Kur'an’da T-h-r Kökünün Etimolojik Yapısı ve Semantik Analizi

Öz

Diller, toplumların kültürel, sosyal ve tarihsel yapılarındaki değişimlere paralel olarak sürekli bir dönüşüm içerisindedir. Bu dönüşüm, kelimelerin anlamlarında daralma, genişleme ya da yeni anlamların ortaya çıkması gibi çeşitli semantik değişimleri beraberinde getirir. Bu sebeple Arapça kök ve kelimelerin etimolojik ve morfolojik açıdan incelenmesi, onların tarihsel süreç içinde geçirdiği anlam değişiklilerinin tespit edilmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda kelimelerin temel ve türev anlamlarının doğru belirlenebilmesi, onların ortaya çıktığı tarihsel bağlamı ve kullanım ortamının bilinmesini gerektirir. Bu çalışma, Arap dilindeki t-h-r kökünün tarihsel gelişimini, etimolojik yapısını ve semantik dönüşümünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede öncelikle kökün Arapça sözlüklerdeki temel ve yan anlamları ele alınmış; Cahiliye dönemi şiirlerindeki kullanımları üzerinden kökün erken dönem anlam alanı belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca t-h-r köküyle ilişkili eş, yakın ve zıt anlamlı kelimeler tespit edilerek kökün semantik çevresi hakkında daha kapsamlı bir çerçeve sunulmuştur. Çalışmanın merkezinde ise söz konusu kökün Kur’an’daki kullanımlarının semantik çözümlemesi bulunmaktadır. Bu amaçla kök ve türevlerinin geçtiği Kur’an ayetleri, ilgili tefsir literatürü ışığında değerlendirilmiş; ayet mealleri üzerinden anlam tespitleri yapılmıştır. Böylece kökün Kur’an bağlamında kazandığı kavramsal boyut, önceki dönem kullanımlarıyla karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Sonuç bölümünde ise elde edilen veriler, etimoloji, morfoloji ve semantik dilbilimi perspektiflerinden bütüncül bir şekilde değerlendirilmiş; t-h-r kökünün farklı dönemlerde kazandığı anlamlar, kullanıldığı bağlamların etkisiyle birlikte sistematik biçimde ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Dilbilim
• T-h-r
• Etimoloji
• Semantik
• Analiz.

Etymologıcal Structure And Semantıc Analysıs Of The Root T-h-r In The Quran

Öz

Languages continuously evolve in parallel with the cultural, social, and historical transformations of the societies that use them. This evolution brings about various semantic shifts, including narrowing, widening, metaphorical extension, or the emergence of new meanings. Therefore, examining Arabic roots and words from etymological and morphological perspectives is crucial for identifying the semantic changes they undergo throughout history. Accurately determining the primary and derived meanings of words also requires an understanding of the historical context and the linguistic environment in which they emerged. This study aims to explore the historical development, etymological structure, and semantic transformation of the t-h-r root in the Arabic language. Accordingly, the fundamental and secondary meanings of the root in Arabic lexicons are analyzed, and its early semantic field is identified through its occurrences in pre-Islamic (Jāhilī) poetry. Furthermore, synonyms, near-synonyms, and antonyms related to the t-h-r root are examined to present a more comprehensive picture of its semantic network. The core of the study consists of a semantic analysis of the occurrences of this root in the Qur’an. To this end, the verses in which the root and its derivatives appear are evaluated in light of classical exegetical sources, and their meanings are examined through Qur’anic translations. In this way, the conceptual dimension that the root acquires within the Qur’anic context is investigated comparatively with its earlier usages. In the conclusion, the findings are assessed from etymological, morphological, and semantic linguistic perspectives. The study systematically presents the various meanings the t-h-r root has acquired across different periods, along with the contextual factors that have shaped these meanings.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Linguistics
• T-h-r
• Etymology
• Semantics
• Analysis.

Kaynakça

1. Abdussâbur Mâzrûk. Mu’cemu’l-’a’lâm ve’l-mevduât fî’l-Kur’âni’l-Kerim. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1. Basım, 1995.
2. Abdülbâkî, Muhammed Fuâd b. Abdilbâkî b. Sâlih el-Mısrî. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kurʾâni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Hadis, 1945.
3. Akçay, Halil. “K-d-m ق – د - م Kökü Üzerine Morfolojik ve Semantik Bir İnceleme”. Amasya İlahiyat Dergisi 19 (2022).
4. Alabeydi, Abdulkareem Mohammad Hafidh. “الفِعْل ضَرَبَ ودلالاتُه في الّلغة العَربيّة قديمًا وحديثًا / دِراسةٌ دَلاليّة”. ümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/17 (Ocak 2020), 64-86.
5. Al-juneıdı, Omar. “لفظة ’ عرب ‘ بين الدلالة اللغوية والقومية عند العرب الجاهليين”. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (Nisan 2016).
6. Buhtürî, Ebû Ubâde el-Velîd b. Ubeyd b. Yahyâ et-Tâî. el-Hamâse. thk. Muhammed İbrahim, Ahmed Muhammed Abîd. Birleşik Arap Emirlikleri, 2007.
7. Büşra, Gürpınar. “Arap Dilinde Morfemler ve Cümlenin Anlamsal Yorumuna Etkileri”. Journal of Analytic Divinity 4/1 (2020).
8. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd el-Cevherî. es-Sîhâh. thk. Ahmed Abdulgâfur Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlmî li’l-Melâyin, 2., 1979.

9. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf el-Cürcânî el-Hanefî. Mu’cemu’t-te’rifât. thk. Muhammed Sıddık el-Minşâvî. Kahire: Dârûul-Fâzile, ts.
10. Çöllüoğlu, M. S. “Kur’an’-ı Kerim’de KDY Kökünün Semantik Yapısı ve Türkçe’ye Aktarımı”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 1/4 (2012), 67-97.
11. Dâmegânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed ed-Dâmegānî el-Kebîr. Kâmusu’l-Kur’ân. thk. Abdulaziz Seyyid. Beyrut: Dâru’l-İlmî li’l-Melâyin, 1980.
12. Demegânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed ed-Dâmegānî el-Kebîr. el-Vucûh ve’n-nezâir. thk. Arabî Abdulhamid Ali. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, ts.
13. Elali, Abdullah. “الجذر ق-ص-ص في القرآن الكريم، دراسة دلالية”. Şarkiyat Mecmuası 43 (Ekim 2023), 1-22. https://doi.org/10.26650/jos.1224849
14. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher el-Ezherî el-Herevî. Tehzibu’l-lugâ. thk. Abdusselam Mahmud Harun. 16 Cilt. Dâru’l-Kavmiyyeti’l-’Arabiyye, 1964.
15. Ferîcât, Adil el-Ferîcât. eş-Şuârâu’l-cahiliyyune’l-evâil. Beyrut: Dâru’l-Meşrîk, 2. Basım, 2008.
16. Gülensoy, Tuncer Gülensoy. “Türkiye’de Etimolojik Sözlük ve Sözcük Etimolojisi Üzerine Yayımlanan Makalelere Dair Bir Bibliyografya Denemesi”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 55/2007/2 (2007).
17. Halebî, eş-Şeyh Ahmed b. Yusuf Abduddâim es-Semin el-Halebî. Umdetu’l-huffâz. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1. Basım, 1996.
18. İbn Cüzey, Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kelbî el-Gırnâtî. et-Teshil li ulûmi’t-tenzil. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1. Basım, 1995.
19. İbn Fârîs, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî. Mu’cemû mekâyîsû’l-lûğâ. 6 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, ts.
20. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed. Lisânü’l-’Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, ts.
21. İbn Yaîş, Ebü’l-Bekâ Muvaffakuddîn Yaîş b. Alî b. Yaîş b. Muhammed el-Esedî el-Halebî. Şerhu’l-mülûkî fî’t-tasrîf. thk. Fahruddin Kâbâve. Halep: el-Mektebetü’l-’Arabiyye, 1., 1937.
22. İbrahim Enîs- Abdu’lhalim Muntâsır-Muhammed Halefullah. el-Mu’cemu’l-vâsît. Mısır: Mektebetu’ş-Şûrûkû’d-Dûveliyye, 4. Basım, 2004.
23. İsfahânî, Ebü’l-Ferec Alî b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Ahmed el-Kureşî el-İsfahânî. Kitâbu’l-eğânî. thk. İbrahim es-Sa’âfîn, Bekir Abbâs. 30 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 3. Basım, 2008.
24. İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb el-İsfahânî. Mufredâtu elfâzî’l-Kur’ân. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 4. Basım, 2009.
25. İsmail Mahmud, Mahmud İsmail Sâynî, Nasîf Mustafa Abdülaziz, Mustafa Ahmed Süleyman. el-Meknezû’l-’Arabiyye el-muâsir. Lübnan: Mektebetü Lübnân, 1., 1993.
26. Kaya, Ali. “Kur’an-ı Kerim’de ‘Shb’ Kökünün Semantik İncelemesi”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 4/1 (Haziran 2018), 33-71.
27. Mukâtil b. Süleyman, Ebü’l-Hasen Mukātil b. Süleymân b. Beşîr el-Ezdî el-Belhî. el-Vucûh ve’n-nezâir. thk. Hâtîm Salih ed-Dâmin. Bağdat: Merkezû Cûm’âti’l-Mâcid, 1. Basım, 2006.
28. Öncü, Mustafa. Dil-Düşünce Mülahazalar. ed. Halil Akçay - M. Zeki Uyanık. Diyarbakır: Seyda Kitabevi, 2018. Nîsâbûrî, Ebi Abdurrahman İsmail b. Ahmed en-Nîsâbûrî. Vucûhu’l-Kur’âni’l-Kerim. thk. Fatıma Yusuf el-Hiyemî. Dımaşk: Dâru’s-Sikâ, 1. Basım, 1996.
29. Ömer, Ahmed Muhtar. ‘İlmu’d-delâle. ‘Alemu’l-kutub, 5. Basım, 1998.
30. Öncü, Mustafa. “Ramazan Ayının İsminin De Kök Harflerini Oluşturan R-M-D (ر، م، ض) Kökü Üzerine Bir İnceleme”. Dicle İlahiyat Dergisi 25/2 (01 Ocak 2023), 428-444. https://izlik.org/JA38WP54NP
31. Özdemir, Faruk. “Kur’ân’da D-r-r Kökünün Semantik Analizi”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/1 (Haziran 2023), 177-214. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1244867
32. Özdemir, Faruk. “Kur’ân’da L-‘A-B Kökünün Semantik Analizi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (30 Haziran 2023), 67-95. https://doi.org/10.17859/pauifd.1262231
33. Qorbani Laktarashani, F., Hosseini, Z., Shirzad, MH ve Shirzad, MH. “The Semantic Development of the Root Q-R-B in the Qur’an: A Historical-Semantic Analysis”. Researches of Quran and Hadith Sciences 22/3 (2025), 129-165. https://doi.org/10.22051/tqh.2025.48892.4299
34. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. Mefâtihu’l-gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1., 1981.
35. Râzî, Ebû Abdillâh Zeynüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdilkādir er-Râzî. Mûhtaru’s-sîhâh. Beyrut: Mektebetu Lübnân, 1986.
36. Sâbunî, Muhammed Ali es-Sâbunî. Sâfvetü’t-tefâsir. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kur’âni’l-Kerim, 4. Basım, 1981. Sav, Sav, Bahattin. “Anlam Değişmeleri Üzerine Artzamanlı Bir İnceleme”. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi 23/1 (2003).
37. Tarâd, Dr. Mecid Târad. el-Mu’cemu’l-mufassal fî’l-mutedâdat fî’l-lugâti’l-’Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 2. Basım, 1971.
38. Târad Mecid, Mecid Târad. el-Mu’cemu’l-Mufassal fî’l-Muterâdifât fî’l-Lugâti’l-Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-Kûtubi’l-Îlmiyye, 1. Basım, 2009.
39. Tatlı, Bekir. “The Concept of Al-Fısq / Al-Faasıq in the Quran and Its Hıstorıcal Adventure of Transformatıon”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 24/2 (2015), 411-426.
40. Tekin, Ahmet, - Tekin, Mahmut. “Ğ-v-y Kökü Üzerine Morfolojik ve Semantik Bir İnceleme”. Turkish Studies- Language and Literature 18/3 (2023).