Emevîler Döneminde Hâricî Muhalefetin Söylem Yöntemi ve Siyaset Ahlâkı

Öz

Bu çalışma, Emevîler döneminde Hâricî muhalefetin söylemi ile fiilî uygulamaları arasındaki ilişkiyi siyaset ahlâkı ve muhalefet yöntemi perspektifinden incelemektedir. Araştırmanın konusu ve kapsamı, Hâricîliğin erken safhada öne çıkardığı adalet, eşitlik, şûrâ, ehliyet ve dinî sorumluluk ilkelerinin Emevî siyasi düzeniyle karşılaşma sürecinde nasıl temsil edildiği, bu temsil biçiminin zaman içinde hangi yönlerden dönüştüğü ve söz konusu dönüşümün muhalefetin ahlâkî tutarlılığı üzerindeki etkileridir. Çalışmanın temel amacı, Hâricî muhalefetin savunduğu ilkesel söylem ile benimsediği mücadele yöntemleri arasındaki uyumun ya da kopuşun, siyasi meşruiyet üretme kapasitesini hangi ölçülerde etkilediğini ortaya koymaktır. Araştırma, Hâricîliği yalnızca mezhepsel bir ayrışma ya da ardışık isyanlar dizisi olarak ele almak yerine, muhalefetin ahlâkî gerekçeleri, kurduğu meşruiyet dili ve yöntem tercihleri arasındaki ilişkiyi merkeze alması bakımından önem taşımaktadır. Bu doğrultuda siyaset ahlâkı, normatif bir değerlendirme alanı olmanın ötesinde, muhalefetin eylem sınırlarını ve yöntem tercihlerinin meşruiyetini belirleyen kurucu bir ölçüt olarak ele alınmıştır. Yöntem olarak erken dönem İslâm tarihi kaynakları ile modern araştırmalar birlikte kullanılmış; tarihî rivâyetler betimleyici bir kronoloji kurmak amacıyla değil söylem ile uygulama arasındaki ilişkiyi analiz etmek için değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Hâricî muhalefetin söylem düzeyinde siyasi otoriteyi ahlâkî ölçütlerle sınırlandırma iddiasını güçlü biçimde muhafaza ettiğini, buna karşılık uygulamada bu iddianın çoğu zaman daralan bir aidiyet anlayışı, yaygınlaşan tekfir dili ve sertleşen mücadele yöntemleriyle temsil edildiğini göstermektedir. Bununla birlikte Hâricî gelenek içinde şiddeti sınırlayan ve dışlamayı azaltan yaklaşımların varlığı, hareketin tek tip ve tekdüze bir siyasi tutumdan ibaret olmadığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Siyaset
• Ahlâk
• Muhalefet
• Meşruiyet
• Emevîler
• Hâricîler

Destekleyen Kurum

Bu araştırma için herhangi bir dış finansman alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu makale etik beyan gerektirmemektedir.

Teşekkür

Yazar herhangi bir kişi veya kuruma teşekkür etmek istememektedir

The Discourse Strategy and Political Ethics of Khārijite Opposition during the Umayyad Period

Öz

This study examines the relationship between discourse and practical application in Khārijite opposition during the Umayyad period, from the perspective of political ethics and methods of opposition. The subject and scope of the research focus on how the principles of justice, equality, shūrā, competence, and religious responsibility, emphasized in the early phase of Khārijism, were represented in the encounter with the Umayyad political order, how these representations transformed over time, and how such transformations affected the moral consistency of opposition. The main aim of the study is to reveal to what extent the harmony or rupture between the principled discourse advocated by Khārijite opposition and the methods of struggle it adopted influenced its capacity to produce political legitimacy. Rather than approaching Khārijism merely as a sectarian split or a sequence of successive rebellions, the study emphasizes the relationship between the moral justifications of opposition, its language of legitimacy, and its methodological preferences, which constitutes the primary significance of this research. In this context, political ethics is treated not only as a normative field of evaluation but also as a constitutive criterion that defines the boundaries of action and legitimizes methodological choices. Methodologically, early Islamic historical sources and modern studies are used together, and historical reports are evaluated not to construct a descriptive chronology but to analyze the relationship between discourse and practice. The findings demonstrate that while Khārijite opposition strongly preserved its claim to restrict political authority through moral criteria at the discursive level, in practice this claim was often represented through a narrowing sense of affiliation, the expansion of takfīr discourse, and increasingly rigid methods of struggle. Nevertheless, the existence of approaches within the Khārijite tradition that sought to limit violence and reduce exclusion reveals that the movement cannot be characterized as a monolithic or uniform political stance.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Politics
• Ethics
• Opposition
• Legitimacy
• Umayyad
• Khārijites

Destekleyen Kurum

It has not been supported by any institution

Etik Beyan

This study does not require ethical approval

Teşekkür

The author does not wish to acknowledge any individual or institution.

Kaynakça

1. Abdülcelîl, Mahmud Fehmî. “el-Emeviyyûn ve’l-feyʾ”. Mecelletü Nedvetü’t-Târîhi’l-İslâmî 6/2 (1987), 270-307.
2. Akbulut, Ahmet. “Hariciliğin Siyasi Görüşlerinin İtikadileşmesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 31/1-4 (1989), 331-347.
3. Aycan, İrfan. Saltanata Giden Yolda Muaviye Bin Ebî Süfyan. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2014.
4. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî. el-Farḳ beyne’l-fıraḳ. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1405/1985.
5. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr - Riyâd Ziriklî. 13. Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikr, 1416/1996.
6. Beydûn, İbrâhim. ed-Devletü’l-Emeviyye ve’l-muʿâraḍa. Beyrut: el-Müessesetü’l-Câmiiyye, 1985.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
8. Câbirî, Muhammed Âbid. Arap-İslâm Siyasal Aklı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2001.

9. Çiftçi, Narin. Emevî Devletinde İktidar ve Muhalefetin Dinî Söylem Analizi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
10. Dabaşi, Hamid. İslam’da Otorite: Peygamberin Gelişinden Emevî İdaresine Kadar. çev. Süleyman Erol Gündüz. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
11. Demircan, Adnan. Çağdaş İslâmî Hareketler ve Şiddet Sorunu. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
12. Demircan, Adnan. Haricilerin Siyasi Faaliyetleri. İstanbul: Beyan Yayınları, 1996.
13. Dîneverî, Ebu Hanife Ahmed b. Davud b. Venend. el-Aḫbârü’ṭ-ṭıvâl. thk. Ömer Ferruh et-Tabbâh. Beyrut: Dâru’l-Erkâm, trz.
14. Dûrî, Abdülazîz. İlk Dönem İslâm Tarihî. çev. Hayrettin Yücesoy. İstanbul: Endülüs Yayınları, 1991.
15. Emin, Ahmed. Fecrü’l-İslâm. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2011.
16. Eş’arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn ve’ḫtilâfü’l-muṣallîn. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’n-Nahdati’l- Mısriyye, 1369/1950.
17. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. İlk Dönem İslâm Mezhepleri. çev. Mehmet Dalkılıç - Ömer Aydın. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2005.
18. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Hâricîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/169-175. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
19. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Hariciliğin Doğuşu ve Fırkalara Ayrılışı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/1-2 (1978), 245-276.
20. Gerlof, Van Vloten. Emevî Devrinde Arap Hâkimiyeti, Şîa ve Mesih Akideleri Üzerine Araştırmalar. çev. Mehmet Said Hatiboğlu. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1986.
21. Guzman, Roberto Marin. “Orta Asya ve Horasan’da Abbasi İhtilâli: Vergi, İhtida ve Dinî Grupların İhtilâlin Başlamasındaki Rolü Hakkında Analitik Bir İnceleme”. çev. Mustafa Demirci. İSTEM 6/12 (2008), 255-277.
22. Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr Halîfe b. Hayyât b. Halîfe eş-Şeybânî el-Basrî. et-Târîḫ. thk. Ekrem Ziya el-Umerî. Necef: Dâru’l-Kalem, 1386/1967.
23. Hatiboğlu, Mehmet Said. “İslâm’da İlk Siyâsî Kavmiyetçilik: Hilâfetin Kureyşliliği”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/3-4 (1978), 1-93.
24. Hatiboğlu, Mehmet Said. Siyasi-İçtimai-Hadiselerle Hadis Münasebetleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, 1967.
25. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Habîb. el-ʿİḳdü’l-ferîd. thk. Müfîd Muhammed Kumayha. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1404/1983.
26. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Kâmil fi’t-târîḫ. thk. Abdullah b. Abdulmuhsîn et-Türkî. 11 Cilt. Beyrut: Hajar Yayın Dağıtım ve Medya Evi, trs.
27. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî. Kitâbü’l-ʿİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-ḫaber fî eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men ʿâṣarahüm min zevi’s-sulṭâni’l-ekber. thk. Halil Şehhâde. 8 Cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 1437/2016.
28. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. es-Sîretü’n-nebeviyye ve aḫbâru’l-ḫulefâʾ. thk. Seyyîd Aziz Bey. 2 Cilt. Lübnan: el-Kütübi’s-Sekafiyye, 1417/1996.
29. İbn İzârî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. İzârî el-Merrâküşî. el-Beyânü’l-muġrib fî aḫbâri’l-Endelüs ve’l-Maġrib. çev. Gaston Simon Colin - Isaec Lewi. Frankfurt: Provencial, Leiden, 1367/1948.
30. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddin İsmâil b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdulmuhsîn et-Türkî. 21 Cilt. Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 1428/2007.
31. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. el-İmâme ve’s-siyâse. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1427/2006.
32. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. ʿUyûnü’l-aḫbâr. thk. Muhammed İskenderâni. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1404/1983.
33. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. 2 Cilt. Thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Dâru İhyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1371/1952.
34. Kahyaoğlu, Yasin. “Haricilerde Hitabet Sanatı ve Meşhur İki Hatip”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/11 (2003), 119-134.
35. Kur’an-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
36. Özdemir, Hatice. Ömer b. Abdülaziz’in Siyasi ve Sosyal Gruplarla İlişkileri. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
37. Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn (Lisânüddîn) Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-niḥal. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1396/1975.
38. Şelebî, Ahmed. Mevsûʿatü’t-târîḫi’l-İslâmî. Kahire: Mektebetü’n-Nahdati’l-Mısriyye, 1984.
39. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Târîḫu’ṭ-Ṭaberî. thk. Muhammed Ebu’l-Fazl. 11 Cilt. Kahire: Daru’l-Maarif, 1386/1967.
40. Watt, William Montgomery. İslami Tetkikler. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1968.
41. Ya‘kūbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Târîḫu’l-Yaʿḳūbî. thk. el-Mu’temid Alellah el-Abbâsî. 2 Cilt. Necef: Murtedaviyya Kütüphanesi, 1358/1939.
42. Yıldız, Hakkı Dursun. “Berberîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/478-483. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
43. Zehra, Muhammed Ebu. Mezhepler Tarihi. çev. Sıbğatullah Kaya. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2016.