Religion and Religious Education in Ziya Gökalp’s Thought from the Ottoman Empire to the Republic

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 641 - 667, 31.12.2025

Şeref Göküş

https://doi.org/10.61272/duid.1733576

Öz

Ziya Gökalp, who lived during the period spanning from the late 19th century, when the Ottoman Empire experienced territorial losses and entered a process of decline, to the early 20th century, when the foundations of the Republic of Turkey were laid, underwent intellectual transformations influenced by the social conditions in which he lived and certain individuals with whom he interacted, and after his death, he was recognized as an important thinker who guided the reforms carried out based on his ideas. This study aims to examine Ziya Gökalp's understanding of religion and his views on religious education. Prepared using the documentary review technique, one of the qualitative research methods, the study involves the stages of “accessing records, reading and taking notes on them, and compiling and evaluating the information obtained” for a specific topic. In this regard, Ziya Gökalp's own works, scientific studies conducted about him, and other secondary sources were carefully examined, and the sections related to religion and religious education were meticulously analyzed. The findings of the study reveal that Gökalp viewed religion as one of the fundamental elements of social integration. According to him, religion plays an important role in all areas of life and is a powerful bond that unites society around shared values. Gökalp's approach to religious education is also consistent with this view. Gökalp argued that religious education plays an important role in the personal development of individuals, that when taught correctly it protects young people from spiritual crises, and that it should be taught in conjunction with other scientific disciplines. Gökalp's pragmatic and progressive approach to religious education can be seen as an attempt to synthesize traditional values with modern educational understanding. In this context, his views can shed light on today's debates on religious education. In particular, it can be said that his thoughts on the social dimension of religious education, the simplicity and clarity of religious language, and the harmony between religion and science remain relevant today.

Anahtar Kelimeler

Religious Education , Ottoman Empire , Ziya Gökalp , Madrasas , Religion

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Ziya Gökalp Düşüncesinde Din ve Din Eğitimi

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nun toprak kayıpları yaşadığı ve çöküş sürecine girdiği 19. yüzyılın sonlarından Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerinin atıldığı 20. yüzyılın başlarına kadar uzanan dönemde yaşayan Ziya Gökalp, içinde yaşadığı toplumsal koşullardan ve etkileşimde bulunduğu bazı kişilerden etkilenerek fikirsel dönüşümler geçirmiş; vefatının ardından da düşünceleriyle gerçekleştirilen reformlara yön veren önemli bir düşünür olarak kabul edilmiştir. Bu çalışma, Ziya Gökalp’ın, din anlayışını ve din eğitimine dair görüşlerini incelemeyi amaç edinmiştir. Nitel araştırma yöntemlerinden biri olan belgesel tarama tekniği kullanılarak hazırlanan çalışma, belirli bir konuya yönelik “kayıtlara ulaşma, onları okuyup not alma ve elde edilen bilgileri bir araya getirip değerlendirme” şeklindeki aşamaları içermektedir. Bu doğrultuda, Ziya Gökalp’ın kendi eserleri, hakkında yapılan bilimsel araştırmalar ile diğer ikinci el kaynaklar özenle incelenerek din ve din eğitimiyle ilgili bölümler titiz bir şekilde analiz edilmiştir. İnceleme sonuçları, Gökalp’ın dini, toplumsal bütünleşmenin temel unsurlarından biri olarak gördüğünü ortaya koymaktadır. Ona göre din, hayatın her alanında önemli bir role sahiptir ve toplumu ortak değerler etrafında birleştiren güçlü bir bağdır. Gökalp’ın din eğitimine yaklaşımı da bu görüşüyle paralellik göstermektedir. Zira Gökalp, din eğitiminin bireylerin kişisel gelişiminde önemli bir rol oynadığını, doğru bir şekilde verildiğinde gençleri manevi bunalımlardan koruduğunu ve diğer bilim dallarıyla bütünleşik olarak öğretilmesi gerektiğini savunmuştur. Gökalp'ın din eğitimi konusundaki pragmatik ve ilerici yaklaşımı, geleneksel değerlerle modern eğitim anlayışını sentezleme çabası olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda, onun görüşleri günümüz din eğitimi tartışmalarına da ışık tutabilecek niteliktedir. Özellikle din eğitiminin toplumsal boyutu, din dilinin sade ve anlaşılır olması ile din-bilim uyumuna dair düşüncelerinin, bugün de güncelliğini koruduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

Din Eğitimi , Osmanlı İmparatorluğu , Ziya Gökalp , Medreseler , Din

Kaynakça

• Abdulkadiroğlu, Nuran. “Ziya Gökalp’de İslâmiyet Telâkkisi”. Türk Kültürü Araştırmaları 23/1-2 (1985), 93-126.
• Adanalı, Ahmet Hadi. “Ziya Gökalp’in Eğitim Felsefesi ve Yüksek Eğitim Hakkındaki Görüşleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45/1 (2004), 57-70.
• Akın, Abdullah. Din Eğitimi. Bursa: Emin Yayınları, 2019.
• Aksu, M. Hakkı. Ziya Gökalp’in Eğitim ve Din Eğitimi ile İlgili Görüşleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1989.
• Alkan, Cevat. “Eğitimci Ziya Gökalp”. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 20/1 (2019), 231-244. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000001057
• Alpaslan, Ali. “Ziya Gökalp ve Tasavvuf”. Türk Dili: Aylık Dil Dergisi 2/480 (1991), 521-529.
• Altın, Hamza. “Ziya Gökalp’in Eğitim Tarihimiz Açısından Önemi”. History Studies International Journal of History 2/2 (2010), 493-509. https://doi.org/10.9737/hist_104
• Bayrakdar, Nazım - Aksu, Halil İbrahim. “İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programının Kültürlerarası Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi”. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 11/2 (2021), 563-580.
• Çapçıoğlu, Fatma. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Din Eğitimi Tartışmaları. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023.
• Dikmen, Alaattin - Acet, Mehmet Tahir. “Dini Düşüncenin Ziya Gökalp Milliyetçiliğine Katkıları”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/2 (2014), 203-226.
• Doğan, Recai. “Cumhuriyet Öncesi Dönemde Yaygın Din Eğitimi Açısından Hutbeler”. Dini Araştırmalar 1/2 (1998), 5-51.
• Duru, Kâzım Nami. Ziya Gökalp. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 2. Basım, 1965.
• Ergin, Osman Nuri. Türkiye Maarif Tarihi. İstanbul: Osmanbey Matbaası, 1942.
• Erşahin, Seyfettin. “Meşihat-ı İslamiye’den ‘Diyanet Riyaseti’ne: Ziya Gökalp’in Şeyhülislamlık Tasarısı”. Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 38 (1998), 333-359.
• Furat, Ayşe Zişan. “Medreselerden Tanzimat’a Kadar Eğitim ve Din Eğitimi”. Din Eğitimi. ed. İbrahim Turan - Bayramali Nazıroğlu. 73-89. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 3. Basım, 2021.
• Gökalp, Ziya. “Devlet”. Yeni Hayat-Doğru Yol. ed. Müjgân Cunbur. 33. Ankara: Devlet Kitapları, 1976.
• Gökalp, Ziya. “Din ile İlim”. Yeni Hayat-Doğru Yol. ed. Müjgân Cunbur. Ankara: Devlet Kitapları, 1976.
• Gökalp, Ziya. “Din, İlmin Bir Netice-i Zaruriyyesidir.” Makaleler I. ed. Şevket Beysanoğlu. 98-102. Ankara: Millî Eğitim Basımevi, 1976.
• Gökalp, Ziya. “Dine Doğru”. Makaleler VII. ed. M. Abdülhalûk Çay. 21-27. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1982.
• Gökalp, Ziya. “Dinî Türkçülük”. Türkçülüğün Esasları. 176-177. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1970.
• Gökalp, Ziya. “Halife ve Müftü”. Yeni Hayat-Doğru Yol. ed. Müjgân Cunbur. 28. Ankara: Devlet Kitapları, 1976.
• Gökalp, Ziya. “İcmâ-ı Siyâsi İ’tizâl-i Siyâsi”. Makaleler I. ed. Şevket Beysanoğlu. 113-114. Ankara: Millî Eğitim Basımevi, 1976.
• Gökalp, Ziya. “İçtimaiyat: Maarif ve Hars”. Yeni Mecmua 52 (13 Temmuz 1918).
• Gökalp, Ziya. “İslâm Terbiyesinin Mahiyeti”. Terbiyenin Sosyal ve Kültürel Temelleri-I. ed. Rıza Kardaş. 105-108. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1992.
• Gökalp, Ziya. “Kadın”. Yeni Hayat-Doğru Yol. ed. Müjgân Cunbur. 72. Ankara: Devlet Kitapları, 1976.
• Gökalp, Ziya. “Külliye”. Yeni Hayat-Doğru Yol. ed. Müjgân Cunbur. 37. Ankara: Devlet Kitapları, 1976.
• Gökalp, Ziya. “Maarif Meselesi”. Muallim 1/12 (01 Temmuz 1917).
• Gökalp, Ziya. Malta Konferansları. ed. M. Fahrettin Kırzıoğlu. Ankara: Gündüz Matbaası, 1977.
• Gökalp, Ziya. “Medreseler”. Makaleler I. ed. Şevket Beysanoğlu. 79-82. Ankara: Millî Eğitim Basımevi, 1976.
• Gökalp, Ziya. “Milliyet ve Terbiye: Milli Terbiye 4”. Muallim 1/4 (Teşrin-i Evvel 1332).
• Gökalp, Ziya. “Tekkeler”. Makaleler I. ed. Şevket Beysanoğlu. 83-87. Ankara: Millî Eğitim Basımevi, 1976.
• Gökalp, Ziya. “Terbiye”. Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak. ed. İbrahim Kutluk. 57-61. Ankara: Devlet Kitapları, 1976.
• Gökalp, Ziya. “Terbiye ve Milliyet: Milli Terbiye 1”. Muallim 1/1 (15 Temmuz 1916).
• Gökalp, Ziya. “Terbiye ve Milliyet: Milli Terbiye 3: Terbiyenin Gayesi Nedir? Fert mi, Yoksa Millet mi?” Muallim 1/3 (15 Eylül 1916).
• Göksel, Ali Nüzhet. Ziya Gökalp Hayatı Sanatı Eseri. İstanbul: Varlık Yayınları, 2. Basım, 1955.
• Göküş, Şeref vd. “Cumhuriyet Dönemi Türkçe Hutbe Tartışmaları ve Ali Vahid Üryanizade’nin ‘Türkçe Hutbeler’ Adlı Kitabı Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. TYB Akademi: Dil Edebiyat ve Sosyal Bilimler Dergisi 11/31 (2021), 130-163.
• Göküş, Şeref. Türkçülük Akımında Eğitim ve Din Eğitimi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2020.
• Gül, Ali Rıza. “Yüksek Din Eğitimi Kurumlarında Değişim ve Yenilenmenin Gerekçeleri”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (2016), 7-38.
• Güngör, Erol. “Ziya Gökalp ve ‘Türkçülükte Din’ Meselesi”. Türk Yurdu 16/103 (1996), 110-115.
• Güngör, Harun. “Ziya Gökalp’e Göre Eğitim ve Din Eğitimi”. Türk Kültürü 27/315 (1989), 428-434.
• Gürsoy, Şahin - Çapcıoğlu, İhsan. “Bir Türk Düşünürü Olarak Ziya Gökalp: Hayatı, Kişiliği ve Düşünce Yapısı Üzerine Bir İnceleme”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47/2 (2006), 89-98.
• Heyd, Uriel. Türk Ulusçuluğunun Temelleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2. basım, 2002.
• Işıkdoğan, Davut. “Ziya Gökalp’in Din ve Dini Terbiye Anlayışı”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 29 (2022), 380-398.
• Işıkdoğan, Davut. Islah Önerileri Bağlamında Medrese Eğitiminde Yenilenme. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 2022.
• Karakaş, Mehmet. “Ziya Gökalp’e Yeniden Bakmak: Literatür ve Yeniden Değerlendirme”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 6/11 (2008), 435-476.
• Karasar, Niyazi. Bilimsel İrade Algı Çerçevesi ile Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar-İlkeler-Teknikler. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 35. Basım, 2016.
• Keklik, Ebubekir. “II. Meşrutiyet Döneminde Eğitim Tartışmaları: Ziya Gökalp, Millî Terbiye ve Satı Bey [el-Husrî]”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9/1 (2018), 47-69.
• Keskin, Y. Mustafa. “Ziya Gökalp’in Din Anlayışı”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (2003), 101-118.
• Kocaman, Gülnur. Ziya Gökalp’in Din Eğitimi ile İlgili Görüşlerinin Tespit ve Değerlendirilmesi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
• Kocaman, Kasım. “Geçmişten Günümüze Dinî İletişim/Hitabet Türü Olarak Hutbede Konu”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/63 (2019), 1258-1271. https://doi.org/10.17719/jisr.2019.3314
• Korkmaz, Alâaddin. Ziya Gökalp Aksiyonu Meşrutiyet ve Cumhuriyet Üzerindeki Tesirleri. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2. Basım, 1994.
• Okay, M. Orhan. “Ziya Gökalp”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Erişim 10 Ekim 2024
• Öcal, Mustafa. “İmam Hatip Okulu Modelinin Ortaya Çıkışı ve Gelişmesi”. Talim 9/1 (2025), 7-46.
• Özalp, Ahmet - Şahin, Ayşe. “Ziya Gökalp’in Milliyetçilik ve Din Anlayışı Üzerine Sosyolojik Bir Tartışma”. Toplum Bilimleri Dergisi 15/30 (2021), 86-100.
• Özyurt, Cevat. “Ziya Gökalp’te Millet İnşa Aracı Olarak Değerler Eğitimi”. Ziya Gökalp Kitabı. ed. Cevat Özyurt - Ahmet Tak. Ankara: Hece Yayınları, 2015.
• Şahin, M. Cem. “Ziya Gökalp’in Düşünce Sisteminde Din, Eğitim ve Kültür”. EKEV Akademi Dergisi 15/48 (2011), 385-400.
• Şeker, Göktuğ. “Ziya Gökalp’in Fikir Yapısının Oluşumu ile Din ve Siyaset Yaklaşımlarının Değerlendirilmesi”. Dünya Multidisipliner Araştırmalar Dergisi 6/1 (2023), 25-40. https://doi.org/10.58853/dumad.1296495
• Telli, Adnan. Ziya Gökalp’in Din Eğitimine Tesiri. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Uçak, Selim. Ziya Gökalp’in Eğitim Anlayışı. Ankara: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
• Uğurlu, Hatice Nur. Ziya Gökalp’in Din Anlayışı. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Yaşar, Öznur. “Ziya Gökalp ve Erol Güngör’ün Dini Eğitime Yaklaşımları”. TURAN-SAM: Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi 10/39 (2018), 73-79.
• Yaşaroğlu, Kamil. “Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Hutbe Hizmetlerine Genel Bir Bakış”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (2016), 93-107.
• Yavuz, Kerim. “Ziya Gökalp’in Dînî Tutumu ve Din Anlayışı”. Atatürk Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi Dergisi 2 (1977), 211-222.
• Yazıbaşı, Muhammed Ali. “Çocukluk Döneminde Din ve Din Eğitiminin Çocuklara Kazandırdıkları”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 6/1 (2017), 309-326. https://doi.org/10.15869/itobiad.270262
• Yıldırım, İlteriş - Tekin Önür, Huriye. “Ziya Gökalp Sosyolojisinde Merkez-Çevre Gerilimi”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 26/Ölümünün 100. Yılında Ziya Gökalp ve Sosyoloji Sempozyumu Özel Sayısı (2024), 157-166. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1573987
• Yılmaz, Esra. Ziya Gökalp’in Şiirlerinin Değerler Eğitimi Açısından İncelenmesi. Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Yılmaz, Macid. “Genel Eğitimde Din Eğitimi ve Öğretimi”. Din Eğitimi. ed. İbrahim Turan - Bayramali Nazıroğlu. 107-123. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 3. Basım, 2021.
• Zavalsız, Y. Sinan. “Ziya Gökalp (1876-1924)’in Din ve Tasavvuf Anlayışı”. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 6/4 (2017), 773-789.
• Zengin, Zeki Salih. “Osmanlılar Döneminde Yaygın Din Eğitimi Faaliyeti Olarak Hutbeler”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 17/1 (2008), 379-398.