Secâvendî’nin ‘Aynü’l-me‘ânî Adlı Tefsirinde Kıraat Olgusu

Öz

Kıraat farklılıkları, birçok ilim dalı için ilgi odağı olmuştur. Zira söz konusu farklılıklar, kimi zaman kelime veya âyetlerin anlamına genişlik kazandırırken kimi zaman da anlaşılması zor ve kapalı olan bölümlerin anlaşılmasını sağlamıştır. Ayrıca kıraat farklılıkları, itikâdî ve fıkhî hükümlerin dayanağı olmanın yanında dilsel konularda da başvurulan bir unsur olmuştur. Bazı müfessirler sadece sahih kıraatlerden bazıları ise hem sahih hem de şâz kıraatlerden faydalanmıştır. Kıraat ihtilaflarını sahih-şâz ayırımı gözetmeksizin dikkate alan müfessirler arasında Secâvendî de (öl. 560/1165) bulunmaktadır. O, Kur’ân-ı Kerîm’in tamamını kapsayan ve birçok hususa değindiği ‘Aynü’l-me‘ânî fî tefsîri’s-seb‘i’l-mesânî isimli tefsirinde kıraat farklılıklarını da farklı açılardan değerlendirmiştir. Bu makale, ismi geçen tefsirdeki kıraat ihtilaflarının incelendiği ilk çalışma olma özelliğini taşımaktadır. Özellikle kıraat ilmi ve Kur’ân’daki vakf yerlerine dair yaptığı kapsamlı çalışmalarıyla tanınan Secâvendî, kıraat farklılıklarına da sıkça yer verdiği ‘Aynü’l-me‘ânî adlı tefsirinde, zaman zaman vakf ve ibtidâ konularına ilişkin değerlendirmelerde bulunmuştur. Bu araştırma, ilgili tefsirde müfessirin kıraatlere yönelik tutumunu, kıraat farklılıklarını yorumlama yöntemini ve eserde vakf ile ibtidâya dair yer verilen bilgileri incelemeyi amaçlamaktadır. Bu hedefler doğrultusunda eserdeki veriler taranmış, analiz edilmiş ve bazı konularda hem müellife hem de başka âlimlere ait diğer eserlerle karşılaştırılmıştır. Araştırma sonucunda, Secâvendî’nin hem sahih hem de şâz birçok kıraat farklılığını çeşitli gerekçelerle aktardığı, bu ihtilafları kurrâya nispet ederek sunmaya özen gösterdiği, kıraatlerin i‘râb yönlerini ve lehçe temelli okuyuşları ele aldığı, yer yer ise vakf ve ibtidâya dair değerlendirmelerde bulunduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Tefsir
• Secâvendî
• 'Aynü'l-meânî
• Sahih-Şâz

The Phenomenon of Qiraat in Sajāwandī's Tafsir 'Ayn al-ma'ānī

Öz

Qiraat differences have been the center of interest for many branches of science. This is because these differences sometimes broadened the meaning of words or verses, and sometimes made it possible to understand difficult and obscure passages. In addition to being the basis of theological and jurisprudential rulings, Qiraat differences have also been a factor in linguistic matters. Some commentators made use of only the authentic qiraat, while others made use of both authentic and shāz qiraat. Sajāwandī (d. 560/1165) was among the commentators who took into account the differences of qiraat without distinguishing between sahih and shāz. In his tafsir 'Ayn al-ma'ānī fī tafsīr al-sab'i al-masānī, which covers the entire Qur'an and touches upon many issues, he also evaluated the differences of qiraat from different angles. This article is the first study to examine the differences in qiraat mentioned in the commentary. Secâvendî, known especially for his comprehensive studies on the science of recitation and the stopping points in the Qur'an, has also frequently addressed differences in recitation in his exegesis titled 'Ayn al-ma'ānī, occasionally offering assessments on the topics of stopping and starting. This study aims to examine the commentator's attitude toward recitations in the relevant commentary, the method of interpreting qiraat differences, and the information provided in the work regarding waqf and ibtidā. In line with these objectives, the data in the work has been scanned, analyzed, and compared with other works by both the author and other scholars on certain topics. The research revealed that Secāwandī conveyed numerous authentic and unusual variations in qiraat for various reasons, took care to present these differences by attributing them to the Qur'āʾāʾ, addressed the i‘rāb aspects of the qiraat and dialect-based readings, and occasionally made assessments regarding waqf and ibtidā.

Anahtar Kelimeler

• Qiraat
• Tafsir
• Sajâwandî
• 'Ayn al-ma'ânî
• Sahih-Şhâz

Kaynakça

1. Kur’ân-ı Kerîm Meâli, çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2006.
2. Ahatlı, Erdinç. “Temrîz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/433-434. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
3. Aklan, Kenan. Kıraat Farklılıklarının Vakf ve İbtidaya Etkisi Secavendî ve Üşmûnî Örneği. Ankara: İlâhiyât, 2023.
4. Altıkulaç, Tayyar. “Secâvendî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/268-269. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
5. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd. Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-azîm ve’s-Seb‘i’l-Mesânî. thk. Ali Abdi’l-Bârî Atiyye. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1415.
6. Balcı, Yahya. “İbnü’l-Cezerî’nin Kitâbü’t-tezkâr fî kırâati Ebân b. Yezîd el-Attâr Adlı Eserinin Edisyon Kritiği”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 11 (2023), 73-118.
7. Bilmen, Ömer Nasûhi. Büyük Tefsir Tarihi Tabakâtü’l-Müfessirîn. 2 Cilt. İstanbul: Semerkand, 2014.
8. Bulut, Hasan. “Secâvendî’ye Göre Kur’ân’daki Vakf-ı Lâzım Remizlerinde Vasl Yapmanın Anlama Etkisi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 27/1 (2023), 120-135. https://doi.org/10.18505/cuid.1250338

9. Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûhu’l-beyân. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
10. Coşkun, Muhammed. “Mushaf Basımına Yansıyan Uygulama Farklılıkları Çerçevesinde Secâvendî’nin Vakf Sisteminin Değerlendirilmesi (Vakf-ı Lâ (لا) Örneği)”. Tarihten Günümüze Kıraat İlmi. 717-778. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
11. Coşkun, Muhammed. Mushaf Basımına Yansıyan Yönüyle Secâvendî’nin Vakf Sisteminin Yeniden Okunması Eleştiriler - Teklifler. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
12. Çetin, Abdurrahman. Kıraatların Tefsire Etkisi. İstanbul: Marifet Yayınları, 2001.
13. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. et-Teysîr fi’l-kırââti’s-sebʻ. thk. Otto Pretzl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1404.
14. Dâvûdî, Şemsüddîn Muhammed b. Ali b. Ahmed. Tabakâtü’l-müfessirîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, ts.
15. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed. İthâfu fudalâ-i’l-beşer fi’l-kırââti’l-erbeate ’aşer. thk. Enis Mehera. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 3. Basım, 1427.
16. Düzcan, Muhammed Şükrü. Secâvendî ile Hebtî’nin Vakf İhtilafları (Vakf-ı Lâzım, Vakf-ı Lâ Yecûz ve Kıf Durakları Örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
17. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420.
18. Ersöz, Muhammed. “Vakf-ı Murâkabe ve Kur’an’ı Anlamaya Etkileri (Secâvendî’nin İlelü’l-Vukûf Adlı Eserindeki Açıklamalar Özelinde)”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2015), 159-186.
19. Hatîb, Abdüllatîf. Muʻcemu’l-kırâât. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru Sa’deddîn, 2000.
20. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak. el-Muharreru’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l- ʻazîz. thk. Abdüsselam Abdüşşafi Muhammed. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1422.
21. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. el-Muhteseb fî tebyîni vucûhi şevâzzi’l-kırâât ve’l-îdâh anhâ. thk. Ali en-Necdî en-Nâsıf vd. 2 Cilt. Kâhire: Vizâratü’l-Evkâf, 1410.
22. İbn Cüzey, Muhammed b. Ahmed. et-Teshîl li-‘ulûmi’t-tenzîl. thk. Abdullah Hâlidî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1416.
23. İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah Hüseyin b. Ahmed. Muhtasar fî şevâzzi’l-Kur’ân. Kâhire: Mektebetü’l-Mütenebbî, ts. İbn Mihrân en-Nîsâbûrî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. el-Mebsût fi’l-kırââti’l-aşr. thk. Sebî’ Hamza Hâkimî. Dımaşk: Mecme’u Lügati’l-arabiyye, 1981.
24. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitâbü’s-sebʻa fi’l-kıraat. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1400.
25. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l ʻaşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâʻ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
26. İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. çev. G. Bergstraesser. 3 Cilt. Mısır: Mektebetü İbn Teymiyye, 1351.
27. Kara, Mehmet. Mushaflarda Alametler (Türkiye Örneği). Ankara: İlâhiyât, 2023.
28. Kara, Mehmet. “Vakf Alameti Tercihi Üzerinden Secâvendî’nin İşaret Ettiği Fıkhî ve Kelâmî Mülahazalar: en-Nisâ 4/101 ve el-Kasas 28/68 Âyetleri Örneğinde İzahlar”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 20 (2025), 253-272.
29. Kara, Mehmet. “Vakf-ı Lâzım ile İlgili Tespit ve Tahliller”. Kilitbahir 18 (2021), 5-35. https://doi.org/10.5281/ZENODO.4625759
30. Karaçam, İsmail. Kıraat İlminin Kur’ân Tefsirindeki Yeri ve Mütevatir Kıraatların Yorum Farklılıklarına Etkisi. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2018.
31. Karagöz, Mustafa. “Vakf-ı Câizin Mahiyeti - Secâvendî’nin Eseri ve İlgili Ayetlerin Manası Çerçevesinde-”. Bilimname 2018/35 (2018), 319-360. https://doi.org/10.28949/bilimname.393727
32. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn ʻan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 2 Cilt. Bağdat: Mektebetü’l-Müsenna, 1941.
33. Kattân, Mennâ‘ Halîl. Mebâhis fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1436.
34. Kayhan, Veli. “Doğru Okuma Bağlamında Mushaf’a İşaret Konulması: İ’câm ve Sonrası”. Bilimname 12/1 (2007), 101-136.
35. Kıftî, Cemâlüddîn Ebü’l-Hasen Alî b. Yûsuf el-. İnbâhü’r-ruvât ʿalâ enbâhi’n-nühât. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Fikri’l-Arabî, 1982.
36. Koyuncu, Recep. Teoriden Pratiğe Vakf ve İbtidâ -Kur’ân-ı Kerîm’in Anlaşılması Bağlamında-. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2022.
37. Köten, Akif. “Ebân b. Yezîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/67-68. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
38. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʻ li ahkâmi’l-Kurân. thk. Ahmed el-Berdûnî. 20 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
39. Kurtuluş, Yusuf Ziya. Ahkâm Tefsirlerinde Kırâat Farklılıkları (Cessâs-Kurtubî Mukayesesi). ed. Abdurrahman Kasapoğlu. Ankara: İlâhiyât, 2003.
40. Kurtuluş, Yusuf Ziya. “Türkistan-Horasan Bölgesinin Kıraat İlmi Açısından Önemi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 14 (2025), 151-187. https://doi.org/10.56720/mevzu.1661852
41. Nas, Şahin. İbn Tayfur es-Secâvendî Hayatı, Eserleri ve Tefsirdeki Metodu. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
42. Ouedraogo, Souleymane. Vakf-ı Lâzım ve Vakf-ı Kabîhleri Bilmenin Kuran Tefsirine Etkisi - İmam Secâvendî’nin el-Vakf ve’l-İbtidâ’ Adlı Kitabı Örneği -. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
43. Öz, Mustafa. “Râfizîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/396-397. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
44. Râzî, Ebû Abdullah Fahreddîn Muhammed b. Ömer er-. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420.
45. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh es-. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnavût. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs, 1420.
46. Saylan, Nesrişah. “Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân Adlı Eserinde Kıraatlere Yaklaşımının İncelenmesi”. Diyanet İlmi Dergi 55 (2019), 863-891.
47. Secâvendî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Yezîd b. Tayfûr es-. ‘Aynü’l-me‘ânî fî tefsîri’s-seb‘i’l-mesânî. thk. Abdullâh b. Hüseyn b. Abdillâh eş-Şehrî. Riyad: Câmiatü’l-imâm Muhammed b. Suûdi’l-İslâmiyye, 1428.
48. Secâvendî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Yezîd b. Tayfûr es-. ‘İlelü’l-vukûf. thk. Muhammed b. Abdullah b. Muhammed el‘îdî. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2. Basım, 2006.
49. Secâvendî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Yezîd b. Tayfûr es-. Kitâbu’l-vakfi ve’l-ibtidâ. thk. Muhsin Haşim, Derviş. Ürdün: Dâru’l-Menâhic, 2001.
50. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. İbrâhîm. ed-Dürrü’l-masûn fî ‘ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1986.
51. Sütşurup, İhsan. “Sa‘lebî’nin el-Keşf ve’l-Beyân Tefsirinde Kıraatlere Atıf Yöntemi”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 16 (2023), 187-209.
52. Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahmân. Tabakâtü’l-müfessirîn. thk. Ali Muhammed Ömer. Kâhire: Mektebetü Vehbe, 1396.
53. Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahmân es-. el-İtkân fî ʻulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Heyetü’l-Mısriyye, 1974.
54. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs eş-. el-Üm. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Ma’rife, 1410.
55. Şevkânî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Alî b. Muhammed. Fethu’l-Kadîr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru İbn-i Kesîr, Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1414.
56. Uzun, Yakup. “Secâvendî’nin İlelü’l-Vukûf İsimli Eserinin Türkiye’de Basılan Mushaflara Yansımayan Vakf Remizleri”. Bilimname 53 (2025), 543-602. https://doi.org/10.28949/bilimname.1478246
57. Ünal, Mehmet. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Kıraat Farklılıklarının Rolü. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
58. Yarız, Enes. “Âyetlerin Sonunda Vakf Meselesi”. İ.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2018), 161-172.
59. Yavuz, Yusuf Şevki. “Ehl-i sünnet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/525-530. Ankara: TDV Yayınları, 1994.
60. Zeccâc, Ebû İshâk İbrahim b. es-Serî b. Sehl. Me‘âni’l-Kur’ân ve i‘râbuhû. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408.
61. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhiri ve’l-a’lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
62. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ‘an hakâiki ğavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407.
63. Ziriklî, Hayrüddîn. el-A‘lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.
64. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-ʻirfân fî ʻulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 3. Basım, ts.