Islamic Dawah in the Contemporary World: Principles and Methods

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 786 - 820, 31.12.2025

Mehmet Emin Nas , Hayder Khaleel Ismael

https://doi.org/10.61272/duid.1736083

Öz

This study examines the significance of inviting others to Allah (Islam) on both the individual and societal levels, emphasizing its central role as a primary means for conveying the message of religion and facilitating guidance. Just as every divine command—particularly acts of worship—possesses specific pillars, conditions, and etiquettes, the act of daʿwah likewise has its own essential components. In this context, the study employs both descriptive and analytical methods, drawing upon reliable sources and relevant literature. The descriptive method is used to present and classify the various scholarly views and approaches, while the analytical method is employed to discuss these materials and derive meaningful conclusions. The combined use of these two methods enables the study to provide a concise yet systematic analysis and to arrive at scientifically sound and research-oriented findings. In the initial stage, the study examines the opinions of jurists concerning the legal ruling of daʿwah, followed by an evaluation of the major daʿwah methods utilized throughout Islamic history. The study also explores the influential role of modern technological tools—such as social media, online platforms, and other digital communication channels—in contemporary daʿwah activities.The principal findings of the study can be summarized as follows: The legal ruling (ḥukm) of daʿwah is not fixed but constitutes a dynamic domain in which the obligation may shift between being mandatory, recommended, or even prohibited, depending on outcomes, circumstances, and the condition of the addressee. The methods of daʿwah are not rigid or predetermined patterns; rather, they are tools that must adapt to the nature of the audience and operate within a methodology grounded in wisdom, sound exhortation, and the most appropriate modes of discourse. The fundamental problem in contemporary daʿwah does not stem from a lack of scriptural sources, but from methodological errors and a disconnection between the sharʿī framework and contextual (waqiʿ) analysis. Modern technology does not alter the essence of daʿwah, but it transforms the structure of religious discourse and the speed of its impact; the legitimacy of such tools is derived not from their modernity or popularity but from their alignment with the higher objectives of the Sharīʿah. Ultimately, effective daʿwah in a rapidly changing world is attainable neither by replicating the methods of the predecessors nor by uncritical adoption of modern tools, but by integrating sharʿī consciousness with a nuanced understanding of contemporary realities within a balanced and coherent approach.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Daʿwah , Sharīʿah Ruling , Principles , Modern Era

الدعوة إلى الإسلام في العالم المعاصر: المبادئ والأساليب

Öz

تتناول هذه الدراسة أهمية الدعوة إلى الإسلام على الصعيدين الفردي والمجتمعي، مؤكدةً دورها المحوري بوصفها الوسيلة الأساسية في تبليغ الدين وتحقيق الهداية. وكما أن لكل طلب عباديٍّ أركانًا وشروطًا وآدابًا، فإن للدعوة كذلك عناصرها الخاصة بها. وفي هذا السياق، اعتمدت الدراسة على المنهجين الوصفي والتحليلي، وذلك بجمع البيانات والمعلومات المرتبطة بموضوع البحث من المصادر المعتبرة، ثم توظيف المنهج الوصفي في عرض الأقوال والآراء وتصنيفها، والمنهج التحليلي في مناقشة تلك المعطيات واستخلاص دلالاتها. وقد أتاح هذا الدمج تحليلًا منهجيًا مختصرًا يُمكّن من الوصول إلى تفسيرات دقيقة ونتائج علمية قابلة للتوظيف في السياق البحثي. في بداية الأمر، تناولت الدراسة آراء الفقهاء حول الحكم الشرعي للدعوة، كما استعرضت أبرز الأساليب الدعوية التي وُظِّفَتْ عبر التاريخ الإسلامي مستوحاة من نصوص القرآن الكريم والسنة النبوية. يُضاف إلى ذلك أنها سلطتْ الضوء على الدور الفعّال الذي تؤديه الوسائل التكنولوجية الحديثة مثل وسائل التواصل الاجتماعي ومنصات الإنترنت وغيرها من قنوات الاتصال الرقمية في مجال الدعوة في العصر الراهن .وقد توصلت الدراسة إلى عدد من النتائج، من أبرزها: أن الحكم الفقهي للدعوة ليس ثابتًا، بل هو حكم متغيّر ينتقل بين الوجوب والندب والحرمة بحسب ما تقتضيه النتائج والظروف وحال المكلَّف والمخاطَب. كما يتبيّن أن أساليب الدعوة ليست قوالب جاهزة أو طرقًا مطلقة، بل أدوات تتشكّل وفق طبيعة المخاطَب وتستند إلى منهج يقوم على نصوص القرآن، السنة، كالحكمة والموعظة الحسنة والجدال بالتي هي أحسن. ويكشف البحث أن المشكلة الرئيسة في الدعوة المعاصرة لا تعود إلى نقص في النصوص، وإنما إلى أخطاء في استخدام الأساليب، وإلى ابتعاد المنهج الشرعي عن تحليل الواقع. كما يتضح أن التكنولوجيا الحديثة لم تغيّر جوهر الدعوة، لكنها أثّرت في شكل الخطاب وسرعة انتشاره، وأن مشروعية الوسائل تُقاس بمدى توافقها مع مقاصد الشريعة لا بحداثتها وحدها. وفي الختام يؤكد البحث أن الدعوة الناجحة لا تقوم على تكرار طرق السلف ولا على الاندماج غير المنضبط في الوسائل الحديثة، بل على منهج متوازن يجمع بين الوعي الشرعي وفهم الواقع المعاصر.

Anahtar Kelimeler

الفقه , الدعوة , الحكم الشرعي , المبادئ , المناهج , العصر الحديث

Günümüz Dünyasında İslam’a Davet: İlke ve Metotlar

Öz

Bu çalışma, Allah’a (İslam’a) davetin bireysel ve toplumsal düzeydeki önemini ele almakta ve davetin, dinin tebliğ edilmesinde ve hidayetin gerçekleşmesinde temel bir araç olarak üstlendiği merkezî rolü vurgulamaktadır. Nasıl ki her ilahi emir -özellikle ibadetler- belirli rükünlere, şartlara ve adaba sahipse, davetin de kendine özgü unsurları bulunmaktadır. Bu bağlamda çalışma, güvenilir kaynak ve literatürden elde edilen verileri derleyerek betimsel ve analitik yöntemleri esas almıştır. Betimsel yöntem, konuya ilişkin görüş ve yaklaşımların ortaya konulması ve sınıflandırılmasında; analitik yöntem ise bu verilerin tartışılması ve anlamlı sonuçlara ulaşılması sürecinde kullanılmıştır. Bu iki yöntemin bir arada kullanılması, araştırmanın kısa fakat sistematik bir çözümleme sunmasına ve bilimsel açıdan değerlendirilebilir bulgulara ulaşmasına imkân vermiştir. Çalışmanın ilk aşamasında, davetin hükmüne ilişkin fıkıh âlimlerinin görüşleri incelenmiş; ardından İslam tarihinde kullanılan başlıca davet yöntemleri değerlendirilmiştir. Ayrıca, günümüzde sosyal medya, internet platformları ve diğer dijital iletişim araçlarının çağdaş davet faaliyetlerindeki etkin rolü de ele alınmıştır. Araştırmada ulaşılan temel sonuçlar arasında şunlar öne çıkmaktadır: Davetin fıkhî hükmü sabit olmayıp, sonuçlar ve şartlara göre vacip, mendup veya haram arasında değişen dinamik bir alandır. Davet yöntemleri mutlak kalıplar değil, muhatabın tabiatına göre şekillenen ve hikmet merkezli bir metodoloji gerektiren araçlardır. Çağdaş davetteki temel sorun metin eksikliği değil, yöntem hataları ve şer‘î metodoloji ile gerçeklik analizinin (vakıa) kopukluğudur. Modern teknoloji davetin özünü değil, söylemin biçimini ve etki hızını değiştirmekte; araçların meşruiyeti ise şer‘î maksatlarla uyumuna bağlıdır. Başarılı davet, selefin yöntemlerini aynen kopyalamakla veya modern araçlara sınırsız uyum göstermekle değil; şer‘î bilinç ile çağın gerçekliğini birleştiren dengeli bir yaklaşım ile mümkündür.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Davet , Şer'i Hüküm , Metotlar , Modern dönem

Kaynakça

• Abdülazîz, Cum‘a Emîn. ed-Da‘ve kavâ‘id ve usûl. İskenderiye: Dârü’d-Da‘ve, 1999.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed. el-Müsned. Kahire: Müesseset Kurtuba, 2001.
• Ba‘lî, İbn Esbâ Sâlâr Muhammed b. Ali b. Muhammed el-Yûnînî. el-Kavâ‘idu’n-nûrâniyye fî ihtisâri’d-dureri’l-mudıyye (Muhtasaru’l-fetâvâ el-Mısriyye li-İbn Teymiyye). Kuveyt: Rekâiz li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2009.
• Bekrî, Ebû Bekr Osman b. Muhammed Şattâ ed-Dimyâtî. İ‘ânetü’t-tâlibîn ‘alâ halli elfâzi Fethi’l-mu‘în. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1997.
• Benî Âmir, Muhammed Emîn Hasan Muhammed. Esâlîbu’d-da‘ve ve’l-irşâd. İrbid: Câmi‘atü’l-Yermûk, 1999.
• Berhânî, Muhammed Hişâm. Seddü’z-zerâ‘i‘ fi’ş-şerî‘ati’l-İslâmiyye. Şam: Dârü’l-Fikr, 1985.
• Beyûmî, Muslih Seyyid. Ud‘u ilâ sebîli rabbike bi’l-hikmeti ve’l-mev‘ızati’l-hasene ve câdilhum bi’l-leti hiye ahsen. Mısır: el-Mektebetü’t-Tevfîkiyye, 1979.
• Beyyânûnî, Muhammed Ebü’l-Feth. el-Medhal ilâ ‘ilmi’d-da‘ve. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed. Sahîhu’l-Buhârî. Şam: Dâr İbn Kesîr, Dârü’l-Yemâme, 1993.
• Bûtî, Muhammed Saîd Ramazan. Hekezâ fel-ned‘u ile’l-İslâm. Şam: Mektebetü’l-Fârâbî, ts.
• Câd, Muhammed Abdü’s-Semî‘. Dirâsât fî turuki’d-da‘veti’l-İslâmiyye. Mısır: Dârü’t-Tıbâ‘ati’l-Muhammediyye, 1979.
• Cerîşe, Ali. Menâhicu’d-da‘ve ve esâlîbuhâ. Kuveyt: Dârü’l-Vefâ li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr, 1998.
• Cessâs, Ahmed b. Ali Ebû Bekr er-Râzî. Ahkâmu’l-Kur’ân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1994.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed b. Ali ez-Zeyn eş-Şerîf. et-Ta‘rîfât. Bağdat: Dârü’ş-Şu’ûn es-Sekâfiyye el-‘Âmme, 1983.
• Cüveynî, Abdülmelik b. Abdullah b. Yûsuf b. Muhammed. Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2007.
• Çağrıcı, Mustafa. “Da‘vet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/16-19. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Ebû Zehra, Muhammed. Da‘vetu ile’l-İslâm târihuhâ fî ‘ahdi’n-Nebî ve’s-sahâbe ve’t-tâbi‘în ve’l-‘uhûdi’l-mutelâhiqa ve mâ yecibu el-ân. Kahire: Dârü’l-Fikr el-‘Arabî, 1991.
• Elme‘î, Zâhir Avâd. Menâhicu’l-cedel fi’l-Kur’ân el-Kerîm. Riyad: Matâbi‘u’l-Ferzdek, 1983.
• Ferrâhîdî (Fîrûzâbâdî), Mecidüddîn Ebû Tâhir Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rifet, 2005.
• Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâu ‘ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rifet, 1431.
• Hacer el-Heytemî, Ahmed b. Muhammed b. Ali. ez-Zevâcir ‘an iktirâfi’l-kebâir. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1987.
• Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd. el-Muhallâ bi’l-âsâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
• Habenneke el-Meydânî, Abdurrahman Hasan. Fıkhu’d-da‘veti ilallâhi ve fıkhu’n-naṣh ve’l-irşâd ve’l-emr bi’l-ma‘rûf ve’n-nehy ani’l-münker. Şam: Dârü’l-Kalem, 2004. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdullah Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb. Medâricü’s-sâlikîn fî menâzili’s-sâ’irîn. Kahire: Dâr İbnü’l-Heysem, 1420. İbn Manzûr, Muhammed b. Mukrim el-İfrîkî. Lisânü’l-‘Arab. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2003.
• İbn Teymiyye, Takiyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilhalîm. Mecmû‘u’l-Fetâvâ. Suudi Arabistan: Mecma‘u’l-Melik Fahd li-Tıbâ‘ati’l-Mushaf eş-Şerîf, 2004.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdurrahman el-Mâlikî. Envâru’l-burûk fî envâ’i’l-furûk. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1431.
• Kayrevânî, Ebû Muhammed Abdullah b. Ebî Zeyd Abdurrahman en-Nefzî. er-Risâle. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1430.
• Mecmua Müellifler. el-Mevsû‘atü’l-fıkhiyye el-Kuveytiyye. 45 cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şu’ûn el-İslâmiyye, 1427.
• Miqdâdî, Hâlid. Sevretü’ş-şebekâti’l-ictimâ‘iyye. Ürdün: Dârü’n-Nefâis, 2013.
• Meşhur, Mustafa. Da’vet Yolunda Temel Meseleler. İstanbul: Ravza Yayınları, 1991.
• Mevdûdî, Ebü’l-A‘lâ. Tezkiretü yâ du‘ât el-İslâm. Kahire: Dârü’l-‘Adâle, 1985.
• Mukramî, Nâsır Abdülmecîd. el-Kanavâtü’l-fadâ’iyye ve devruhâ fi’t-tağyîri’l-ictimâ‘î fî’l-muctema‘i’l-Yemenî min vechati’n-nazari’l-İslâmiyye: dirâsetu hâletin ‘alâ el-fadâ’iyyeti’l-Yemeniyye 2004-2007. Sudan: Câmi‘atü Ümmü Dermân el-İslâmiyye, 2008.
• Müslim, Ebû’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. el-Câmi‘u’s-sahîh. Türkiye: Dârü’t-Tıbâ‘ati’l-‘Âmire, 1334.
• Na‘me, İbrahim Na‘metullah Zünûn. Fıkhu’d-da‘ve ve’d-dâ‘iye. Amman: Dârü’l-Furkân, 2000.
• Necîmî, Muhammed b. Yahyâ b. Hasan. “Beyânu ahkâmi vesâili’t-tevâsüli’l-ictimâ‘î ve davâbituhâ ve neşru’l-ma‘lûmâti ve’l-ahbâr ve tenâkuluhâ ‘abrâhâ bi-garadi’l-inkâr ev’il-işâ‘a ev’il-îsâe.” Mecelletü Külliyeti’ş-Şerîa bi-Tafhena 2/24 (2022), 967-1052.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. el-Minhâc şerhu Sahîh-i Müslim b. el-Haccâc. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1392.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. Ravdatü’t-tâlibîn ve ‘umdetü’l-müftîn. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1991.
• Önkal, Ahmet. Rasulullah’ın İslam’a Da’vet Metodu. konya: Hikmetevi yayınları, 2024.
• Râzî, Zeynüddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdilkâdir el-Hanefî. Muhtâru’s-sıhâh. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, ed-Dârü’n-Nemûzeciyye, 1999.
• Reem, Tabbare. “أصول الدعوة في العالم الإسلامي في سياق الماضي الحاضر المستقبل”. Premium E-Journal of Social Sciences (PEJOSS) 6/21 (2022), 250-273.
• Rûmî, Fehd b. Abdurrahman. Hasâisu’l-Kur’ân el-Kerîm. Suudi Arabistan: Mektebetü’l-Ubeykân, 2010.
• Sâbık, es-Seyyid. Da‘vetu’l-İslâm. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1985.
• Safûrî, Ecmel Ömer. el-Medhal ile’l-izâa ve’t-telefizyon. Zerka: Câmi‘atü’z-Zerkâ, Kulliyetü’s-Sahâfe ve’l-İ‘lâm, 2010.
• Seb‘âvî, Tâhâ Abdullah. Esâlîbu’l-iknâ‘ fi’l-manzûri’l-İslâmî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2005.
• Serahsî, Şemsü’l-eimme. el-Mebsût. Mısır: Matba‘atü’s-Sa‘âde, 1431.
• Şâib, Ahmed. el-Üslûb: Dirâse belâgiyye tahlîliyye li-usûli’l-esâlîbi’l-edebiyye. Kahire: Mektebetü’n-Nahda el-Mısriyye, 1396.
• Şelebî, Karam. Mu‘cemu’l-mustalahâti’l-i‘lâmiyye. Kahire: Mecma‘u’l-Lugati’l-‘Arabiyye, 2008.
• Ubeydât, Mahmûd Sâlim. Esâlîb fi’l-va‘z ve’l-irşâd. Amman: Mektebetü’r-Risâle el-Hadîse, 1990.
• Vehbî, Abdülcevvâd Ahmed Muhammed. en-Nesâihu’z-zekiyye li-efdal el-muhâvirîn fe‘âliyye. Kahire: Dârü’t-Tevzî‘ ve’n-Neşr el-İslâmiyye, 2006.
• Vekîl, Muhammed es-Seyyid. Ususu’d-da‘ve ve âdâbu’d-du‘ât. Mısır: Dârü’l-Vefâ li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr, 1986.
• Zekrî, Ebû Bekr. ed-Da‘vetu ile’l-İslâm. Kahire: Mektebetü Dârü’l-‘Urûbe, 1962.
• Zeydân, Abdülkerîm. Usûlü’d-da‘ve. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2002.