1857 Sonrası Hindistan’da Ulemanın Teo-Politik Konumunu Muhammed Kâsım Nânotevî Üzerinden Okumak

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyıl Hint bölgesinde İngiliz sömürge idaresi karşısında Muhammed Kâsım Nânotevî’nin siyasî tutumunu tarihî bağlamı içinde incelemektedir. Makalenin temel argümanı, Nânotevî’nin 1857’de yaşanan fiilî direniş tecrübesinden sonra iktidarı doğrudan hedeflemeyen; teolojik meşruiyet inşası ve kurumsal seferberlik üzerinden siyasî sonuç üreten bir yöntem geliştirdiği yönündedir. Makale, Nânotevî’nin Sipahi Ayaklanması ve Şâmli Muharebesi sürecinde direniş atmosferiyle irtibatını, yenilgi sonrasında ulemâya yönelik tasfiye iklimini ve bu tecrübenin silahlı mücadelenin sınırlarını görünür kılarak stratejik ağırlığın eğitim alanına kaymasına zemin hazırladığını ortaya koymaktadır. Bu tecrübenin somut karşılığı olan Dâru’l-Ulûm Diyobend, Hanefî-Mâtürîdî mirasını eğitim, sivil dayanışma ve ilmî eksende yeniden inşa etmiş ve sömürge koşullarında dahi devamlılığını sağlamış bir medrese modeli olarak değerlendirilmektedir. Araştırma, biyografik anlatılar ile kurumsal metinleri tarihî bağlam ve söylem-işlev ilişkisi içinde birlikte okuyarak nitel bir analiz yürütmektedir. 1857 sonrasında vakıf düzeninin zayıflaması ve misyoner faaliyetlerin artması gibi baskılar, medrese merkezli yeniden teşkilatlanmayı zorunlu kılmakta; Dâru’l-Ulûm Diyobend’in maliidarî özerklik ilkeleri ise sömürge kurumlarına eklemlenmeden ilmî otorite üretmekte ve siyasî sonuç doğuran bir içtimâî hat oluşturmaktadır. Ayrıca Osmanlı’ya destek fetvası ve Rûdâd üzerinden kurulan dayanışma dilinin, mağlubiyet psikolojisini aşan bir aidiyet ufku ürettiği vurgulanmaktadır. Bu yönüyle çalışma, Dâru’l-Ulûm Diyobend’i sıradan bir eğitim kurumu olmaktan öte, sömürge şartlarında eğitim-itikad-siyaset bağını kurumsal süreklilik ekseninde yeniden örgütleyen teo-politik bir direnç modeli olarak konumlandırmaktadır. Sonuç olarak makale, sömürge şartlarında “siyasetsiz siyaset” şeklinde kavramlaşabilecek bu modelin, uzun vadeli direnişi örgütleyerek geleneğe süreklilik kazandırdığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• 1857 Sipahi Ayaklanması
• Muhammed Kâsım Nânotevi
• Dâru’l-Ulûm Diyobend
• Mâtürîdîlik
• Hikmet-i Kâsımiyye
• Rûdâd

Reading the Theo-Political Position of the Ulema in Post-1857 India Through Muhammad Qasim Nânautvî

Öz

This study examines Muhammad Qasim Nânautvî’s political stance against British colonial rule in the 19. century Hind region within its historical context. The central argument is that, following his experience of direct resistance in 1857, Nânautvî developed a strategy that did not aim at political power in a direct manner, but instead produced political outcomes through the construction of theological legitimacy and institutional mobilisation. The article demonstrates Nânautvî’s engagement with the atmosphere of resistance during the Sepoy Uprising and the Battle of Shamli, the post-defeat climate of purges targeting the ulema, and how this experience exposed the limits of armed struggle and paved the way for a strategic shift towards education. Darul Uloom Deoband, as the concrete institutional embodiment of this experience, is regarded as a madrasa model that reconstructed the Hanafi-Maturidi legacy along educational, civil-solidarity, and scholarly lines, and ensured its continuity even under colonial conditions. The study conducts a qualitative analysis by reading biographical narratives and institutional texts together through the lens of historical context and the relationship between discourse and function. Pressures after 1857-such as the weakening of the waqf system and the intensification of missionary activities-made madrasa-centred reorganisation imperative, while Deoband’s principles of financial and administrative autonomy enabled the production of scholarly authority without integration into colonial institutions, thereby establishing a social line that generated political effects. The study further emphasises that the language of solidarity articulated through the fatwa supporting the Ottoman Empire and the Rûdâd produced a horizon of belonging that transcended the psychology of defeat. In this respect, the article positions Darul Uloom Deoband not merely as an educational institution, but as a theo-political model of resistance that, under colonial conditions, reorganised the link between education, creed, and politics through the axis of institutional continuity. In conclusion, the study argues that this model-conceptualisable as “apolitical politics” under colonial rule-organised long-term resistance and ensured continuity for the tradition.

Anahtar Kelimeler

• The Sepoy Uprising of 1857
• Muhammad Qāsim Nânautvî
• Darul Uloom Deoband
• Maturidism
• The Qasimi Wisdom
• Rûdâd

Kaynakça

1. Ahmad, Mirza Masroor. Bunyadi Mesail aur Un ke Cevabat. ed. Zaheer Ahmad Khan. Farnham, Surrey: Islam International Publications Ltd, 2023.
2. Ahmad, Syed Hasanat. Hakeem Noor-ud-Deen (Khalifatul Masih I): The Way of the Righteous. Tilford, Surrey: Islam International Publications Ltd., 2003.
3. Ahmed, Aziz. Hindistan’da İslâm Kültürü Çalışmaları. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
4. Ahmed, Aziz. Islamic Modernism in India and Pakistan 1857-1964. London: Oxford University Press, 1967.
5. Ahmed, Muhammed Mesud. Hayât-ı Mevlânâ Ahmed Rıza Han Barelvi. Karaçi: İdare-yi Tahkîkât-ı İmam Rıza Han, 1999.
6. Ahmed, Muhammed Mesud. Neglected Genius of The East. Pakistan: Alahazrat Network, 1976.
7. Ahmed, Muhammed Mesud. The Reformer of The Muslim World. çev. V. Rehmatullah. Karachi: Idara-i Tahqiqat-e Imam Ahmad Raza International, 2004.
8. Ahmed, Vekîl. Mevlana Muhammed Kâsım Nânotevî Âsar ve Efkâr. Jamşoro, Pakistan: Sind Üniversitesi, Doktora Tezi, 2013.

9. Akçay, Mustafa. “Siyâlkûtî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/292-293. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
10. Aşlamacı, İbrahim. “Başlangıçtan 20. Yüzyıla Kadar Hint Alt Kıtası Medrese Geleneği”. Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans. ed. Fuat Aydın vd. 631-650. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2018.
11. Aydın, Mehmet. “İzhârü’l-Hak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/507-509. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
12. Baloch, Fehmida. Hint Alt Kıtasında Hanefî Mezhebine Mensup İki Dini Hareket: Diyobendîlik ve Barelvilik. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
13. Bayur, Yusuf Hikmet. Hindistan Tarihi. 3 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987.
14. Beligrâmî, Gulâm Ali Âzâd. Sübhatü’l-Mercân fî Âsâri Hindustân. nşr. Muhammed Said et-Tureyhî. Beyrut-Bağdat: Dârü’r-Râfideyn, 2015.
15. Bhatkali, Muhammed Ilyas Nedvi. Sirat Sultan Tipu. Leknev: Meclis-e Tahkikat o Neşriyat, 1997.
16. Bhatti, Muhammed İshak. Barri Saghir Pak-o-Hind mein Ilm-i fiqh. Lahor: Balagh Publications, 2012.
17. Birışık, Abdulhamit. “Mahmûd Hasan Diyûbendî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/366-367. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
18. Birışık, Abdülhamit. “Hint Alt-Kıtasında İslâm Araştırmalarının Dünü Bugünü: Kurumlar, İlmî Faaliyetler, Şahıslar, Eserler”. Dîvân İlmî Araştırmalar 2/17 (2004).
19. Bulgur, Durmuş. XIX. Yüzyıl Hint Kıtasında İslamî Fikir Akımları. Konya: Dizgi Ofset Matbaacılık, 2007.
20. Bulut, İsmail. Şah Veliyyullah Dehlevi’nin Kelamî Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
21. Büyükkara, Mehmet Ali. “Dışlamacı Müslümanlığın Orta Asya’daki İzdüşümleri: Selefîlik Hareketi ve Taliban”. Orta Asya’da İslâm. Ankara-Türkistan, 2012.
22. Celep, Mehmet Emin. Hindistan’da Mâtürîdîlik. Ankara: Fecr Yayınları, 2026.
23. Çabuk, Mehmet - Kartal, Abdurrahman. “93 Harbi’nde Hindistan Müslümanlarının Osmanlı Devleti’ne Yardımları”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16/2 (2019), 555-575.https://doi.org/10.33437/ksusbd.558209
24. Çıkılı, Deniz - Mücahit, Mustafa. “İngiliz Sömürgeciliğine Karşı Bir Eğitim Hamlesi Olarak Diyûbend Medresesi’nin Kuruluşu”. Tokat İlmiyat Dergisi | Tokat Journal of Ilmiyat 13/2 (Aralık 2025), 588-604.https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1764890
25. Dağlı, Aliosman. Babürlüler Yükseliş Dönemi Başvuru Kaynaklarından Fetâvâ-yı Hindiyye’nin İncelenmesi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
26. Daudi, Halid Zaferullah. Pakistan ve Hindistan’da Şah Veliyyullah ed-Dihlevi’den Günümüze Kadar Hadis Çalışmaları. İstanbul: İnsan Yayınları, 2022.
27. Elliot, H. M. - Dowson, John. The History of India as Told by Its Own Historians The Muhammadan Period. London: Trübner and Co., 1869.
28. Eraslan, Cezmi. II. Abdülhamid ve İslâm Birliği. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1992.
29. Evans, Stephen. “Macaulay’s Minute Revisited: Colonial Language Policy in Nineteenth-Century India”. Journal of Multilingual and Multicultural Development 23/4 (2002), 260-281.https://doi.org/10.1080/01434630208666469
30. Fığlalı, Ethem Ruhi. Kadiyanilik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
31. Foucault, Michel. Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings, 1972–1977. ed. Colin Gordon. Brighton: Harvester Press, 1980.
32. Fyzee, Asaf A. A. “Islamic Studies in India”. Mélanges Louis Massignon. Damascus, 1957.
33. Gîlânî, Seyyid Menâzir. Sevânih-i Kâsımî. Lahor: Mektebe-yi Rahîmiye, 1953.
34. Günarslan, Hüseyin. “İngiliz Doğu Hindistan Şirketinin Mysore Krallığı ve Maratha Konfederasyonu ile Mücadelesi”. Uygulamalı Sosyal Bilimler Dergisi 3/2 (2019), 1-17.
35. Hardy, Peter. The Muslims of British India. Cambridge: Cambridge University Press, 1972.
36. Hasenî, Abdülhayy. es-Sekâfetü’l-İslâmiyye fi’l-Hind (Ma’ârifü’l-Avârif fî Envâ’i’l-Ulûm ve’l-Ma’ârif). Kahire: Hindawi Foundation for Education and Culture, 2015.
37. Hasenî, Abdülhayy b. Fahriddîn b. Abdilalî. Nüzhetü’l-Havâtır ve Behcetü’l-Mesâmi’ ve’n-Nevâzır. 8 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru İbn Hazm, 1999.
38. Hunter, William Wilson. The Indian Musalmans. London: Trübner and Company, 1876.
39. İkram, S.M. Muslim Civilization in India. London, 1969.
40. İlhan, Mehmet. Şah Veliyyullah ed-Dihlevî`nin Kelâmî Görüşleri. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
41. İzgi, Mahmut Cihat. Bombay Eyaleti’nde İngiliz Sömürge Eğitim Politikaları (1815-1840). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
42. Kalaycı, Leyli Sedef. İngiliz İşgali Döneminde (1857-1947) Hint Alt Kıtasında Barelviyye Ekolü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
43. Kandehlevî, Nur Hasan Râşit. Kasım el-Ulûm Hazret Mevlânâ Kasım Nānevtavî: Ehvâl ve Āsâr ve Bākiyāt ve Mutaçallikât. Muzaffarnagar: Mektebe-i Nūr, 2000.
44. Kaplan, İbrahim, ve Ömer Sadıker. “Rahmetullah el-Hindî’nin Teslis Eleştirisi.” Ibad Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi 3/2 (2018): 625-633.https://doi.org/10.21733/ibad.429535.
45. Kâsımî, Muhammed Tayyib. Meslek-i Ulemâ-yı Diyobend. Lahor: Tayyib Publisher, ts.
46. Kâsımî Mübârekpûrî, Muhammed Ârif Cemil. Lemhatun ani’l-Câmi’ati’l-İslâmiyyeti Dāru’l-Ulūm-Diyobend. Diyobend: el-Câmi’u’l-İslâmiyye, 2015.
47. Khan, Ahmed Nabi. “Advent and Spread of Isma’ili Da’wat and Establishment of Its Rule in Sindh and Multan”. Journal of the Pakistan Historical Society 52/1 (2004), 3-20.
48. Kolahdüzhâ, Parastü vd. “Roykardhâ va rahkarhâ-yi zedāst‘emârī-yi makâtab-i fikrî-yi Islâmi-yi Hindustân (motâle‘a-yi moradî qarn-i nozdahom-e milâdî)”. Do Faslnâme-yi Jostârhâ-yi Târîhî 13/2 (2022), 1-39.
49. Konukçu, Enver. “Bâbürlüler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/400-404. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
50. Mahbûbî, Sadrüşşerîa Ubeydullah b Mes‘ûd el-. Şerhu Taʿdîli’l-Ulûm. thk. Mahmud Ay - Mustafa Benli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
51. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018. Metcalf, Barbara Daly - Metcalf, Thomas R. A Concise History of Modern India. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.
52. Metcalf, Barbara Daly. Islamic Revival in British India: Deoband, 1860-1900. New Jersey: Princeton University Press, 1982.
53. Mian, Ali Altaf - Potter, Nancy Nyquist. “Invoking Islamic Rights in British India: Mawlana Ashraf Ali Thanawi’s Huquq al Islam”. The Muslim World 99 (2009). https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.2009.01271.x
54. Mujawar, Muphid. “Sant Eknath’s ‘Hindu-Turk Samvad’: A Dialogue with Satire to Understand the Representations of Communities and Pre-colonial Identities”. Conference Souvenir of International Conference on ‘Sant-Mahatmyanchi Bhumi’: Histories of Interactions, Connections and Subjectivities in Aurangabad Region. Maharashtra, 2015.
55. Mujeeb, M. The Indian Muslims. New Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers, 1985.
56. Nânotevî, Muhammed Kâsım. Hüccetü’l-İslām. çev. Abdülhamid es-Sevâtî. Gucranvala: Idâretü’n-Neşr ve’l-İşâ` bi-Medreseti Nusretü’l-Ulûm, 1408.
57. Nânotevî, Muhammed Kâsım. İntisaru’l-İslâm (Rüdûd alâ İ‘tirâdât Muveccehe ila’lİslâm). Diyobend: Akademiyyetu’ş-Şeyhi’l-Hind, el-Câmi‘atu’l-İslâmiyye, Dâru’l-Ulûm, 1. Basım, 2011.
58. Nânotevî, Muhammed Kâsım. Kıble Nümâ. şrh. İştiyâk Ahmed. Diyobend: Mektebe-i Dârülulûm Diyobend, 2013.
59. Nânotevî, Muhammed Kâsım. Envârü’l-Mesâbîh: Urdu Tercüme-i Mesâbîhu’t-Terâvîh. çev. ve şrh. İştiyâk Ahmed. Diyobend: İdâre-i Eşâat-ı Ulûm-i Diyobend, ts.
60. Nânotevî, Muhammed Kasım. Rūdād-i Chandah-i Balkān. Meerut: Matba Hâşimî, 1294.
61. Nânotevî, Muhammed Kâsım. Tasfiyetu’l-Âkaid. Karaçi: Dâru’l-İşâcat, ts.
62. Nânotevî, Muhammed Kâsım. Tahzîrü’n-Nâs. Karaçi: Dâru’l-İşât, ts.
63. Nânotevî, Muhammed Ya‘kūb. el-İmâm Muhammed Kâsım en-Nânotevî Kemâ Raeytühû. Diyobend: Akademiyyetü’ş-Şeyhi’l-Hind, el-Câmi‘atü’l-İslâmiyye Dâru’l-Ulûm, 2011.
64. Nedvî, Seyyid Süleyman. Arab o Hind Kay Ta’allukât. Allahabad: The Hindustani Academy, 1930.
65. Nesefî, Ebû’l Berekât Ahmed b. Mahmûd. Şerhu’l-Umde fi Akîdeti Ehli’s-Sünne ve’l-Cemâa (el-İ’timâd fi’l-i’tikâd). thk. Nâdir b. Mahmud Ebu Amr. Beyrut-Lübnan: Mektebetü Dâru’l-Fecr, 1442.
66. Ömerî, Ebü’l-Abbas Şehabeddin Ahmed b Yahyâ İbn Fazlullah el-. Mesalikü’l-Ebsar fî Memaliki’l-Emsar. Kahire: Institut Français d’Archeologie Orientale, 1985.
67. Özcan, Azmi. “Hindistan (Tarih)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/75-81. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
68. Özcan, Azmi. “Hindistan’da İngiliz Hâkimiyeti ve Ulemânın Tavrı”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 17 (2004), 103-115.
69. Özcan, Azmi. “İngiliz Doğu Hindistan Şirketi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/294-295. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
70. Özcan, Azmi. Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877-1924). Leiden; New York; Köln: Brill, 1997.
71. Özel, Ahmet. “el-Âlemgîriyye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1989, 2/365-366.
72. Pakdemirli, M. Nur - Birışık, Abdülhamit. “Hint Alt Kıtası Geleneksel Öğretim Kurumlarında Yürütülen Din Eğitiminin Gelişim Sürecine Tarihsel Bir Yaklaşım”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/2 (2013), 87-115.
73. Palabıyık, M. Hanefi. “Gazneli Devleti’nde Ehl-i Sünnet ve Hanefîlik.” Devirleri Aydınlatan Meş‘ale: İmâm-ı A‘zam Uluslararası Sempozyumu. 247-259. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, 2015.
74. Palabıyık, M. Hanefi. “Hindistan’ın İslâmlaşmasında Orta Asya İslâmı’nın Tesiri”. Orta Asya’da İslâm -Temsilden Fobiye- II (2012), 925-974.
75. Palabıyık, M. Hanefi. Valilikten İmparatorluğa Gazneliler Devlet ve Saray Teşkilatı. Ankara: Araştırma Yayınları, 2002.
76. Qasmi, Muhammad. “The Orientation and Approach of Indian Ulama in Resolving Contemporary Issues Through İslamic Jurisprudence in Modern India”. Justice and Fraternity in Contemporary India: Creating a Better Tomorrow Through İslamic Studies. Jodhpur/Rajasthan: Maulana Azad University, Institute of Objective Studies, 20–21 Ekim 2017.
77. Rahman, Tariq. Denizens of Alien Worlds: A Study of Education, Inequality and Polarization in Pakistan. Karachi: Oxford University Press, 2004.
78. Rizvi, Sayyid Mahboob. History of the Dar Al-Ulum Deoband. Deoband: Idara-e Ihtimam, Darul Uloom, 1980.
79. Robinson, Francis. Separatism Among Indian Muslims: The Politics of the United Provinces’ Muslims, 1860-1923. Cambridge: Cambridge University Press, 1974.
80. Sâbûni, Nûreddin. Mâtürîdîyye Akâidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1982.
81. Safder, Muhammed Serfirâz Han. Bâni Dāru’l-Ulūm. Gucrevala: Mektebe-yi Sefderiya, ts.
82. Sanyal, Usha. Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920. Delhi: Oxford University Press, 1996.
83. Sehârenpûrî, Halil Ahmed. el-Muhanned Ala el-Mufanned (Akâidü Ulemâ Diyûbend). Pakistan: İdare İslamiyat, 1984.
84. Siddiqui, Atif Suhail. “Al-Nānawtawī’s Islamic Political Ideology: Paradigms from Rūdād, Sawānaḥ Qāsmī, and Other Selected Writings”. Islamic Literature Review 1/2 (2014).
85. Syed, Muhammad Masharib. Pakistan’daki Diyobendî ve Barelvî Ekolleri Arasındaki Hadise Dayalı Tartışmalar. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
86. Tay, Ömer. “Hanefî, Mâturîdî Gelenekten Gelen Diyobend Ekolü’nün Tasavvufa Bakışı”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 7/2 (2021), 1275-1304.https://doi.org/10.47424/tasavvur.995775.
87. Tayyib, Kârî Muhammed. Ulemâ-i Diyobend ka Dini Ruh or Meslek-i Mizâc. Lahor: Idâre-yi Islamiyet, 1988.
88. Windhausen, J. D. “The Vernaculars, 1835-1839: A Third Medium for Indian Education”. History of Education Quarterly 4/2 (1964), 97-108.https://doi.org/10.2307/2111957.
89. Ziauddin. A Study of Fıqh Literature in Urdu Since 1857 A.D. Aligarh/İndia: Aligarh Muslim University, Yüksek Lisans Tezi, 1996.