Proposal for a Centralized Purification Calculation System for Participation Index Investors: An Automated Mechanism and Application Model

Öz

This study proposes an automated system for the purification of non-permissible (non-Shari’ah-compliant) income generated by companies listed in the Borsa Istanbul Participation Index. The main objectives are to present the theoretical foundations of purification practices, identify the weaknesses of existing methods, and propose a centralized calculation system that can address the problems faced by investors. To scientifically assess the feasibility and necessity of the proposed model, a quantitative survey design was employed. Accordingly, quantitative data were collected through an online questionnaire with the participation of 479 investors. The survey measured participants’ knowledge of purification, the difficulties they encounter when translating this knowledge into practice, their experiences, and their attitudes toward the proposed system. The data were analyzed using SPSS through descriptive statistics, frequency analyses, and cross-tabulations to summarize responses and identify underlying patterns. The findings indicate that while investors are generally familiar with the concept of purification, they face practical challenges due to gaps in calculation know-how, methodological confusion, and inadequate guidance. The current framework places a heavy burden on individual investors, whereas there is a strong expectation that the proposed centralized calculation system would simplify processes and enhance reliability. Accordingly, a system is developed that aims to standardize purification practices and reduce investor burden by introducing a centralized structure. This study contributes to the development of participation-index-compliant investment processes by offering practical recommendations to improve purification practices.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Islamic Economics
• Participation Index
• Non-Compliant Income
• Purification

Katılım Endeksi Yatırımcıları İçin Merkezi Arındırma Hesaplama Sistemi Önerisi: Otomatik İşleyiş ve Uygulama Modeli

Öz

Bu çalışma, Borsa İstanbul Katılım Endeksi’nde yer alan şirketlerde gayrimeşru gelirlerin arındırılması sürecini otomatik hale getiren bir sistem önermektedir. Çalışmanın temel amacı, arındırma uygulamalarının teorik temellerini ortaya koymak, mevcut yöntemlerin zayıf yönlerini tespit etmek ve yatırımcıların karşılaştığı sorunlara çözüm sunabilecek merkezî bir hesaplama sistemi önermektir. Bu kapsamda, önerilen modelin uygulanabilirliğini ve gerekliliğini bilimsel olarak test edebilmek amacıyla nicel yönteme dayalı anket çalışmasına başvurulmuştur. Bu bağlamda nicel veriler, 479 yatırımcının katılımıyla çevrim içi anket yoluyla toplanmıştır. Katılımcıların arındırma konusundaki bilgi düzeylerinin yanı sıra, bu bilgiyi uygulamaya dönüştürme sürecinde karşılaştıkları zorluklar, deneyimleri ve önerilen sisteme yönelik tutumları ölçülmüştür. Elde edilen veriler, katılımcı yanıtlarını özetlemek ve altta yatan örüntüleri belirlemek amacıyla SPSS programı kullanılarak betimsel istatistikler, frekans analizi ve çapraz tablolar yoluyla analiz edilmiştir. Bulgular, yatırımcıların arındırma kavramına genel olarak aşina olduklarını ancak uygulamada hesaplamaya dair bilgi eksiklikleri, yöntem karmaşası ve rehber yetersizliği nedeniyle sorun yaşadıklarını göstermektedir. Mevcut sistemin bireysel yatırımcılara ağır bir sorumluluk yüklediği ancak buna karşılık önerilen merkezî hesaplama sisteminin süreçleri kolaylaştıracağı ve güvenilirliği artıracağı yönünde güçlü bir beklenti olduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda, arındırma işlemlerinin standardize edilmesini ve yatırımcı yükümlülüğünü azaltacak şekilde merkezî bir yapıya kavuşturulmasını öneren bir sistem geliştirilmiştir. Çalışma, arındırma uygulamalarının iyileştirilmesine yönelik önerileriyle, Katılım Endeksi’ne uygun yatırım süreçlerinin geliştirilmesine katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• İslam İktisadı
• Katılım Endeksi
• Gayrimeşru Gelir
• Arındırma

Kaynakça

1. AAOIFI (ed.). Faizsiz Finans Standartları. çev. İZÜ. İstanbul: TKBB Yayınları, 2024.
2. Abozaid, Abdulazeem. “Kirâtün Fıkhîyyetün Nakdîyyetün li’l-Meâyîri’ş-Şerîati fî’l-Muhtelet Helâlan ve Harâman”. Tecdîd 16/31 (2012), 109-132.
3. Afşar, Kerim Eser. Borsaların Tarihsel Dönüşümü. İstanbul: Efe Akademi Yayınları, 1. Basım, 2022.
4. Akartepe, Batuhan Buğra. Hisse Senedi Şer’i İzleme Kriterlerinin Analizi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam İktisadı ve Finansı Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2022.
5. Aktif Portföy. “Fon Arındırma”. Erişim 19 Şubat 2025. https://www.aktifportfoy.com.tr/fon-arindirma
6. Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-Hükkâm: Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. 4 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2017.
7. Barkatullah, Mufti Abdul Kadir - Wasiullah, Shaik Mohammed. “Methodology of Purging Interest Income”. ISRA International Journal of Islamic Finance 8/2 (2016), 117-125.
8. Camgöz, Mevlüt. İslami Hisse Senedi Yatırımı ve İslami Endekslerin Performansının Değerlendirilmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı,Finans Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2017.

9. Derbali, Abdelkader Mohammed Sghaier vd. “Shariah-Compliant Capital Asset Pricing Model: New Mathematical Modeling”. Journal of Asset Management 18/7 (2017), 1-11.
10. Dusuki, Asyraf Wajdi vd. “A Framework For Islamic Financial Institutions To Deal With Sharî’ah Non-Compliant Transactions”. International Shari’ah Research Academy for Islamic Finance 42 (2012), 1-37.
11. Elgari, Mohamed Ali. “Purification of Islamic Equity Funds: Methodology and Shari’a Foundation”. Proceedings of the Fourth Harvard University Forum on Islamic Finance: Islamic Finance: The Task Ahead Cambridge, Massachusetts, 77-80.
12. Elmas, Bekir. Finansal Tablolar Analizi: TMS/TFRS’ye Göre Kaleme Alınmış Piyasadan Gerçek Örnekler Üzerinden Analizler. Ankara: Nobel, 2. Basım, 2016.
13. Emeç, Abdulkadir Sezai. “Türkiye’de Katılım Endeksi, Altın Fiyatları ve Katılım Fonları Arasındaki İlişki”. Pak Sosyal Bilimler Dergisi 2/2 (29 Haziran 2021), 63-75.
14. Gamaleldin, Farid M. Shariah-Compliant Stocks Screening and Purification. MSc. In International Accounting and Finance: University of Liverpool, 2015.
15. Gherbi, Abdelhalim. “Et-Tathîru’l-Mâlî li’l-Eshumi’l-Mutevâfigati Mea’ş-Şerîati: İşkâlât ve Hulûl”. Mecelletü Câmiatü’l-Melik Abdülazîz: el-İktisadü’l-İslâmî 29/3 (2016), 57-101.
16. Gürtekin, Ahmet. Katılım Endeksleri ve Arındırma İşleminin Faiz Hassasiyetine Sahip Yatırımcılar Nezdinde Bilinirliği. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
17. Haşıloğlu, Selçuk Burak vd. “Pazarlama Araştırmalarındaki Potansiyel Problemlere Yönelik Bir Araştırma: Kolayda Örnekleme ve Sıklık İfadeli Ölçek Maddeleri”. Pamukkale İşletme ve Bilişim Yönetimi Dergisi 1 (01 Mayıs 2015), 19-28.
18. Helal Finans. “Arındırma Hesaplama Aracı”. Erişim 19 Şubat 2025. https://helalfinans.net/arindirma
19. Htay, Sheila Nu Nu vd. “Towards Standardization of Shari’ah Screening Norms and Practices”. International Journal of Humanities and Social Science Invention 2/11 (2013), 23-30.
20. IOSCO. “Islamic Capital Market Fact Finding Report”. Report of the Islamic Capital Market Task Force of the International Organization of Securities Commissions.
21. Irshaid, Mahmoud. “Hel Yecûzü Tahvîlü’l-Bunûki’r-Ribevîyye ilâ İslâmiyye alâ Tarîkati Ğasli’l-Emvâli?” Câmiatü’l-Kudüsi’l-Meftûha 17 (2009), 253-300.
22. Khatkhatay, Mohammed Husain - Nisar, Shariq. “Shariah Compliant Equity Investments: An Assessment of Current Screening Norms”. Islamic Economic Studies 15/1 (2007), 47-76.
23. Kılınç, Kâzım. 200 Soruda A’dan Z’ye Borsa. İstanbul: Egemen Matbaası, 1. Basım, 1991.
24. Kuveyt Türk Portföy. “Arındırma İşlemleri”. Erişim 19 Şubat 2025. https://www.kuveytturkportfoy.com.tr/arindirma-islemleri
25. Mahfooz, Saeed bin - Ahmed, Habib. “Shari’ah Investment Screening Criteria: A Critical Review”. Journal of King Abdulaziz University: Islamic Economics 27/1 (2014), 3-38.
26. Merri, Faysal b. Sultan. “Mesâil fî Tadhîru’l-Eshum”. 1-73, 2009.
27. MKK. “Yaş Grupları Bazında Yatırımcı Sayıları”. Mart 2026. Erişim 13 Nisan 2026. https://www.vap.org.tr/yas-gruplari-bazinda-yatirimci-sayilari
28. Morris, Virginia B. - Salam, Monem A. A Muslim’s Guide To Investing and Personal Finance. New York: Lightbulb Press, 2008.
29. Mulcahy, Mark. “Purifying Islamic Equities: The Interest Tax Shield”. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management 7/4 (2014), 473-484.
30. Müzeynî, Halid b. Abdullah. “Kâidetü’t-Tathîri’l-Mâlî fî Mecâli’l-Eshûm”. Câmiatü’l-Melik Fehd, 1-56.
31. Nesâî, Ebû Abdirrahmân. Es-Sünenü’l-Kübra. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1. Basım, 2001.
32. Okur, Hüseyin. “Kıyas İşleminde İllet Birliğinin Sağlanamaması Hali: Kıyâs Ma‘a’l-Fârık”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 36 (Ekim 2020), 17-48.
33. Orhan, Zeyneb Hafsa vd. “Developing a purification method for the Stock Exchange Market Gains: An Application for Borsa Istanbul”. Borsa Istanbul Review 22/1 (Aralık 2022), 24-34.
34. Özbek, Gökhan Berk vd. “Katılım Bankacılığının ve Katılım Endeksinin Sağladığı Getiriler Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. Turkuaz Uluslararası Sosyo-Ekonomik Stratejik Araştırmalar Dergisi 1/1 (28 Aralık 2019), 39-48.
35. Özmen, Mehmet Yuşa. “Pay Senedi Yatırımlarından Elde Edilen Gelirlerin Arındırılmasına Yönelik Fıkhî Bir İnceleme”. Tevilat 4/1 (Haziran 2023), 179-215.
36. Râcihî Bank. Garârâtü’l-Heyeti’ş-Şeri’yyeti bi Masrafi’r-Râcihî No 1. Riyad: Darü Kunûzi İşbilliyyâ li-Neşrî ve’t-Tevzî, 1. Basım, 2010.
37. Salleh, Ahmad Zaki - Zakaria, Mohamad Zaharuddin. “Purification of Islamic Unit Trust Funds: A Shariah Analysis on Malaysian Approach”. Al-Qanatir: International Journal of Islamic Studies 2/1 (2018), 13-22.
38. Tırman, Nurullah - Keçeci, İbrahim. “Katılım-esaslı Yatırım Fonlarında Oluşan Mahzurlu Gelirlerin Sosyal Yardım Faaliyetlerine Aktarılmasına İlişkin Bir Öneri”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6/Özel Sayı (Ekim 2023), 303-319.
39. TKBB. “Katılım Finans İlkelerine Uygun Faaliyet Gösteren Şirketlerin Pay Senetlerine Ait Mahzurlu Kazançları Arındırmaya İlişkin Uygulama Rehberi”, 1-3.
40. TKBB. “Katılım Finansı Strandartları No 1: Pay Senedi İhracı ve Alım-Satımı”, 1-19.
41. Uçar, Gözde - Kandemi̇r, Tuğrul. “BİST 50 ve Katılım 30 Endeksleri Arasındaki Eşbütünleşme ve Nedensellik İlişkilerinin Değerlendirilmesi”. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/3 (30 Eylül 2022), 417-432. https://doi.org/10.29106/fesa.1129607
42. Uluocak, İsmail. Temel Finans Okuryazarlığı. İstanbul: MÜSİAD, 2024.
43. Uymaz, Ali Osman. “Beklenen Güven Ölçeği Türkçe Uyarlaması: Geçerlilik ve Güvenilirlik Çalışması”. Alanya Akademik Bakış 5/1 (26 Ocak 2021), 45-58.
44. Ülev, Salih - Özdemir, Mücahit. “Katılım Endeksi ile Piyasa Faiz Oranları Arasındaki Nedensellik İlişkisi”. International Congress on Islamic Economics and Finance, 47-54.
45. Yaşar, Süleyman. “Türkiye’de Katılım Endeksinin Mevcut Durumu ve Geleceği”. İlke Yayın Politika Notları 67/262 (2025), 3-22.
46. Yıldırım, Ramazan - İlhan, Bilal. “Fıkhi Filtreleme Metodolojisi - Yeni Bir Fıkhi Yaklaşım”. International Journal of Islamic Economics and Finance Studies 4/3 (30 Kasım 2018), 83-101. https://doi.org/10.25272/ijisef.439177
47. Yıldız, Selim Baha. “Katılım 30 Endeksi ile BİST 100 Endeksleri’nin Performanslarının Değerlendirilmesi”. Finans Politik & Ekonomik Yorumlar 52/606 (2015), 41-54.
48. International Islamic Fiqh Academy. “Financial Markets (Shares, Options, Commodities, and Credit Cards)”. Mayıs 1992. Erişim 13 Nisan 2026. https://iifa-aifi.org/en/32438.html