الأبعادُ التّاريخيّة والصّوفيّة والشّرعيّة في قصّة الشّيخ صنعان لفريد الدّين العَطّار

Öz

إنّ تيّار التصوّف في إيرانَ من أهمّ المنجزاتِ الحضاريّةِ التي ازدهرت بعد الفتح الإسلامي، ولعلّ مثنوي مَنطِق الطَّير لفريد الدّين العطّار (537-647هـ) من أهمّ المنظومات الشعرية في التراث الصوفيّ الفارسيّ، فهو كنز يموج بكثير من القيم والمفاهيم الصوفيّة العميقة، التي أدّاها العطّار بأساليب تربويّة سهلة وأدوات واضحة. وقد كانت القصّة أهمّ أدوات العطّار لأداء رسالته الصوفية التربوية المُهِمّة، فقد حفل منطق الطير بأكثر من مئتي قصّةٍ، وكانت قصّةُ الشيخِ صنعانَ أبرزَ تلك الحكايات وأكثرها طولًا وعُمقًا. تروي تلك القصة سيرة إمامٍ كبيرٍ، أمضى معظم حياته في مكّةَ في العبادات والزُّهد وتربية المُريدين، ثم فُتِنَ بفتاةٍ نصرانيّةٍ في بلاد الروم، فارتدّ بسببها عن الإسلام وتَرَكَ زهدَهُ وعبادته، حتى أصلحه اللهُ وأنقذَهُ من ردّته وضلاله، فتابَ عن خطيئته وعاد إلى سيرتِه الأولى. وقد قمْتُ في هذه المقالة بترجمة هذه الحكاية من الفارسيةّ إلى العربية كما وردت في منطقِ الطير، وسردْتُ أهمَّ محطات هذه الحكاية، ومن ثم قمْتُ بالوقوف عند أبعادها التاريخيّة والشرعيّة والصوفيّة؛ فعرضتُ بعضَ الحكايات المشابهة لها في كتب التاريخ والأدب الإسلامي، وبيّنْتُ كيف استطاعَ العطّارُ تسخيرَ تلك الحكاية التاريخية لأداء مقاصده الصوفية وتحقيق أهداف تربويّة وأخلاقيّة سامية، ووقفت عند مدى توفيقه في المواءمة بين الواقعية التاريخية وبين الشريعة الإسلامية والطريقة الصوفية.

Anahtar Kelimeler

• الأدب الفارسيّ
• الأدب الصوفيّ
• فريد الدّين العطّار
• منطق الطير
• قصّة الشّيخ صنعان

Ferîdüddin Attâr’ın Şeyh Ṣanʻân Kıssasındaki Tarihî, Tasavvufî ve Şerʻî Boyutlar

Öz

İran'daki tasavvufî düşünce akımının varlığı, İslam fetihlerinden sonra gelişen en önemli medenî başarılardan biridir. Ferîdüddin Attâr'ın (h. 537-618) Manṭıḳu’ṭ-ṭayr adlı mesnevisi ise Fars tasavvuf edebiyatı mirasındaki en önemli manzum eserlerden biri sayılmaktadır. Bu eser Attâr'ın kolay, eğitici yöntemler ve açık araçlarla aktardığı, derin tasavvufî değer ve kavramlarla şekillenen bir hazinedir. Hikaye etme yöntemi Attâr’ın bu önemli tasavvufî ve eğitici mesajını aktarmasındaki en önemli aracı olmuştur. Nitekim telif ettiği Manṭıḳu’ṭ-ṭayr adlı eserinde iki yüzden fazla hikaye bulunmaktadır. Eserdeki anlatıların en seçkini, en uzunu ve en derini ise Şeyh Ṣan‘ân hikayesidir. Bu hikaye; ömrünün büyük kısmını Mekke'de ibadetle, zühdle ve mürid yetiştirmekle geçirmiş büyük bir imamın, Roma topraklarında Hristiyan bir kıza aşık olmasını konu edinir. Şeyh, bu kıza olan aşkı sebebiyle İslam'dan dönüp zühd ve ibadetini terk etmiş, Allah onu ıslah edip bu gafletten kurtarana kadar da bu hal üzere kalmıştır. Ancak daha sonra günahından tövbe ederek eski fıtratına geri dönmüştür. Bu makalede, söz konusu Şeyh Ṣan‘ân kıssası Manṭıḳu’ṭ-ṭayr’da yer aldığı haliyle Farsça’dan Arapça’ya tercüme edilmiş ve hikayenin en önemli noktaları sıralanmıştır. Ardından tarih ve İslam edebiyat kitaplarındaki benzer anlatılardan örneklere yer verilerek hikayenin tarihî, şer‘î ve tasavvufî boyutları üzerinde durulmuştur. Ayrıca Ferîdüddin Attâr'ın, tasavvufî gayelerine hizmet etmek, yüce ahlâkî ve aklî hedeflere ulaşmak için bu tarihî hikayeyi nasıl kullandığı ortaya konulmuş ve yazarın tarih, İslam fıkhı ve tasavvuf arasında uzlaşı sağlama noktasındaki başarısı incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Fars Edebiyatı
• Tasavvuf Edebiyatı
• Ferîdüddin Attâr
• Manṭıḳu’ṭ-ṭayr
• Şeyh Ṣanʻân Hikâyesi

The Historical, Sufi, and Legal Dimensions of the Story of Sheikh Ṣan‘ān by Farīd al-Dīn al-‘Attār

Öz

The Sufi movement in Iran is one of the most important cultural achievements that flourished after the Islamic conquest. Perhaps the most important poetic works in the Persian Sufi heritage is the Mathnawī Manṭiq al-Ṭayr by Farīd al-Dīn al-‘Attār (H. 537-6١٨). It is a treasure trove brimming with profound Sufi values and concepts, which al-‘Attār conveyed using simple educational methods and clear tools. The story was al-Attar's most important tool for carrying out his important Sufi educational mission. Manṭiq al-Ṭayr is replete with more than two hundred stories, and the story of Sheikh Ṣan‘ān is the most prominent, longest, and most profound of these tales. This story narrates the life of a great imam who spent most of his life in Mecca, devoted to worship, asceticism, and the training of disciples. He was then infatuated with a Christian girl in Byzantine lands, and because of her, he apostatized from Islam and abandoned his asceticism and worship. God later reformed and saved him from his apostasy and misguidance. He repented of his sin and returned to his former righteous ways. This article translates the story of Sheikh San'an from Persian into Arabic as it appears in the boo “Manṭiq al-Ṭayr",and lists the most important milestones. It then examines the historical, legal, and Sufi dimensions of story, drawing on examples from similar stories in Islamic history and literature. Furthermore, it reveals how al-‘Attār was able to harness this historical narrative to fulfill his Sufi purposes and achieve lofty educational and moral goals, and also analyzes the extent of his success in reconciling history, Islamic jurisprudence, and Sufism.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Persian literature
• Sufi literature
• Farīd al-Dīn ‘Attār
• Manṭiq al-Ṭayr
• The Story of Sheikh Ṣan‘ān

Kaynakça

1. Attâr Nîşâbûrî, Ferîdüddîn. Mantıkü't-tayr. thk. Muhammed Rezâ Şefî'î Kadkanî. Tahran: Suhan, 1383.
2. Attâr, Ferîdüddîn. Mantıkü't-Tayr. çev. Bedî' Muhammed Cum'a. Beyrut: Dârü'l-Endelüs, 2002.
3. Bedevî, Abdurrahman. Şahsiyâtun keliketün fi’l-İslam. Kahire: Dâr el-Nahda el-Arabî, 1964.
4. Brown, Edward. Târîh-i Edebiyât-ı İrân, Az Senâyi’ Tâ Sa’dî. Çev. Ghulâh Muhsin Sadrî Efşâr, Tahran, Merverid: 1368.
5. Buhârî, Muhammed bin İsmâil, Sahîh el-Buhârî, Tahrîr: Mustafa el-Bığâ, Şam, Dâr Ibn Kethîr, Dâr el-Yemâme, 1414/1993.
6. Câmî, Abdurrahman, Nefahâtü'l Üns. Tashîh ve Mukaddime: Mahdî Tûhidîpûr, Tahran: Neşriyat Mahmudî, 1337.
7. Dehbâşî, Abdu'l-Hâlık, Abdurrahman. el-Fikrü's-Ṣûfî fî Ḍavi’'l-Kitâb ve's-Sünne. Kuveyt: Maktabetü İbn Teymiyye, 1406/1986.
8. Ebşîhî, Şihâbüddîn. el-Müstetref fî Külli Fen Mustezref. thk. Sâid Muhammed el-Lahham, Beyrut: Âlem el-Kütüb, 1419.

9. Furûzânfer, Bedî'üzzamân. Şerh Ahvâl ve Nakıd ve Tahlîl-i Esâr-ı Attâr Nîşâbûrî. Tahran: Dehkhodâ, 1353.
10. Ghanî, Kasım. Bahs-i Der Tasavvuf. Tahran: Mecmûe-yi Yığmâ, 1331.
11. Görgün, Tuğba. “Muhammed Fevzi Bâtûmî’nin Zikir ile İlgili Görüşleri”. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 54 (Aralık 2024), 177-197.
12. Ğaneymî, Ebû'l-Vefâ. Madhal İlâ Tasavvufî İslamî. Kahire: Dârü'l-Tezkire Neşriyat, 1979.
13. Hâfız-ı Şîrâzî. Divân-ı Hâfız. thk. Muhammed Kazvînî ve Kasım Ghanî, Tahran: Neşriyat Zavâr, 1320.
14. Hemdânî, Aynü'l-Kudât. Temhîdât, Mukaddime ve Tahrîr: Afîf Asîrân. Tahran: Neşriyat Menûçehri, ts.
15. Hücvîrî, Ali bin Osman. Keşfü'l-Mahcûb. thk. Jukovskî, Tahran: Neşriyat Tâhurî, 1380.
16. İbn-i Babûye, Muhammed bin Ali. ‘İlelu’şerâiî, Cilt 1. Kum: Mektebetü'd-Dâverî, ts.
17. İbnü'l-Cevzî, Cemâlüddîn. Telbîsü İblîs. Beyrut: Dârü'l-Fikr, 1421.
18. Kuşeyrî, Abdurkârîm. er-Risâletü'l-Kuşeyrîye, Cilt 2, thk. Abdurrahîm Mahmûd ve Mahmûd bin Şerîf, Kahire: Dârü'l-Ma'arif.
19. Nefîsî, Sâid. Cestecû Der Ahvâl ve Esâr-ı Ferîdüddîn Attâr Nîşâbûrî. Tahran: İkbal,1321.
20. Nefîsî, Sâid. Serçeşme-i Tasavvuf der İrân. Tahran: Kitâbfurûşî Ferûğî, 1343.
21. Sühreverdî, Şihâbüddîn. Dîvân-ı Sühreverdî. thk. Kâmil Mustafa'ş-Şîbî, Bağdad: Matba'atü'r-Rafâh, 2005.
22. Umrî, İbnü'l-Fazlullâh. Mesâlikü'l-Absâr fî Mâmâlikü'l-Emsâr. thk. Kâmil el-Cubûrî. 8 Cilt. Beyrut: Dârü'l-Kütübü'l-İlmîye, 2010.
23. Ziyât, Ahmet Hassan. Târîhü'l-Edebî el-Arabî. Beyrut: Dâr el-Ma’rife, 1993.