Teşbih ve Nefy İlişkisi: 'Selbedilmiş Teşbih' Üzerine Analitik Bir İnceleme

Öz

Teşbih, bir şeyin başka bir şeye benzetilmesidir. Klasik teşbih, benzerlik ekseni üzerinde tanımlandığı için farklılık unsurunun çoğu zaman geri planda kaldığı görülmektedir. Bu çalışma, literatürde nefy ile birlikte anılan ve bazı araştırmacılarca et-teşbîhu’l-meslûb şeklinde adlandırılan yapıları esas alarak bunları makale boyunca analitik bir adlandırma olarak kullanılan “selbedilmiş teşbih” başlığı altında incelemeyi amaçlamaktadır. Klasik belagat kaynaklarında nefy edatlarının “teşbihi kaldırıp nefyi tekit ettiği” yönündeki tespit benimsenmekle beraber bu tür cümlelerde teşbih unsurlarının tamamen hükümsüz bir yapı şeklinde değil olumsuz hükmün şiddetini ve kapsamını belirleyen bir arka plan olarak işlev gördüğü savunulmaktadır. Nitekim Âl-i İmrân suresinin 36. âyetindeki “Erkek, kız gibi değildir.” ifadesi, benzerlik ihtimalinin dilsel olarak nefyedildiği bu yapılara örnek teşkil etmektedir. Çalışmanın temel amacı, selbedilmiş teşbih yapılarının klasik teşbih sanatındaki konumunu tespit etmek ve belagat ilmine muhtemel katkılarını ortaya koymaktır. Bu çerçevede selbedilmiş teşbih’in uygulamadaki yerini göstermek amacıyla âyetler, hadisler ve Arap şiirinden örnekler incelenmiştir. Çalışmanın sonunda selbedilmiş teşbih’in klasik teşbih anlayışını tamamlayıcı nitelikte bir analitik çerçeve sunduğu ve beyân ilmi ölçeğinde sınırlı da olsa bir açılım sağlayacağı kanaatine ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgati
• Teşbih
• Selbedilmiş Teşbih
• Nefy
• Belagat
• Beyân

The Relationship Between Negation and Simile: An Analytical Study on 'Negated Simile'

Öz

Simile is the act of likening one thing to another. Since classical simile is defined along the axis of resemblance, the element of difference is often relegated to the background. This study aims to frame the structures associated with negation in the literature—designated by some researchers as al-tashbīh al-maslūb—under the heading of “negated (cancelled) simile,” an analytical designation employed throughout the article. While classical rhetorical sources maintain that particles of negation “remove the simile and reinforce the negation,” this study argues that, in such constructions, the elements of simile do not function as a nullified residue but rather as a background that determines the force and scope of the negative judgment. Indeed, the statement in Qur’an 3:36, “The male is not like the female,” exemplifies structures in which the possibility of resemblance is linguistically negated. The principal aim of this study is to identify the place of negated simile within classical simile theory and to assess its potential contributions to the science of rhetoric. To this end, examples from Qur’anic verses, prophetic traditions, and Arabic poetry are examined to demonstrate the practical function of negated simile. The study concludes that negated simile offers an analytical framework that complements the classical understanding of simile and, to some extent, provides a conceptual opening within the domain of bayān.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Simile
• Negated Simile
• Negation
• Rhetoric
• Bayân

Kaynakça

1. Abbâs, Fadl Hasan. Esâlîbü’l-Beyân. Ammân: Dâru’n-Nefâis, 2009.
2. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. Beyrut: Darü İhyâi’t-Turâs el-Arabiyye, 1416.
3. Aksan, Doğan. Anlambilim. Ankara: Çağ Yayınları, 1999.
4. Askerî, Ebû Hilâl. Kitâbu’s-Sınâ‘ateyn el-Kitâbe ve’ş-Şi‘r. thk. Ali Muhammed el-Becâvî - İbrahim Ebu’l-Fadl Muhammed. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1952.
5. Aydınî, Hamza b. Turgut. el-Hevâdî fî Şerhi’l-Mesâlik. thk. Ali Bulut. Samsun: Etüt Yayınları, 2009.
6. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Subhî b. Hasan el-Hallâk - Mahmud Ahmed el-Atraş. Dımeşk: Dâru’r-Reşîd, 2000.
7. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. el- Câmiu’s-Sahîh. İstanbul: Dâru’l-Kalem, 1992.
8. Bulut, Ali. Belâgat. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2015.

9. Cârim, Ali. el-Belâgatü’l-Vâzıha. Mısır: Mektebetu’l- ´Ulûm, 1959.
10. Cürcânî, Abdülkâhir. Esrâru’l-Belâğa fî ‘İlmi’l-Beyân. thk. Abdülhamid Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-´İlmiyye, 2001.
11. Cürcânî, es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbü’t-Ta‘rîfât. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2003.
12. Çınar, Sara. “Klasik Arap Edebiyatında Teşbih”. Kafkas Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 11/21 (2024), 59-87.
13. Demirci, Kürşat. “Deccâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 69-72. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
14. Dımaşkî, Ali b. Muhammed Ebû’l-İzz. Şerhu'l-Akîdetü’t-Tahâviye. thk. Muhammed Raslân. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2010.
15. Durmuş, İsmail. “Üslûb-ı Hakîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/381-382. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
16. Ebû Dâvûd. es-Sünen. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
17. Endelüsî, Ebû Hayyân. el-Bahrü'l-muhît. Beyrut: Dâru'l-Kütübi’l-´İlmiyye, 1999.
18. Ensârî, İbn Hişâm. Muğni'l-lebîb an kütübi'l-e'ârîb. Dımaşk: Dâru'l-Kalem, 1990.
19. Ezheri, Muhammed b. Ahmed. Tehzibu’l-Luga. thk. Abdusselam Muhammed Harun. Kahire: Daru’l-Kavmiyyeti’l-Arabiyye.1964.
20. Feyyûmî, Ebû’l-ʿAbbâs Ahmed b. Muhammed b. ʿAlî el-Hamevî. el-Misbâhu’l-Munîr fî Ğarîbi’ş-Şerhi’l-Kebîr. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAsriyye, 2004.
21. Feyzü'l-Furkan Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. çev. Hasan Tahsin Feyizli. İstanbul: Server Yayınları, 4. Basım, 2007.
22. Hafâcî, Muhammed Abdulmün’ım. Üslûbiyyetü ve’l-Beyânü’l-´Arabî. Beyrut: Daru'l-Mektebeti'l-Asriyye, 1992.
23. Halil b. Ahmed, Kitabu’l-Ayn. thk. Abdulhamid Hindavi. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-´İlmiyye, 2003.
24. Hansâ, Tümâdır bint Amr. Dîvânu’l-Hansa. thk. Ömer Faruk Tabba’. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Ma'ârif, 2016.
25. Hâşimî, Ahmed. Cevâhirü’l-Belâğa fi’l-Meânî ve’l-Beyân ve’l-Bedi’. Beyrut: Dâru'l-Ma'rife, ts.
26. İbn Düreyd. Cemheratu’l-Luğa. thk. Remzi Munîr Beʿalbekî. Beyrut: Dâru’l-ʿİlmi li’l-Melâyîn, 1987.
27. İbnu’l-Esîr, Ziyâuddîn. el-Meselü’s-Sâir fî Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâir. thk. Ahmed el-Hûfî - Bedevî Tabâne. Kahire: Dâru Nahdati Mısr, 1973.
28. İbn Fâris. Mucemu Mekayisi’l-Luga. thk. Abdusselam Muhammed Harun. Dımeşk: Daru’l-Fikr, 1979.
29. İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdir, 1968.
30. İnce, Nazife Nihal. “Teşbih Beyân İlminin Neresindedir: Klasik Yaklaşım Üzerine Bir İnceleme”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/46 (2022), 506-525.
31. Kabbânî, Nizâr b. Tevfîk. Ecmalu ma Ketebe Nizar Kabbânî Kable Rahilihi. Dımeşk: Dâru’l-Kütübi'l-´Arabiyya, 2009.
32. Kazvîni, el-Hatîb. el-İzâh fî ‘ulümi’l-belâğa. Beyrut: Darü İhyâu’t-Turâsi'l-´Arabiyye, 1985.
33. Kızıklı, Zafer. “Edebî Bir Sanat Olarak Arap Belâgatinde Teşbih”. Dini Araştırmalar Dergisi 9/Ocak-Nisan (2007), 223-246.
34. Müberrid, Muhammed b. Yezîd. el-Kâmil fi’l-Lugati ve’l-Edeb. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Fikr, 1997.
35. Mubârekfûrî, Muhammed Abdurrahmân b. Abdurrahîm. Tuhfetu’l-Ahvezî Şerhu Câmi’i’t-Tirmizî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1990.
36. Müslim, Ebu’l-Hüseyin b. Haccâc. el-Camiu’s-Sahîh. İstanbul: İrfan Yayınları, 1992.
37. Mut’inî, Abdulazîm. Hasâisü’t-Ta’bîri’l-Kur’ânî. Kâhire: Mektebe Vehbe, 1992.
38. Mütenebbî, Ebu’t-Tayyib. Dîvânu’l-Mütenebbî. thk. Derviş el-Cüveydî. Beyrut: Dâru Beyrut li't-Tıba’a, 2008.
39. Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
40. Rummânî, Ebu’l-Hasen Alî b. Îsâ b. Alî. en-Nüket fî İʻcâzi’l-Kur'ân. thk. Muhammed Halfullah. Mısır: Dâru’l-Ma'ârif, 1976.
41. Saraç, M. A. Yekta. Klâsik Edebiyat Bilgisi Belâgat. İstanbul: Kutlu Yayınları, ts.
42. Sekkâkî, Ebû Yâkûb. Miftâhu’l-Ulûm. thk. Nâim Zerzûr. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l-´İlmiyye, 1987.
43. Sîrafî, Hasen Kâmil. Dîvânu’l-Buhturî. Kahire: Dâru’l-Ma'ârif, ts.
44. Taftazânî, Sa’duddîn, Mesut b. Ömer. Muhtasaru'l-Meânî, fi’l-Belağah. İstanbul: Hâşimî Yayınları, 2019.
45. Tehânevî, Muhammed Ali. Keşşâfu Istılâhâti’l-Funûn ve’l-´Ulûm. Beyrut: Mektebetu Lübnân, 1996.
46. Yeniceli, Kenan. Endülüs Şiirinde Ebû İshâk el-İlbîrî’nin Edebî Mirası. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.