الأبعادُ التّاريخيّة والصّوفيّة والشّرعيّة في قصّة الشّيخ صنعان لفريد الدّين العَطّار

Öz

إنّ تيّار التصوّف في إيرانَ من أهمّ المنجزاتِ الحضاريّةِ التي ازدهرت بعد الفتح الإسلامي، ولعلّ مثنوي مَنطِق الطَّير لفريد الدّين العطّار (537-647هـ) من أهمّ المنظومات الشعرية في التراث الصوفيّ الفارسيّ، فهو كنز يموج بكثير من القيم والمفاهيم الصوفيّة العميقة، التي أدّاها العطّار بأساليب تربويّة سهلة وأدوات واضحة. وقد كانت القصّة أهمّ أدوات العطّار لأداء رسالته الصوفية التربوية المُهِمّة، فقد حفل منطق الطير بأكثر من مئتي قصّةٍ، وكانت قصّةُ الشيخِ صنعانَ أبرزَ تلك الحكايات وأكثرها طولًا وعُمقًا. تروي تلك القصة سيرة إمامٍ كبيرٍ، أمضى معظم حياته في مكّةَ في العبادات والزُّهد وتربية المُريدين، ثم فُتِنَ بفتاةٍ نصرانيّةٍ في بلاد الروم، فارتدّ بسببها عن الإسلام وتَرَكَ زهدَهُ وعبادته، حتى أصلحه اللهُ وأنقذَهُ من ردّته وضلاله، فتابَ عن خطيئته وعاد إلى سيرتِه الأولى. وقد قمْتُ في هذه المقالة بترجمة هذه الحكاية من الفارسيةّ إلى العربية كما وردت في منطقِ الطير، وسردْتُ أهمَّ محطات هذه الحكاية، ومن ثم قمْتُ بالوقوف عند أبعادها التاريخيّة والشرعيّة والصوفيّة؛ فعرضتُ بعضَ الحكايات المشابهة لها في كتب التاريخ والأدب الإسلامي، وبيّنْتُ كيف استطاعَ العطّارُ تسخيرَ تلك الحكاية التاريخية لأداء مقاصده الصوفية وتحقيق أهداف تربويّة وأخلاقيّة سامية، ووقفت عند مدى توفيقه في المواءمة بين الواقعية التاريخية وبين الشريعة الإسلامية والطريقة الصوفية.

Anahtar Kelimeler

• الأدب الفارسيّ
• الأدب الصوفيّ
• فريد الدّين العطّار
• منطق الطير
• قصّة الشّيخ صنعان

Ferîdüddin Attâr’ın Şeyh Ṣanʻân Kıssasındaki Tarihî, Tasavvufî ve Şerʻî Boyutlar

Öz

Fars tasavvuf geleneğinin en önemli miraslarından ve lirik eserlerinden biri, Feridüddin Attâr’ın (h. 537-647) Mantıku’t-tayr adlı mesnevîsidir. Bu eser, anlaşılması zor felsefi sembollerle dolu bir hazine olup, Attâr bunları açık, anlaşılır ve didaktik bir üslupla aktarmıştır. Attâr’ın eğiticiliği ön planda tutuğu mesajını iletmek için kullandığı en önemli araç Mantıku’t-tayr’dır; zira bu anlatıda iki yüzden fazla hikâye mevcuttur. Bu hikâyelerin en önemlisi, hikâyeler arasında en uzun ve en derin olanı Şeyh Sanʻân kıssasıdır. Bu hikâyede, hayatını Mekke’de ibadetle, zühdle ve mürit yetiştirmekle geçiren yaşlı bir şeyh anlatılmaktadır. Hikâyeye göre Roma topraklarında yaşayan bu Müslüman şeyh, Hıristiyan bir kıza âşık olur ve onun yüzünden İslam'dan döner (mürted olur), zühdü ve ibadetlerini terk eder. Bu durum, Allah onu kurtarıncaya kadar sürer ve daha sonra şeyh, günahından tövbe edip eski hayatına geri döner. Bu makale, söz konusu hikâyeyi Farsçadan Arapçaya tercüme çalışmasıdır ve makalede, Attâr’ın Mantıku’t-tayr'ında anlattığı bu hikâyenin en önemli noktalarına odaklanılmıştır. Diğer taraftan hikâyenin şerʻi, tarihî ve hukuki boyutlarını incelenmiş olup, tarih ve edebiyat kitaplarında yer alan benzer hikâyelerden bazıları sunulmuştur. Bunlarla birlikte Attâr’ın bu tarihî hikâyeyi tasavvufi amaçlarına hizmet etmek ve yüce ahlaki ve eğitsel hedeflerini gerçekleştirmek için nasıl kullandığı ortaya koyulmuştur; ayrıca tarihî gerçekçilik ile İslam şeriatı ve tasavvuf arasında nasıl bir uyum sağlandığı incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Fars Edebiyatı
• Tasavvuf Edebiyatı
• Feridüddin Attâr
• Mantıku’t-tayr
• Şeyh Sanʻân Hikâyesi

The Historical, Sufi, and Legal Dimensions of the Story of Sheikh Ṣan‘ān by Farīd al-Dīn al-‘Attār

Öz

The Sufi movement in Iran is one of the most important cultural achievements that flourished after the Islamic conquest. Perhaps the most important poetic works in the Persian Sufi heritage is the Mathnawi Mantiq al-Tayr by Farid al-Din al-Attar (H. 537-647). It is a treasure trove brimming with profound Sufi values and concepts, which al-Attar conveyed using simple educational methods and clear tools. The story was al-Attar's most important tool for carrying out his important Sufi educational mission. Mantiq al-Tayr is replete with more than two hundred stories, and the story of Sheikh San'an is the most prominent, longest, and most profound of these tales. This story narrates the life of a great imam who spent most of his life in Mecca, devoted to worship, asceticism, and the training of disciples. He was then infatuated with a Christian girl in Byzantine lands, and because of her, he apostatized from Islam and abandoned his asceticism and worship. God later reformed and saved him from his apostasy and misguidance. He repented of his sin and returned to his former righteous ways. In this article, I have translated this story from Persian into Arabic, as it appears in “Mantiq al-Tayr". I have recounted its most important milestones, then examined its historical, legal, and Sufi dimensions. I have presented similar stories in Islamic history and literature, and demonstrated how al Attar was able to harness this historical narrative to fulfill his Sufi purposes and achieve lofty educational and moral goals. I have also examined the extent of his success in reconciling historical realism with Islamic law and the Sufi path.

Anahtar Kelimeler

• Persian literature
• Sufi literature
• Farid al-Din Attar
• Mantiq al-Tayr
• The Story of Sheikh Sanaan

Kaynakça

1. Attâr Nîşâbûrî, Ferîdüddîn. Mantıkü't-tayr. thk. Muhammed Rezâ Şefî'î Kadkanî. Tahran: Suhan, 1383.
2. Attâr, Ferîdüddîn. Mantıkü't-Tayr. çev. Bedî' Muhammed Cum'a. Beyrut: Dârü'l-Endelüs, 2002.
3. Bedevî, Abdurrahman. Şahsiyâtun keliketün fi’l-İslam. Kahire: Dâr el-Nahda el-Arabî, 1964.
4. Brown, Edward. Târîh-i Edebiyât-ı İrân, Az Senâyi’ Tâ Sa’dî. Çev. Ghulâh Muhsin Sadrî Efşâr, Tahran, Merverid: 1368.
5. Buhârî, Muhammed bin İsmâil, Sahîh el-Buhârî, Tahrîr: Mustafa el-Bığâ, Şam, Dâr Ibn Kethîr, Dâr el-Yemâme, 1414/1993.
6. Câmî, Abdurrahman, Nefahâtü'l Üns. Tashîh ve Mukaddime: Mahdî Tûhidîpûr, Tahran: Neşriyat Mahmudî, 1337.
7. Dehbâşî, Abdu'l-Hâlık, Abdurrahman. el-Fikrü's-Ṣûfî fî Ḍavi’'l-Kitâb ve's-Sünne. Kuveyt: Maktabetü İbn Teymiyye, 1406/1986.
8. Ebşîhî, Şihâbüddîn. el-Müstetref fî Külli Fen Mustezref. thk. Sâid Muhammed el-Lahham, Beyrut: Âlem el-Kütüb, 1419.

9. Furûzânfer, Bedî'üzzamân. Şerh Ahvâl ve Nakıd ve Tahlîl-i Esâr-ı Attâr Nîşâbûrî. Tahran: Dehkhodâ, 1353.
10. Ghanî, Kasım. Bahs-i Der Tasavvuf. Tahran: Mecmûe-yi Yığmâ, 1331.
11. Görgün, Tuğba. “Muhammed Fevzi Bâtûmî’nin Zikir ile İlgili Görüşleri”. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 54 (Aralık 2024), 177-197.
12. Ğaneymî, Ebû'l-Vefâ. Madhal İlâ Tasavvufî İslamî. Kahire: Dârü'l-Tezkire Neşriyat, 1979.
13. Hâfız-ı Şîrâzî. Divân-ı Hâfız. thk. Muhammed Kazvînî ve Kasım Ghanî, Tahran: Neşriyat Zavâr, 1320.
14. Hemdânî, Aynü'l-Kudât. Temhîdât, Mukaddime ve Tahrîr: Afîf Asîrân. Tahran: Neşriyat Menûçehri, ts.
15. Hücvîrî, Ali bin Osman. Keşfü'l-Mahcûb. thk. Jukovskî, Tahran: Neşriyat Tâhurî, 1380.
16. İbn-i Babûye, Muhammed bin Ali. ‘İlelu’şerâiî, Cilt 1. Kum: Mektebetü'd-Dâverî, ts.
17. İbnü'l-Cevzî, Cemâlüddîn. Telbîsü İblîs. Beyrut: Dârü'l-Fikr, 1421.
18. Kuşeyrî, Abdurkârîm. er-Risâletü'l-Kuşeyrîye, Cilt 2, thk. Abdurrahîm Mahmûd ve Mahmûd bin Şerîf, Kahire: Dârü'l-Ma'arif.
19. Nefîsî, Sâid. Cestecû Der Ahvâl ve Esâr-ı Ferîdüddîn Attâr Nîşâbûrî. Tahran: İkbal,1321.
20. Nefîsî, Sâid. Serçeşme-i Tasavvuf der İrân. Tahran: Kitâbfurûşî Ferûğî, 1343.
21. Sühreverdî, Şihâbüddîn. Dîvân-ı Sühreverdî. thk. Kâmil Mustafa'ş-Şîbî, Bağdad: Matba'atü'r-Rafâh, 2005.
22. Umrî, İbnü'l-Fazlullâh. Mesâlikü'l-Absâr fî Mâmâlikü'l-Emsâr. thk. Kâmil el-Cubûrî. 8 Cilt. Beyrut: Dârü'l-Kütübü'l-İlmîye, 2010.
23. Ziyât, Ahmet Hassan. Târîhü'l-Edebî el-Arabî. Beyrut: Dâr el-Ma’rife, 1993.