Ali el-Kârî’nin Risâletü’s-Semâ’ ve’l-Ğınâ Eserinin Tahkik ve Değerlendirmesi

Öz

Hanefî fakihi ve hadis âlimi Alî b. Sultân Muhammed el-Kârî (ö. 1014/1605) tarafından kaleme alınan Risâletü’s-semâ‘ ve’l-gınâ adlı eser, İslâm tarihi boyunca tartışılagelen bir konu olan semâ‘ (dinleme) ve gınâ’nın (nağmeli okuma/şarkı) fıkhî hükümlerini ele almaktadır. Ali el-Kârî, bu risâlesini bazı sâlih kimselerin talebi üzerine, meşâyih ve ulemâ arasında ihtilaf konusu olan bu meselenin açıklığa kavuşturulması amacıyla telif etmiştir. Eserde, semâ‘ ve gınâ’nın meşruiyeti meselesi başta Kur’ân ve Sünnet olmak üzere mezhep imamlarının görüşleri çerçevesinde ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Müellif, özellikle sesin güzel kullanılmasının hükmü ile def gibi bazı basit çalgı aletlerinin düğün ve bayram gibi sevinç vesileleriyle kullanılmasının mubah hatta müstehap olduğuna dair delilleri ele almakta; bu bağlamda niyet, ortam ve eşlik eden unsurların hükmün belirlenmesindeki rolüne dikkat çekmektedir. Ayrıca Ali el-Kârî, haram sayılan uygulamalar ile câiz olan dinleme türleri arasındaki sınırları titizlikle ayırarak konuyu sistematik bir yaklaşımla değerlendirmektedir. Bu makale, söz konusu eserin mevcut yazma nüshalarının karşılaştırılması yoluyla yapılan ilmî tahkikini ve değerlendirmesini içermektedir. Böylece Ali el-Kârî’nin semâ‘ ve gınâ konusundaki yaklaşımı ile sonraki dönem Hanefî ulemâsının meseleye dair tutumunun daha sağlıklı biçimde anlaşılması hedeflenmekte; çalışma, bu yönüyle İslâm hukuk düşüncesi ve dinî mûsikî tartışmaları alanında çalışan araştırmacıların istifadesine sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Fıkıh
• Ali el-Kârî
• Semâ’
• Gınâ
• Hanefî

A Critical Edition and Evaluation of Ali al-Qari’s Risālat al-Samāʿ wa-l-Ghinā

Öz

The treatise Risālat al-Samāʿ wa-l-Ghināʾ, authored by the Ḥanafī jurist and hadith scholar ʿAlī b. Sulṭān Muḥammad al-Qārī (d. 1014/1605), addresses the legal rulings concerning samāʿ (listening) and ghināʾ (melodic recitation or singing), a subject that has long been debated within the history of Islamic sciences. Al-Qārī composed this epistle at the request of certain pious individuals, with the aim of clarifying an issue over which prominent shaykhs and scholars held divergent opinions. The work primarily examines the permissibility and legal status of samāʿ and ghināʾ within the framework of the Qurʾān, the Sunnah, and the opinions of the founders of the legal schools. In particular, it presents textual and rational evidence supporting that these are permissible (mubah), and in some cases even recommended (mustahab) for melodious use of the human voice, as well as the use of simple musical instruments such as the duff during occasions like weddings and religious festivals. Al-Qārī carefully distinguishes between forbidden (ḥarām) and allowed (jāʾiz) forms of auditory enjoyment, emphasizing intention, context, and accompanying elements as decisive factors in legal evaluation. This article offers a critical edition of the treatise based on a comparative analysis of its manuscript copies, along with a scholarly Turkish translation. By doing so, it makes accessible both al-Qārī’s methodological approach to the issue and the broader stance of later Ḥanafī scholars on samāʿ and ghināʾ, thereby contributing to contemporary academic discussions on Islamic legal thought and the ethics of auditory practices.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Fikh
• Ali al-Qari
• Samāʿ
• Ghināʾ
• Hanafi School

Kaynakça

1. Akdoğan, Mustafa Said. Nüveyrî’nin Nihâyetü’l-Ereb’inde Mûsikî. Ankara: FCR Yayınları, 2026.
2. Ali el-Kārî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed. el-Esmârü’l-ceniyye fî esmâʾi’l-Hanefiyye. Irak: Merkezü’l-Buhûsi’d-Dirâseti’l-İslâmiyye, 1430/2009.
3. Aycan, İrfan. “İslâm Toplumunda Eğlence Sektörünün Ortaya Çıkışı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38/1-4 (1998), 155-194.
4. Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî el-Hatîb. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
5. Beğavî, Hüseyin b. Mes’ûd b. Muhammed b. el-Ferrâ. Şerhu’s-Sünne. thk. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1983.
6. Beğavî, Hüseyin b. Mes’ûd b. Muhammed b. el-Ferrâ. Tefsîrü’l-Beğavî. Riyad: Dâr Tayyibe, 1997.
7. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkādir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
8. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.

9. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. Resâilü’l-edebiyat. Beyrût: Dâr ve Mektebetü Hilâl, 3. Basım, 1423.
10. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Kâmil Karabellî. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
11. Ezrakī, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Abdillâh b. Ahmed b. Muhammed. Ahbâru Mekke. thk. Rüşdî Sâlih Müslih. Beyrût: Dâru Endülüs, ts.
12. Herevî, Ebû İsmâîl Abdullah b. Muhammed (İbn Ebü’d-Dünyâ). Zemmü’l-melâhî. Cidde: Mektebetü’l-İlm, 1986.
13. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Abdirabbih b. Habîb el-Kurtubî. el-İkdü’l-ferîd. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1404.
14. İbn Hanbel, Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. Beyrut: Dârü’r-Risâle, 2001.
15. İbn Hazm el-Endelüsî, Ali b. Ahmed b. Saîd. Resâʾilü İbn Hazm, tahkik. İhsan Abbas. Beyrut: el-Müessesetü’l-Arabiyye li’d-Dirâsât ve’n-Neşr, 1980.
16. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. el-Meʿârif. Kahire: Matbaatü’l-Âmiriye, 1300.
17. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
18. İbn Zuğdan, Muhammed b. Ahmed. Ferhu’l-esmâ’ bi ruhsı’s-semâ‘. Kahire: el-Dâru’l-Arabiyye li’l-Kitâb, 1985.
19. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-müʾellifîn. Beyrût: Mektebetü’l-Müsennâ, ts.
20. Kennûn, Abdüllah. en-Nübûğu’l-Mağribî fi’l-edebi’l-Arabî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2015.
21. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed Ebû Abdillâh. Tefsîrü’l-Kurtubî (el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân). thk. Ahmed el-Berdûnî. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1965.
22. Kuşeyrî, Ebü’l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1996.
23. Lebîd b. Rebîa. Dîvânu Lebîd b. Rebîa. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 2004.
24. Mervezî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Nasr. Ta’zîmu Kadri’s-Salât. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 1976.
25. Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Hüseyn el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. Sahîhu Müslim. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
26. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb b. Muhammed el-Bekrî et-Teymî el-Kureşî. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. Kahire: Dâru’l-Kütüb, ts.
27. Rowson, Everett K. “İlk Dönem Medine’deki Efemineler”. çev. Ahmet Hakkı Turabi - Erhan Özden. Rast Müzikoloji Dergisi 3/1 (2015), 1-31.
28. Sığnâkî,Hüseyin b. Ali. en-Nihâye fî Şerhi’l-Hidâye. tahkik: İbrahim et-Tuveynî. Mekke: Ümmülkurâ Üniversitesi Yayınları, 2015.
29. Süyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr Celâleddîn. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
30. Süyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr Celâleddîn. el-Emr bi’l-ittibâ’ ve’n-nehy ani’l-ibtidâ’. Bağdat: Matâbiu’r-Reşîd, 1979.
31. Şevkânî, Muhammed b. Alî b. Muhammed. Neylü’l-evtâr. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1993.
32. Taberânî, Süleyman b. Ahmed Ebü’l-Kâsım. el-Mu’cemü’l-evsat. Kahire: Dârü’l-Harameyn, ts.
33. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.
34. Ziriklî, Hayreddin b. Mahmûd. el-’Alâm. Beyrût: Dârü’l-İlmi’l-Melâyîn, 2002.