The Formation and Development of Ḥadīth Literature: A Study of Pavel Pavlovitch’s ‘Ḥadīth’ Entry in The Encyclopaedia of Islam Three

Öz

This article examines the formation and development of ḥadīth literature by taking as its focal point the entry “Ḥadīth” authored by Pavel Pavlovitch in the third edition of The Encyclopaedia of Islam (EI³). The primary aim of the study is both to compare Pavlovitch’s assessments with the approaches of Th. W. Juynboll (EI¹) and James Robson (EI²), who authored the “Ḥadīth” entry in the preceding two editions, and to analyze them within the framework of classical Islamic sources and modern ḥadīth research. Accordingly, the article first outlines the fundamental assumptions of Juynboll and Robson regarding the transmission, compilation, classification of ḥadīths, and the Shīʿī ḥadīth literature. It then addresses, within a systematic framework, the views advanced by Pavlovitch in his “Ḥadīth” entry regarding the formation and development of ḥadīth literature. In this context, his assessments of the beginnings of ḥadīth transmission and modes of transmission, the nature of early ḥadīth compilations, the emergence of the muṣannaf genre and its early examples, the rise of the musnad genre and its principal characteristics, and the genre-based diversification that gradually emerged within ḥadīth literature are analyzed in detail. The study concludes that Pavlovitch’s evaluations of ḥadīth literature exhibit a certain degree of continuity with the dominant thematic headings of the earlier editions of The Encyclopaedia of Islam, while at the same time containing points of divergence. It is observed that his claims concerning the early period of ḥadīth and sunna are closely connected, at a fundamental level, with the orientalist arguments developed by Joseph Schacht and G. H. A. Juynboll. While his positioning of muṣannaf works prior to musnads constitutes an important contribution, it is understood that his characterization of early muṣannafs predominantly as personal notes does not sufficiently reflect the scholarly nature of these works. Furthermore, it is emphasized that by largely restricting the concept of musnad to a form of arrangement based on Companion transmitters, he fails to fully capture the scholarly depth and diversity of ḥadīth compilation activities.

Anahtar Kelimeler

• Ḥadīth
• The Encyclopaedia of Islam (EI³)
• Pavel Pavlovitch
• “Ḥadīth” Entry
• Ḥadīth Literature

Hadis Literatürünün Oluşumu ve Gelişimi: Pavel Pavlovitch’in The Encyclopaedia of Islam Three’deki ‘Ḥadīth’ Maddesi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makale, The Encyclopaedia of Islam’ın üçüncü edisyonunda (EI3) Pavel Pavlovitch tarafından kaleme alınan “Ḥadīth” maddesini merkeze alarak hadis literatürünün oluşumu ve gelişimini incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, Pavlovitch’in değerlendirmelerini hem kendisinden önceki iki edisyonda “Ḥadīth” maddesini kaleme alan Th. W. Juynboll (EI¹) ve James Robson’un (EI²) yaklaşımlarıyla karşılaştırmak hem de klasik İslâmî kaynaklar ve modern hadis araştırmaları bağlamında tahlil etmektir. Bu doğrultuda makalede öncelikle Juynboll ve Robson’un hadislerin rivayeti, derlenmesi, tasnifi ve Şiî hadis literatürüne dair temel kabulleri ana hatlarıyla değerlendirilmektedir. Daha sonra Pavlovitch’in “Ḥadīth” maddesinde hadis literatürünün oluşumuna ve gelişimine ilişkin ileri sürdüğü görüşler sistematik bir çerçevede ele alınmaktadır. Bu bağlamda hadis rivayetinin başlangıcı ve nakil biçimleri, erken dönem hadis derlemelerinin mahiyeti, musannef türünün ortaya çıkışı ve erken örnekleri, müsned türünün doğuşu ve temel özellikleri ile hadis literatüründe zamanla ortaya çıkan türsel çeşitlenmeye dair değerlendirmeleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Araştırma sonucunda Pavlovitch’in hadis literatürüne dair sunduğu değerlendirmelerin önceki edisyonlarında hâkim olan konu başlıklarıyla belirli ölçülerde süreklilik arz ettiği bununla birlikte bazı noktalarda farklılaşmalar içerdiği tespit edilmiştir. Hadis ve sünnetin erken dönemine ilişkin iddialarının temelde Joseph Schacht ve G. H. A. Juynboll tarafından geliştirilen oryantalist iddialarla yakından ilişkili olduğu görülmüştür. Musannef türü eserleri müsnedlerden önce konumlandırmasının önemli bir katkı olduğu, buna karşılık erken dönem musannefleri çoğunlukla kişisel notlar olarak nitelendirmesinin bu eserlerin ilmî niteliğini yeterince yansıtmadığı anlaşılmıştır. Ayrıca müsned kavramını ağırlıklı olarak sahâbî ravilere göre yapılan tertip biçimiyle sınırlandırdığı, bu nedenle hadis telif faaliyetlerinin ilmî derinliğini ve çeşitliliğini tam olarak yansıtamadığı vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• The Encyclopaedia of Islam (EI3)
• Pavel Pavlovitch
• Ḥadīth Maddesi
• Hadis Literatürü

Kaynakça

1. A‘zamî, M. Mustafa. İslâm Fıkhı ve Sünnet. çev. Mustafa Ertürk. İstanbul: İz Yay., 2021.
2. A‘zamî, M. Mustafa. Studies in Early Hadith Literature. Indianapolis: American Trust Publication, 1978.
3. Abbott, Nabia. Studies in Arabic Literary Papyri: Qur’anic Commentary and Tradition. Chicago: The University of Chicago, 1967.
4. Abdullah b. Vehb. el-Câmiʿ fi’l-hadîs. thk. Mustafa Hasan Hüseyin Muhammed Ebü’l-Hayr. Demmâm: Dâru İbni’l-Cevzî, 1416/1996.
5. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. Kitâbü’l-ʿİlel ve maʿrifeti’r-ricâl. ed. Vasiyyullah b. Muhammed Abbâs. Riyâd: Dâru’l-Hânî, 1422/2001.
6. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid. 50 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1420/1999.
7. Akgün, Hüseyin. Goldziher ve Hadis. Ankara: Araştırma Yay., 2014.
8. Akın, Nimetullah. “Hadislerin Yazılı Kaydı ve Literatür Esaslı Bir Disiplin Olma Süreci: A. Sprenger, I. Goldziher ve G. Schoeler’in Yaklaşımları”. Hadis Tetkikleri Dergisi 6/1 (2008), 47-70.

9. Âlü Selmân, Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan. el-İmâm Müslim b. el-Haccâc ve menhecühû fi’s-Sahîh ve eseruhû fî ʿilmi’l-hadîs. Riyâd: Dâru’s-Sumayʿî, 1417/1996.
10. Altıntaş, Fatma Betül Güney. “‘Encyclopaedia of Islam Three’ Üzerine Editör Everett K. Rowson ile Bir Söyleşi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 11/3 (2011), 205-212.
11. Altıntaş, Fatma Betül (ed.). Oryantalizmin Ötesinde Batı’da Hadis ve İslâm Araştırmaları Üzerine Söyleşiler. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay., 2025.
12. Altıntaş, Fatma Betül (ed.). Batı’da Hadis Araştırmaları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay., 2025.
13. Askalânî, İbn Hacer. Tehzîbu’t-tehzîb. 15 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâm, 1414/1993.
14. Bağdâdî, el-Hatîb. Takyîdü’l-ʿilm. thk. Yûsuf el-Iş. Beyrût: Dâru İhyâi’s-Sünneti’n-Nebevîyye, 1974.
15. Bağdâdî, el-Hatîb. Târîhu medîneti’s-selâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 17 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2001.
16. Beyhakî, Ebû Bekr. el-Medhal ilâ ‘ilmi’s-sünen. thk. Muhammed ‘Avvâme. Medine: Dâru’l-Minhâc-Dâru’l-Yüsr, 2017.
17. Beyhakî, Ebû Bekr. Ma‘rifetü’s-sünen ve’l-âsâr. thk. ‘Abdulmu‘tî Emîn Kal‘acî. Kâhire: Dâru’l-Vâî, 1412.
18. Brown, Jonathan. The Canonization of al-Bukhārī and Muslim The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon. Leiden - Boston: Brill, 2007.
19. Buckley, Ron P. “On the origins of Shīʿi ḥadīth”. MW 88/2 (1998), 165-184.
20. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. M. Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. 9 Cilt. Beyrût: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
21. Cevziyye, İbn Kayyim. İʿlâmü’l-muvakkıʿîn. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1140/2019.
22. Dâvûdî, Muhammed b. Alî. Tabakâtü’l-müfessirîn. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1403/1983.
23. Dihlevî, Abdülazîz. Ûlâletu’l-nâci’a tercümetü’l-ʿUcâleti’n-Nâfiʿa. çev. Abdülehad el-Kâsımî. Hindistan: y.y., ts.
24. Ebû Dâvûd es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnavût - Muhammed Kâmil Karabellî. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1430/2009.
25. Ebû Gudde, Abdülfettah. Tahkîku ismeyi’s-sahîhayn ve ismi câmi‘i’t-Tirmizî. Halep: Mektebu’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1414/1993.
26. Fesevî, Ebû Yûsuf Yakûb b. Süfyân. el-Maʿrife ve’t-târîh. thk. Ekrem Ziyâ el-ʿUmerî. Medine: Mektebetu’d-Dâr, 1410.
27. Goldziher, Ignaz. Muslim Studies. ed. S. M. Stern. çev. C. R. Barber - S. M. Stern. London: George Allen & Unwin, 1971.
28. Hamîd, Saʿd b. Abdullah. Menâhicü’l-Muhaddisîn. Riyâd: Dâru ʿUlûmi’s-Sünne, 1420/1999.
29. Humeydî, Ebû Bekr. Müsned. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’s-Sekâ, 1417/1996.
30. İbn Ebû Hayseme. et-Târîhu’l-kebîr. Kâhire: el-Fârûk el-Hadîse, 1424/2004.
31. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs. Vefeyâtü’l-a‘yân. thk. İhsân Abbâs. Beyrût: Dâru Sâdr, 1398/1978.
32. İbn Mende, Ebû Abdillah. Şürûtü’l-eʾimme. Riyâd: Dâru’l-Müslim, 1416/1995.
33. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed. Kitâbü’t-tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Hâncî, 1421/2001.
34. İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec. el-Fihrist. thk. Eymen Fuâd Seyyid. Londra: Müessesetü’l-Furkân, 2014.
35. İsfahânî, Ebû Nuʿaym. Hilyetü’l-evliyâʾ. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1416/1996.
36. İşbîlî, Muhammed b. Hayr. Fehrese. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2009.
37. İyâz, Kâdî. el-Gunye. Beyrût - Lübnân: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1402/1982.
38. İyâz, Kâdî. Meşâriku’l-envâr ʿalâ sıhâhi’l-âsâr. Tûnus - Kâhire: el-Mektebetü’l-Atîka - Dâru’t-Türâs, 1978.
39. Juynboll, G. H. A. “Mursal”. The Encyclopaedia of Islam New Edition. 7/631. Leiden: Brill, 1993.
40. Juynboll, G. H. A. “Some Notes on Islam’s First Fuqahāʾ Distilled from Early Ḥadīṯ Literature”. Arabica 39/3 (1992), 287-314.
41. Juynboll, G. H. A. “The Date of the Great Fitna”. Arabica, 142-159.
42. Juynboll, G. H. A. Encyclopedia of Canonical Ḥadīth. Leiden - Boston: Brill, 2007.
43. Juynboll, G. H. A. Muslim Tradition Studies in Chronology, Provenance and Authorship of Early Ḥadīth. London - New York: Cambridge University Press, 1985.
44. Juynboll, Th. W. “Ḥadīt̲h̲”. The Encyclopaedia of Islam First Edition. 2/189-194. Leiden: Brill, 1927.
45. Kannevcî, Sıddîk Hasan Han. Ebcedü’l-ʿulûm. thk. Abdülcebbâr Rüzgâr. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1978.
46. Kannevcî, Sıddîk Hasan Han. el-Hıtta fi zikri’s-sıhâhi’s-sitte. thk. Ali Hasan el-Halebî. Beyrût: Dâru’l-Ceyl, ts.
47. Kâsım b. Sellâm, Ebû Ubeyd. el-Emvâl. Beyrût: Dâru’ş-Şurûk, 1409/1989.
48. Kâsım b. Sellâm, Ebû Ubeyd. Garîbü’l-hadîs. Kâhire: el-Hey’etü’l-Âmme, 1404/1984.
49. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdullah Hacı Halife. Keşfü’z-zunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 2 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
50. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu’cemü’l-müellifin. 15 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1376/1957.
51. Keşmîrî, Muhammed Enver Şâh. el-ʿArfü’ş-şezî şerhu Süneni’t-Tirmizî. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʽArabî, 1425/2004.
52. Kızılkaya Yılmaz, Rahile. “Goldziher’in Hadise Yaklaşımını Belirlemesi Açısından Erken Dönem İslam Toplumu Tasavvuru”. Darulfunun İlahiyat 32/2 (2021), 421-456.
53. Kızılkaya Yılmaz, Rahile. Çağdaş Hadis Tartışmaları ve Muvattaʾ. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yay., 2020.
54. (Kızılkaya) Yılmaz, Rahile - Sekmen, Kadir. “G. H. A. Juynboll’un Ricâl Literatürüne Dair Temel İddiaları ve Tahlili”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 7/2 (2021), 141-221.
55. (Kızılkaya) Yılmaz, Rahile. “Erken Dönem Hadîs Literatüründen Hareketle İlk Fukahâ Hakkında Bazı Mülâhazalar (G. H. A. JUYNBOLL)”. Hadis Tetkikleri Dergisi 7/1 (Haziran 2009), 121-144.
56. Makdisî, Muhammed b. Tâhir. Şürûtü’l-eʾimmeti’s-sitte. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1405/1984.
57. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir el-Asbahî. el-Muvattaʾ. thk. Abdülvehhâb Abdüllatîf. b.y.: el-Mektebetü’l-ʿİlmiyye, ts.
58. Mekkî, Ebû Tâlib. Kûtü’l-kulûb. Kâhire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, 2001.
59. Melchert, Christopher. “The Musnad of Aḥmad ibn Ḥanbal: How It Was Composed and What Distinguishes It from the Six Books”. Der Islam 82/1 (2005), 32-51.
60. Modarressi, Hossein. Tradition and Survival: A Bibliographical Survey of Early Shīʿite Literature. Oxford: Oneworld Publications, 2003.
61. Mübârekfûrî, Muhammed Abdurrahmân. Mukaddimetü Tuhfeti’l-ahvezî. Kâhire: Dâru’l-Fikr, 1387/1967.
62. Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. M. Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-ʽArabîyye, 1412/1991.
63. Osmânî, Muhammed Takî. Tekmiletü Fethi’l-Mülhim. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1426/2006.
64. Özer, Salih. “G. H. A. Juynboll ve İsnad Analiz Yöntemleri”. İsnad Analiz Yöntemleri. 11-50. Ankara: Ankara Okulu Yay., 2005.
65. Özgür, Ayşe. Oryantalistlerin Tek Râvili Tariklerle İlgili İddialarının Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
66. Pavlovitch, Pavel. “Ḥadīth”. The Encyclopaedia of Islam Three. ed. Kate Fleet vd. 48–61. Leiden - Boston: Brill, 2018.
67. Pavlovitch, Pavel. “Ḥadīth Criticism”. The Encyclopaedia of Islam Three. ed. Kate Fleet vd. 39-51. Leiden - Boston: Brill, 2019.
68. Pavlovitch, Pavel. “The Origin of the Isnād and al-Mukhtār b. Abī ‘Ubayd’s Revolt in Kūfa (66-7/685-7)”. al-Qanṭara 39/1 (2018), 17-48.
69. Pavlovitch, Pavel. Muslim al-Naysābūrī (d. 261/875) -The Sceptical Traditionalist-. Leiden - Boston: Brill, 2023.
70. Pavlovitch, Pavel. “Muslim b. al-Ḥajjāj”. The Encyclopaedia of Islam Three. ed. Kate Fleet vd. 59-75. Leiden - Boston: Brill, 2023.
71. Râmhürmüzî, el-Hasan b. Abdirrahmân. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâ’î. thk. M. Accâc el-Hatîb. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1404/1984.
72. Râzî, İbn Ebî Hâtim. el-Cerh ve’t-taʿdîl. 9 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1953.
73. Robson, James. “Ḥadīth”. The Encyclopaedia of Islam New Edition. 3/23-28. Leiden: Brill, 1986.
74. San‘ânî, Abdürrezzâk b. Hemmâm. el-Musannef. thk. Habiburrahman el-A‘zamî. 11 Cilt. Beyrût: el-Meclisü’l-ʿİlmî, 1390/1970.
75. Schacht, J. The Origins of Muhammadan Jurisprudence. London: Oxford University Press, 1950.
76. Sezgin, Fuad. Târîhu’t-türâsi’l-ʿArabî. Riyâd: Câmiatü’l-İmâm Muhammed, 1411/1991.
77. Sezgin, Fuad. “Hadis Musannefatının Mebdei ve Ma’mer b. Raşid’in Cami’i”. Türkiyat Mecmuası 12 (1955), 115-134.
78. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. Tedrîbü’r-râvî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 2 Cilt. Riyâd: Mektebetü’l-Kevser, 1415.
79. Syed, Muhammad Masharib Shah. “Oryantalistlerin Hadis Araştırmalarındaki Kaynak Kullanımının Sorunları”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 58 (Aralık 2022), 57-66.
80. Şehristânî, Ebü’l-Feth. el-Milel ve’n-nihal. 3 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1413/1992.
81. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. el-Câmi‘ü’l-kebîr. thk. Beşşâr Avvâd Ma’ruf. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
82. Tüfekçioğlu, Zekeriya. Hadis Edebiyatında Müsnedler (Hicrî İlk Üç Asır). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
83. Üzüm, İlyas. “Kütüb-i Erbaa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/4-6. Ankara: TDV Yay., 2003.
84. Vellevî, Ali b. Âdem b. Mûsâ. el-Bahrü’l-muhîtü’s-seccâc fî şerhi Sahîhi’l-İmâm Müslim b. el-Haccâc. Demmâm: Dâru İbni’l-Cevzî, 1436.
85. Zehebî, Ebû Abdillah. el-ʿUlüv li’l-ʿaliyyi’l-gaffâr fî îzâhi sahîhi’l-ahbâri min sekîmihâ. Riyâd: Mektebetü Advâʾi’s-Selef, 1416/1995.
86. Zehebî, Ebû Abdillah. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnavût, vd. 25 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1403/1983.
87. Zehebî, Ebû Abdillah. Târîhü’l-İslâm. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1424/2003.
88. Zehebî, Ebû Abdillah. Tezkiretü’l-huffâz. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1377/1958.