Erbil (Irak) İmam Tacil Mezarlığı’ndaki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları (19.–20. Yüzyıl)

Öz

Erbil, tarih boyunca farklı medeniyetlerin hâkimiyeti altında kalmış kadim bir şehir olup, bu çok katmanlı tarihsel birikimin izleri mezarlıkları ve mezar taşları üzerinden takip edilebilmektedir. Kent merkezinde ve yakın çevresinde yer alan mezarlıklar, yalnızca defin alanları olmanın ötesinde, şehrin sosyal yapısını, dinî inançlarını, estetik anlayışını ve kültürel sürekliliğini yansıtan önemli tarihî veriler sunmaktadır. Bu çalışmada, Erbil kent merkezinde bulunan İmam Tacil Mezarlığı ele alınmakta; mezarlıkta yer alan mezar taşları tipolojik, epigrafik ve bezeme özellikleri bakımından incelenmektedir. Arazi çalışmaları neticesinde baş ve ayak şâhidelerinden oluşan toplam 18 mezar taşı tespit edilmiştir. Söz konusu mezar taşlarının 19. ve 20. yüzyıllara tarihlendiği anlaşılmaktadır. Mezar taşları genel olarak sivri kemerli, düşey dikdörtgen formda olup, baş şâhideleri gövde ve alınlık olmak üzere iki bölümden meydana gelmektedir. Bu düzenleme, Osmanlı dönemi mezar taşı geleneğinin bölgede benimsendiğini göstermektedir. Kitabelerin tamamında celî sülüs hat kullanılmış olup, metinlerde müteveffanın kimliği, unvanları ve vefat tarihi kaydedilmiştir. Ayak şâhidelerinde ise genellikle tek yüzeyli figürlü bezemeler yer almakta, bazı örneklerde ise gövde ve alınlık düzeni içerisinde hikmetli ifadelere yer verildiği görülmektedir. Elde edilen tipolojik, epigrafik ve bezeme verileri, İmam Tacil Mezarlığı’nın Erbil’deki Osmanlı dönemi mezar taşı geleneğini yansıtan önemli bir örnek olduğunu ortaya koymakta ve kentin yerel mezar taşı üslubunun anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Sanatları
• Erbil
• Osmanlı
• Mezar Taşları
• Kültürel Miras

Ottoman Gravestones in the Imam Tacil Cemetery, Erbil (Iraq) (19th–20th Centuries

Öz

: Erbil is an ancient city that has been under the domination of various civilizations throughout history, and the traces of this multilayered historical accumulation can be traced through its cemeteries and tombstones. The cemeteries located in and around the city center are not merely burial grounds; rather, they provide significant historical data reflecting the city’s social structure, religious beliefs, aesthetic understanding, and cultural continuity. This study examines the Imam Tacil Cemetery located in the city center of Erbil, and analyzes the tombstones within the cemetery in terms of their typological, epigraphic, and decorative features. As a result of fieldwork, a total of 18 tombstones, consisting of headstones and footstones, have been identified. These tombstones are understood to date to the 19th and 20th centuries. The tombstones are generally in the form of vertically oriented rectangular slabs with pointed arches, and the headstones consist of two sections: the body and the pediment. This arrangement indicates that the Ottoman-period tombstone tradition was adopted in the region. All inscriptions are written in celî sülüs script, recording the identity of the deceased, their titles, and the dates of death. On the footstones, single-surfaced figurative decorations are generally observed, while in some examples, wise expressions are included within the body and pediment arrangement. The typological, epigraphic, and decorative data obtained demonstrate that the Imam Tacil Cemetery represents an important example of the Ottoman-period tombstone tradition in Erbil and contributes to a better understanding of the city’s local tombstone style.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Arts
• Erbil
• Ottoman Period
• Gravestones
• Cultural Heritage

Kaynakça

1. Arguşi, Yadigâr. Erbil Kalesindeki Kültürler Evler. Ürdün: Muta Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
2. Balta, Hatice. Hasankeyf’teki Türk İslam Dönemi Mezar Taşları. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
3. Balat, Nesrullah. Erbil Büyük Mezarlık’taki (Kayseriyye) 19. yy. Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2021.
4. Bilal, Zübeyir. “Tarihte Erbil”. Erbil Ansiklopedisi. c. 3. Erbil: Erbil Valiliği Yayınları, 2009.Bodakçi, Ahmet. Mardin Merkezde Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
5. Diyanet İşleri Başkanlığı. “Kur’ân-ı Kerîm (Mushaf)”. Erişim 07 Mart 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf.
6. es-Sakkâr, Sâmî. “Erbil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/276-277. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
7. İbrahim, Muhammed. “Erbil Tarihi ve Adı”. Erbil Ansiklopedisi. Erbil: Erbil Valiliği Yayınları, 2009.
8. İnci, Veysi. Cizre Mezar Taşları (18.-19. Yüzyıl). Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.

9. İsmail, Zübeyir. “Erbil’deki Tarihi Yerler”. Erbil Belediye Dergisi 4/5 (1971), 83-84.
10. Jamāl Jamīl, Asʿad. Karî Tujendinewey Binasazîya Şwênawarî û Kelepûrî li Herêmî Kurdistan – Iraq: Nimûneyê Hewlêr (Tujînînewekî Meydanî). Erbil: Erbil Selahaddin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
11. Mutlu, Mehmet. Siirt Mezar Taşları. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
12. Şahin, Harun. “Karaman Mader-i Mevlana (Aktekke) Camisi Haziresinde Bulunan Mezar Taşları”. Türk Dünyası Araştırmaları 117/231 (Aralık 2017), 163-196.
13. Şeyh Muhammed, Şerzad. el-Mekâbir ve’l-Mezârât fî Erbil. Erbil: Diyanet İşleri Bakanlığı, 2011.
14. Tawfeq, Naznaz. Irak-Erbil Yöresi Mezar Kültürü. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
15. Zerkânî, Halil Hasan. “Erbil Kalesi Tarihin En İhtişamlı Kalelerinden Biridir”. Küfe Araştırmaları Merkezi Dergisi 1/33 (2014), 197-199
16. Zerkânî, Halil Hasan. Erbil’in Tarihî Dönemleri. Necef: en-nu‘mân Matbaası, 1971.