The City in Islamic Civilization and the Fundamental Elements of the Islamic City

Öz

This study aims to analyse the fundamental elements that shaped the Islamic city by examining the Islamic civilisation's conception of the city within a historical, sociological, and cultural context. In Islamic civilisation, the city's position has been evaluated as a living space for justice, knowledge, solidarity, and moral values, beyond being a physical settlement area. The study aims to analyse the principles that shape the social fabric of the city and structure individual-society relations. It reveals that the mosque at the centre of the Islamic city was designed as a multidimensional public space that served not only as a place of worship but also as a centre for education, justice, consultation, and socialisation. While bazaars are decisive in economic life, the neighbourhood system is the core of social solidarity and local governance. Classical sources and modern literature examine the Islamic city model in its material and spiritual dimensions; in this respect, it highlights the similarity in the fundamental dimensions of social justice and human-centred planning, which are frequently discussed in today's urbanism understanding. The findings of this study demonstrate that the Islamic city tradition can offer a normative and conceptual reference framework for contemporary urban policies and planning approaches, going beyond merely being a historical model.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Civilization
• Islamic city
• Urban Culture
• Neighborhood
• Mosque

İslam Medeniyetinde Şehir ve İslam Şehrinin Temel Unsurları

Öz

Bu çalışma, İslam medeniyetinin şehir tasavvurunu tarihsel, sosyolojik ve kültürel bir bağlamda ele alarak, İslam şehrinin teşekkülünü sağlayan temel unsurları analiz etmeyi amaçlamaktadır. İslam medeniyetinde şehrin konumu fiziki bir yerleşim alanı olmanın ötesinde adaletin, ilmin, dayanışmanın ve ahlaki değerlerin yaşam alanı olarak değerlendirmiştir. Çalışmadaki bu değerlerin şehrin sosyal dokusunu şekillendirirken birey–toplum ilişkilerini yapılandırdığı ilkelerin analiz edilmesi amaçlanmaktadır. İslam şehrinin merkezindeki caminin ibadet mekânı olmanın ötesinde; eğitim, yargı, danışma ve sosyalleşme görevlerini birlikte üstlenen çok boyutlu kamusal bir alan olarak tasarlandığı ortaya konulmuştur. Çarşılar ekonomik hayatta belirleyici olurken, mahalle sistemi ise toplumsal dayanışma ve yerel yönetişimin çekirdeği niteliğindedir. Klasik kaynaklar ve modern literatür İslam şehir modelini maddi ve manevi boyutları irdelemekte; bu yönüyle günümüz şehircilik anlayışında sıklıkla tartışılan sosyal adalet ve insan-merkezli planlamanın ilkesel boyutlarındaki benzerliği öne çıkarmaktadır. Çalışmanın bulguları İslam şehir geleneğinde yalnızca tarihsel bir modelin ötesinde çağdaş kent politikaları ve planlama yaklaşımları için normatif ve kavramsal bir referans çerçevesi sunulabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Medeniyeti
• İslam Şehri
• Şehir Kültürü
• Mahalle
• Cami

Kaynakça

1. Abrahimi, Mohammad Fawad. İslam Medeniyetinin İki Şehri (Belh ve Konya) Üzerinde Mevlânâ’nın Etkilerinin İncelenmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
2. Akdağ, Mustafa. Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi. Cilt 2. İstanbul: Cem Yayınevi, 1995.
3. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Baskı., 2011.
4. Baltacı, Cahid. “İslâm Şehrine İslâm Kültürü Biçim Verir”. Altınoluk Dergisi 101 (Temmuz 1994).
5. Barkçin, Savaş Ş. Medeniyet Aklı. İstanbul: Mostar Yayınları, 2018.
6. Baykara, Tuncer. “Sosyal Yapı ve Şehir Hayatı”. Yeni Türkiye Dergisi.
7. Bedir, Ahmet. “Kur’an’ı Kerim’de Geçen Yerleşim Yerleri”. Din ve Hayat (2010).
8. Bozkurt, Nebi. “Asr-ı Saadet’te Şehir Planı ve Belediye Hizmetleri”. Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam. ed. Vecdi Akyüz. İstanbul: Beyan Yayınları, 2006.

9. Braudel, Fernand. Uygarlıkların Grameri. Ankara: İmge Yayınları, 2007.
10. Can, Yılmaz. İslam Şehirlerinin H. 1 ve 3. Yy’da Fiziki Yapısı. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1991.
11. Cansever, Turgut. İslam’da Şehir ve Mimari. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
12. Çakmak, Enver vd. İslam Kültür ve Medeniyeti. MEB Yayınları, ts. Demirci, Mustafa. “İslam’da Şehir ve Şehrin Sosyal Dinamikleri”. İstem 1/2 (2003).
13. Erdem, Ekrem. “Dil, Kültür ve Medeniyet”. Dil ve Edebiyat Dergisi 126 (2019), 14-28.
14. Ergenç, Özer. Şehir, Toplum, Devlet: Osmanlı Tarihi Yazıları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.
15. Ergenç, Özer. “Osmanlı Klasik Dönem Kent Tarihçiliğine Katkı.” In Osmanlı Klasik Dönem Kent Tarihçiliğine Katkı.
16. Erşahin, Seyfettin. “Türk-İslâm Şehri Üzerine Bir İnceleme”. İlkadım Dergisi 224 (2007).
17. Goş, Santoş K. “İslam Şehrinin Yeniden Planlanması”. İslam Geleneğinden Günümüze Şehir ve Yerel Yönetimler. ed. Vecdi Akyüz. İstanbul: İlke Yayınları, 1996.
18. Gül, Muammer. “İslam Şehrinin Doğuşu”. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 6 (2001), 78-87.
19. Gürata, Mithat. Unutulan Âdetlerimiz ve Loncalar. Ankara: Tisa Matbaacılık, 1975.
20. Gürsoy, Çiğdem. “Osmanlı Esnaf ve Avarız Sandıklarının Günlük Hayata Katkısı”. Journal of History Studies 10/8 (Kasım 2018), 121-142.
21. Güven, Ahmet. “Kent, Kentlileşme ve Kentsel Yönetim İhtiyacı”. Journal of International Management, Educational and Economics Perspectives 4/1 (2016), 21-30.
22. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, ts. İpşirli, Mehmet. “İslam Şehri ve Mekânın Ahlakı”. TDV İslam Ansiklopedisi. 33/250-260. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
23. Karataş, Mustafa. “Hz. Peygamberin Şehirleşme ve Yerleşim Konusunda Çevre Bilincini Geliştirmeye Yönelik Çabaları.” Erişim 9 Haziran 2025. https://www.eskieserler.com/makale/1903. http://www.mustafakaratas.com/makale_oku.do?id=24
24. Kaya, Erol. Kentleşme ve Kentlileşme. İstanbul: İşaret Yayınları, 2017.
25. Kubbealtı Lugatı. Erişim 06 Haziran 2020. https://lugatim.com/s/bedesten
26. Kubbealtı Lugatı. Erişim 02 Aralık 2021. https://lugatim.com/s/belde-itayyibe
27. Kubbealtı Lugatı. Erişim 11 Ağustos 2020. https://www.lugatim.com/s/imaret
28. Kutluer, İlhan. “Medeniyet”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/298-301. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
29. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Şehir”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 38/446-449. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
30. Lapidus, Ira M. Muslim Cities in the Later Middle Ages. Cambridge: Harvard University Press, 1967.
31. mukaddime.tr.gg. “Umran İlmi”. Erişim 06 Temmuz 2025. https://mukaddime.tr.gg/Umran-%26%23304%3Blmi.htm
32. Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995.
33. Özbilgen, Erol. “Osmanlı Toplumunda Şehirler”. İlim ve Sanat 17 (1987).
34. Öz, Mehmet. “Osmanlı Klasik Döneminde Anadolu Kentleri.” Türkiye Literatür Dergisi, Türk Şehir Tarihi Sayısı 3, no. 6 (2005)
35. Özey, Ramazan. “Medeniyetin Beşiği Şehir”. Altınoluk Dergisi 101 (1994).
36. Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul, 1983.
37. Raymond, Andre. “İslam Şehri”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 449-451. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
38. Raymond, Andre. “Islamic City, Arab City: Orientalist Myths and Recent Views.” British Journal of Middle Eastern Studies 21/1 (1994), 3-18.
39. Serdar, Ziyaüddin. İslam Medeniyetinin Geleceği. çev. Deniz Aydın. İstanbul: İnsan Yayınları, 1986.
40. Sezgin, Fuat. İslam’da Bilim ve Teknik. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
41. Sinemillioğlu, Neşe Karaçay. İslam Kenti Sorunsalı: Eleştirel Bir Okuma. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006.
42. Söylemez, Mehmet Mahfuz. İslam Şehirleri. İstanbul: Düşün Yayıncılık, ts.
43. Sultanoğlu, Hüseyin. “İslam Şehirleri Üzerine Makaleler”. KitapHaber. Erişim 06 Mayıs 2020. https://www.kitaphaber.com.tr/islam-sehirleri-uzerine-makaleler-k869.html
44. Süyûtî, Celaleddin. ed-Dürrü’l-Mensûr fî Tefsîri’l-Me’sûr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1983.
45. Tarım Ertuğ, Zeynep. “İmaret”. 22/219-220. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
46. Taş, Hülya. XVII. Yüzyılda Ankara. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
47. TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi. “Kentler ve Kentleşme”. Erişim 25 Şubat 2020. http://www.biltek.tubitak.gov.tr/dergi/01/kasim/kentler.pdf
48. Türk Dil Kurumu. “TDK Sözlük”. Erişim 25 Şubat 2020. http://tdk.gov.tr/tdksozluk/SOZBUL.ASP
49. Uludağ, Süleyman. “Din ve Medeniyet”. Köprü Dergisi 81 (2003).
50. Ünal, Sadettin. “Kabe”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
51. Üstündağ, Nagehan. “Osmanlı’da Şehir ve Şehri Geliştiren Unsurlardan Biri Olarak Ayanlar: Vidin ve Rusçuk Örneği (18. Yüzyıl).” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 2 (Bahar 2005)
52. Weber, Max. Şehir: Modern Kentin Oluşumu. Çeviren Musa Ceylan. İstanbul: İstanbul Matbaacılık, 2010.
53. Yaşar, Hüseyin. “Kur’an’a Dayalı Bir Medeniyet Kavramı: Emin Belde”. Mardin, 2014.
54. Yazıcı, Nesimi. “Lonca Sisteminin İşsizlik Sigortasıyla İlgisi Üzerine Bazı Düşünceler”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35/1 (1996), 155-165.
55. Yazıcıoğlu, Mustafa Sait. “Medeniyet Kavramı Üzerine Bazı Düşünceler”. Tesam Akademi Dergisi 2/2 (2013), 29-63.
56. Yazıcıoğlu, Mustafa Sait. “Medeniyet Kavramı Üzerine Bazı Düşünceler”. Erişim 30 Nisan 2020. http://ww3.ticaret.edu.tr/bgur/files/2013/05/sait-yaz%C4%B1c%C4%B1o%C4%9Flu_ders_notu.pdf Yıldız, Fahreddin. “Karye”. Altınoluk Dergisi 101 (1994). Yılmaz, Coşkun (ed.). Düşten Fethe İstanbul. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.