Ahmed b. Yahyâ b. el-Murtazâ’nın (ö. 840/1437) Hayatı ve Kelâmî Görüşleri

Öz

Erken dönemden itibaren Şîa ekolü, bir takım siyasi sebeplerden dolayı kendi içerisinde bölünmüş ve bu ekolde farklı gruplar meydana gelmiştir. Bu bölünmeler neticesinde ortaya çıkan önemli fırkalardan biri Zeydiyye mezhebidir. Bir takım siyasi ve kültürel sebeplerden dolayı Zeydiyye mezhebi Yemen’de kendisine yaşam alanı bulmuştur. Hayatını ve kelami görüşlerini araştırdığımız Ahmed b. Yahyâ el-Murtazâ, soy itibariyle Yemen’de ilk Zeydî devletini kuran Yahyâ b. Hüseyin’e (ö.298/911) dayanmaktadır. İbnü’l-Murtazâ olarak bilinen müellif, sekizinci ve dokuzuncu asırlarda Yemen’de toplumu yönlendiren siyasi, dini liderlerden biridir. İbnü’l-Murtazâ, iyi bir eğitim aldıktan sonra dönemin imamı Muhammed b. Ali (793/1391) ölünce yerine imam seçilmiştir. Ancak onun imameti toplumun bir kesimi tarafından kabul görmemiştir. Kendisinden önceki imamın oğlu ile giriştiği siyasi mücadelede yenik düşmüştür. Siyasi faaliyetlerinden bir netice almayınca hayatının geri kalanında Kelam, Mezhepler Tarihi ve Fıkıh gibi İslami ilimlere yoğunlaşarak birçok eser yazmış ve çok sayıda öğrenci yetiştirmiştir. İtikadî konularda Mutezile’nin görüşlerini kabul etmiş, siyasi konularda ise mensubu olduğu Zeydiyye mezhebinin görüşlerini savunmuştur. Kelami görüşlerini, yazdığı el-Kalâid adlı eserinde, çok ayrıntıya girmeden birçok görüşe yer verdikten sonra kendi görüşlerini anlatmıştır. Çalışmamızda İbnü’l-Murtazâ’nın bu eseri ve diğer birtakım klasik eserler esas alınarak müellifin itikadî görüşleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Ülkemizde Zeydî kelam ile ilgili çok sınırlı çalışmalar bulunmaktadır. Makale, Zeydî kelamın ve İbnü’lMurtazâ’nın tanınmasına, bilinmesine katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Zeydiyye
• Mu‘tezile
• İbnü’l-Murtazâ
• Görüşler

The Life and Kalāmī Views of Ahmed b. Yahya b. al-Murtada (b. 840/1437)

Öz

Since the early period, some divisions have occurred within the Shia due to some political reasons. One of the important sects that emerged as a result of these divisions is the Zaydiyya Sect. Due to various political and cultural reasons, the Zaydiyya sect found a living space in Yemen. Ahmed b. Yahya al-Murtada, whose life and Kalâmī views we researched. Yahyâ al-Murtadâ is descended from Yahyâ b. Husain, who founded the first Zaydiīstate in Yemen. (d.298/911). The author known as Ibn Murtada was both a political and religious leader in Yemen in the eighth and ninth centuries. After receiving a good education, after Muhammad b. Ali, the Zaydī Imam of the period, died, he was elected Imam. However, he was defeated in the political struggle with the son of the Imam, who died a short time later. When he did not get any results from his political activities, he wrote many works in fields such as Kalâm, History of Sects and Fiqh and educated many students for the rest of his life. He accepted the views of Mu'tazila on theo-logical issues and defended the views of the Zaydiyya to which he belonged in political matters. In his work called "al-Qalâid", in which he wrote his theological views, he mentioned the views of many theologians and schools without going into much detail and then explained his own views. In our study, we tried to determine the author's religious views based on this work. There are very limited studies on Zaydī kalâm in our country. The article aims to contribute to the recognition and knowledge of Zaydî kalâm and Ibn Murtaza.

Anahtar Kelimeler

• Kalâm
• Zaydiyya
• Mu‘tazila
• Ibn Murtada
• Opinions

Kaynakça

1. Abbâd, Sâhib. Mutezile Akaidi. çev. Yasin Ulutaş. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2023.
2. Abbâd, Sâhib b. Risâle fi’l-hidâye ve’d-dalâle. Tahran: Matbaatü’l-Haydarî, 1955.
3. Abdülhamid, İrfan. İslam’da İtikadi Mezhepler ve Akaid Esasları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2014.
4. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir. Usûlü’d-din. İstanbul: Matba’tü Devle, 1. Basım, 1928.
5. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Kitâbü’l-İrşâd. çev. Adnan Bülent Baloğlu. Ankara: TDV Yayınları, 2012.
6. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Kitâbü’l-lüma’ fî er-Redd alâehl-i ez-zeyği ve’l-bida’. Kahire: Matba’tü Mısriyye, 1955.
7. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslâmi̇yyîn Ve İhti̇lâfü’l-Musallîn. çev. Ömer Aydın - Mehmet Dalkılıç. İstanbul: TYEKB Yayınları, 2019.
8. Güdekli, Hayrettin Nebi. “Dırar b. Amr”. İslam Düşünce Atlası. Erişim 18 Ocak 2026. https://islamdusunceatlasi.org/dirar-b.-amr/297

9. Gün, Faruk. “Gayb Âlemini Bilmenin İmkânı Üzerine Bir İnceleme”. Dergiabant 14/1 (Mayıs 2024).
10. Gün, Faruk. “Teslîs Üzerine Sâbûnî Eleştirisi ve Teolojik Tartışmalar”. Ekev Akademi Dergisi 100 (2024).
11. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen. Târîhu Medîneti Dımaşk. thk. Zür’â b. İbrâhim-Zirek Abdullah. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1965.
12. İbnü’l-Murtazâ, el-Mehdî-Lidînillâh Ahmed b. Yahyâ. Kitâbü’l-Kalâid fî tashîhi’l-akâid. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1986.
13. Ka’bî, Ebû’l-Kâsım Abdullâh b. Ahmed. Kitâbu’l-makâlât. thk. Hüseyin Hansu. İstanbul: Ku’ran Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2018.
14. Kâdî Abdülcebbâr, Ahmed el-Hemedânî. Şerhu’l usûli’l-hamse. çev. İlyas Çelebi. 1 Cilt. İstanbul: TYEKB Yayınları, 2013.
15. Kallek, Cengiz. “Ca’fer b. Ahmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
16. Karaman, Hayrettin vd. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsiri. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
17. Köse, Saffet. “Hâdî-İlelhak, Yahyâ b. Hüseyin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 15. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
18. Memiş, Murat. “İmamet Teorisi Bağlamında Mu’tezilîlerin Hz. Ali Anlayışı”. Kelam Araştırmaları Dergisi 8/2 (2010).
19. Nasri Nader, Albert. Kitâbü’l-Kalâid fî tashîhi’l-akâid girişi. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1986.
20. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Bahrü’l-Kelâm. İstanbul: Gelenek Yayınları, 2010.
21. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Tabsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2004.
22. Oral, Osman. “Kelam Ekollerine Göre Halife/Devlet Başkanı’ın Görevleri ve Hakları”. Ekev Akademi Dergisi 19/62 (2015).
23. Öz, Mustafa. “İbnü’l-Murtezâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 21. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
24. Özaydın, Abdülkerim. “Mütevekkil-Alellah, Ahmed b. Süleymân”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 32. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
25. Sabûnî, Nûreddin. Mâturîdiyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1978.
26. Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas. Kelam Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
27. Ulutaş, Yasin. Erken Dönem Mucize Anlayışları. Konya: Hüner Yayınları, 1. Basım, 2019.
28. Ulutaş, Yasin. Muhammed İbn Tûmert ve Kelâmî Görüşleri. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 1. Basım, 2021.
29. Ulutaş, Yasin. Mutezile Akaidi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2023.
30. Uysal, Ekrem. Eş’arî Kelâmı. ed. İsa Yücer. Ankara: Sonçağ yayınları, 2022.
31. Uysal, Ekrem. Kelâmî Açıdan İmâmmiyye’nin Gaybet ve Rec’at İnancı. ed. Yusuf Eşit. Ankara: Sonçağ yayınları, 2021.
32. Ümit, Mehmet. Zeydiyye-Mu’tezile Etkileşimi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
33. Yoldaş, Mehmed Hanifi. “Kur’ân‐ı Kerîm’de İmam Kavramı ve İlk Dönem Mezheplerin İmâmet Anlayışları”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10/1 (2019).
34. Yörükan, Yusuf Ziya. İslam akaidi. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2006.
35. Zemahşerî, Mahmud b. Ömer. el-Minhâc fî usûli’d-din. çev. Mehmet Evkuran. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
36. Ziriklî, Hayrüddîn. el-Aʿlâm. Beyrut: Dârü’l-İlim Lilmelâyîn, 2002.