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿi, 1421/2000.
• Shamshiyev, Ozat - Samar, Mahmut. “‘Menfaat Celbeden Her Karz Ribâdır’ Kaidesinin Kaynağı, Uygulama Esasları ve Günümüz Finansal İşlemlerinde Tatbiki Üzerine Bir İnceleme”. İslam Tetkikleri Dergisi 13/2 (Aralık 2023), 519-539. https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1263781
• Sicistânî, Ebû Dâvûd. es-Sünen. thk. Yasir Hasan. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2015.
• Şener, Abdülkadir vd. Yüce Kur’an ve Tefsirli Meali. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2020. Şeybânî, Muḥammed b. el-Ḥasen. el-Aṣl. 12 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Ḥazm, 2012.
• Şimşek, Murat. İmam Ebû Hânîfe ve Hanefîlik. İstanbul: Hacıveyiszade Yayınları, 2019.
• Şîrâzî, Abdülmelik. el-Müheẕẕeb fî fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. 3 Cilt. y.y.: Dâru’l-Kütübi’l- ʿİlmiyye, ts.
• Türkgülü, Mustafa. “Ahlâkın Kaynağı Tartışmaları ve Ortaya Çıkan Ahlâk Telakkileri”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1998), 291-310.
• Yıldırımer, Şahban. İslam Hukukunun Aksiyolojik Boyutu. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2021. https://doi.org/10.37609/akya.264
• Yıldız, Ahmet. “Ahlaki Rölativizm Eleştirisi”. Bilimname 2018/35 (30 Nisan 2018), 51-72. https://doi.org/10.28949/bilimname.365675
• Yurtseven, Muhammet. “İslam İktisat Düşüncesinde Piyasa Olgusu - Prekapitalist Pazarlardan Küresel Kapitalist Piyasaya”. Sosyal Bilimler Üzerine Araştırmalar: Ekonomi ve Politika. ed. Fatih Tuna - Mehmet Fatih Bugan. 149- 178. Gaziantep: Özgür Yayınları, 2022.
• Yurtseven, Muhammet. İslami Finans Yönetiminde Şer’i Etkinlik Finansal Mimari İçerisinde İslam Hukukunun Yeri. Konya: Çizgi Kitabevi, 2023.
• Yurtseven, Muhammet. “Katılım Finansın Ahlâki Temelleri: Kınalızâde ve İlm-i Tedbîri’l-Menzil Örneği”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2023), 660-684. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1288201
• Zuhaylî, Vehbe. el-Fıkhü’l-İslâmî ve edilletühü. 8 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1985.
• TMK, Türk Medeni Kanunu. Resmi Gazete 4721 (22 Kasım 2001). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4721&MevzuatTur=1 &MevzuatTertip=5