Abdullah Azzam’ın Şiddet Yanlısı Akımlara Karşı Tutumu

Öz

Bu çalışma, modern cihad söyleminin teşekkül ettiği kritik bir tarihsel bağlamda Abdullah Azzam’ın fikrî konumunu ve radikal/şiddet yanlısı eğilimlerle arasındaki ayrışmayı analiz etmeyi amaçlamaktadır. Filistin’de doğan ve eğitimini Şam Üniversitesi ile el-Ezher Üniversitesi’nde fıkıh ve usûl-i fıkıh alanında tamamlayan Azzam, ilmî formasyonunu İhvân-ı Müslimîn’in ıslahatçı düşünce geleneğiyle bütünleştirerek, özellikle 1980’li yıllarda Afganistan’da şekillenen direniş sürecinde belirleyici bir entelektüel ve pratik rol üstlenmiştir. Çalışmanın temel problemi, Afgan cihadı sürecinde ortaya çıkan ve şiddeti genelleştiren radikal eğilimler karşısında Azzam’ın geliştirdiği dinî ve teorik pozisyonun mahiyetini ortaya koymaktır. Bu bağlamda, 1980’li yılların ortalarından itibaren Arap-İslâm dünyasının farklı bölgelerinden Afganistan’a yönelen grupların, savaşın ürettiği kriz ortamında tekfirci ve dışlayıcı bir söylem geliştirdiği; yerel dinî pratikleri bid‘at ve itikadî sapma olarak kodladığı görülmektedir. Buna karşılık Azzam’ın, cihadı işgal bağlamıyla sınırlayan, toplumsal bütünlüğü önceleyen ve tekfiri reddeden bir yaklaşım geliştirdiği tespit edilmektedir. Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde biyografik veriler, Azzam’ın eserleri ve dönemin fikrî tartışmaları üzerinden yürütülen metin analizine dayanmaktadır. Bulgular, Azzam’ın yaklaşımının, küresel ölçekte şiddeti meşrulaştıran cihat söylemlerine karşı erken dönem bir sınırlandırma ve dengeleme girişimi olarak değerlendirilebileceğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, bu tutumun şiddet yanlısı çevreler tarafından eleştirilmesi ve dışlanması, Azzam’ın sahadaki konumunu tartışmalı hale getirmiş; 1989 yılında uğradığı suikast sonrasında ortaya çıkan otorite boşluğu ise radikal yapıların güç kazanmasını kolaylaştırmıştır. Sonuç olarak çalışma, modern cihad söyleminin dönüşümünde Azzam’ın temsil ettiği sınırlayıcı yaklaşım ile radikal şiddet paradigması arasındaki kırılmayı görünür kılmakta ve bu ayrışmanın günümüz İslâmî hareketlerini anlamada anahtar bir rol oynadığını ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri
• Çağdaş İslâm Akımları
• Abdullah Azzam
• Afganistan
• Cihat
• Şiddet Yanlıları

Abdullah Azzam’s Stance Toward Violent Trends in Islam

Öz

This study aims to analyze the intellectual position of Abdullah Azzam within the critical historical context in which modern jihad discourse was formed, as well as his divergence from radical and violence-oriented tendencies. Born in Palestine and educated in fiqh and uṣūl al-fiqh at the University of Damascus and al-Azhar University, Azzam integrated his scholarly training with the reformist intellectual tradition of the Muslim Brotherhood (al-Ikhwān alMuslimūn). In particular, during the 1980s he assumed a decisive intellectual and practical role in the Afghan resistance that emerged in response to the Soviet occupation. The central problem of the study is to elucidate the nature of the religious and theoretical position Azzam developed in the face of radical jihadist tendencies that generalized violence during the Afghan resistance against the Soviet invasion. From the mid-1980s onward, various groups from different regions of the Arab-Islamic world traveled to Afghanistan; within the crisis environment produced by war, some of these groups adopted a takfīrī and exclusionary discourse, labeling local religious practices as bidʿa (reprehensible innovation) and doctrinal deviation. In contrast, Azzam is found to have advanced an approach that confined jihad to the context of occupation, prioritized communal cohesion, and rejected takfīr. The research is based on qualitative methodology, drawing on biographical data, Azzam’s own writings, and textual analysis of the intellectual debates of the period. The findings suggest that Azzam’s approach may be interpreted as an early attempt to delimit and balance jihad discourse against globally oriented narratives that sought to legitimize indiscriminate violence. Nevertheless, this position was criticized and marginalized by pro-violence circles, rendering Azzam’s standing in the field increasingly contested. Following his assassination in 1989, the resulting vacuum of authority facilitated the consolidation and empowerment of more radical formations. In conclusion, the study renders visible the rupture between the restraining approach represented by Azzam and the paradigm of radical violence in the transformation of modern jihad discourse, arguing that this divergence plays a key role in understanding contemporary Islamic movements.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Sects
• Modern Islamic Trends
• Abdullah Azzam
• Afghanistan
• Jihad
• Proviolence

Kaynakça

1. Kur’ân-ı Kerîm Meâli, çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
2. Abdulhalim el-Kennânî. Mevsûâtü’ş-şühedâ. Tanta: Dârü’l-beşir, 1994.
3. Abdusselem Ferec. http://www.alwahabiyah.com/file/Occation/vijename/T-K55-ar.pdf Erişim tarihi 11. 12. 2025.
4. Ahmed Salim. İhtilâfu’l-islâmiyyîn. Beyrut: Merkezü’n-nemâ li’l-buhûs ve’d-dirâsât, 2014.
5. Alkan, Necati. el-Kâide’den Işid’e Din Şiddet ve Terörizm, Ankara: Karınca, 2016.
6. Atvan, Abdulbari. el-Kaide: et-Tanzimu’s-sirri. Beyrut: Daru’s- sâkî, 2012.
7. Azmî Bişâre. Fi’l-icabe an suâl: Me’s-selefiyye. Beyrut: el-Merkezü’l-Arabî li’l-ebhâs ve dirâsâtü’s siyâsât, 2018.
8. Azzâm, Abdullah. Tevbe Sûresi’nin Gölgesinde: Cihad Dersleri, çev. heyet, İstanbul: Buruç Yayınları, 1997.

9. Duran, Burhanettin. Yılmaz, Nuh. “Ortadoğu’da Modellerin Rekabeti: Arap Baharından Sonra Yeni Güç Dengeleri”, Türk Dış Politikası Yıllığı, Ankara, SETA Yayınları, 2011.
10. Ebû Mücâhid. eş-Şehîd Abdullah Azzâm beyne'l-mîlâd ve'l-istişhâd. Peşaver: Merkezü’ş-Şehîd Azzâm el-i’lâmî, ts.
11. Ebu’n-Nasr, Muhammed Hâmid. Hakîkatu’l-hilâf beyne’l-İhvâni’l-Müslimîn ve Abdunnâsır. Kahire: Dârü’t-tevzi’ ve’n-neşri’l-İslâmiyye, 1988.
12. Enes, Abdullah. Vilâdetu’l-Afğani’l-Arap. Beyrut: Dâru’s-sâkî, 2002.
13. Enver el-Cündî. Hasan el-Bennâ. Dimeşk: Dârü’l-kalem, 2000.
14. el-Filistînî, Ebû Katâde. el-Cihâd ve’l-ictihâd. Beyrut: Dâru’l-beyârik, 1999.
15. es-Suveydî, Said b. Hazim. Muhâkemetu efkâri’l-ğulât. Merkezu sebât, y.y., 2018
16. ez-Zehrânî, Raşid b. Osman. el-Cemaatu'l-cihâdiyye el-muâsıra ve ebrezu kıyâdâtihi'l-fikriyye, Riyad: Dâru vucûh, 2016.
17. ez-Zavâhirî, Eymen et-Tebrie. https://archive.org/details/altabr2a001/page/n1/mode/2up Erişim tarihi 18. 12. 2025.
18. Hasan el-Hudaybî. Duâtun lâ kudâtun. Kahire: Dârü’t-tevzi’ ve’n-neşri’l-İslâmiyye, ts.
19. Hüsnü Ethem Cerrâr. eş-Şehîd Abdullah Azzâm. Amman: Dârü’d-diyâ, 1990.
20. Işık, Ayhan-Yılmaz, Mustafa Selim. “Kelâm İlminin Teşekkül Sürecindeki Temel Sorunlar.” ULUM Dini Tetkikler Dergisi 3/1 (2020), 111-132.
21. İbrahim b. Salih el-Âyid. et-Tekfîr inde cemâati’l-unfi’l-muâsır. Beyrut: Merkezü’n-nemâ li’l-buhûs ve’d-dirâsât, 2014.
22. İmâduddîn Haytî, Tasavvuru’l-ğulât li mefhûmi’d-devle fi’l-İslâm, Alâ basîreh: 2018.
23. http://alabasirah.com/node/732. Erişim tarihi 13. 12. 2025.
24. Kamil, Ömer Abdullah. el-Mutatarrifûn havâricu’l-asr. Beyrut: Beysân li’n-neşr ve’t-tevzî, 2002.
25. Kandîl, Muhammed Muhtar. el-Fikru’l-İslâmî el-cihâdî el-muasır. Kahire: Dâru’l-merâyâ, 2016.
26. Karadavi, Yusuf. el-İhvânu’l-Muslimûn. Kahire: Mektebetü vehbe, 1999.
27. Karadavi, Yusuf. es-Sahvetu’l-İslâmiyye beyne’l-cuhudi ve’t-tatarruf. Kahire: Dâru’s-sahve, 1994.
28. Karaman, Fikret, vd., Dini Kavramlar Sözlüğü. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
29. Kazak, Cemal. Devrimden Darbeye Müslüman Kardeşlerin İktidar Tecrübesi. İstanbul: Pınar Yayınları, 2018.
30. Lia Varal, Mustafa Hamid. el-Arab fi harbi Afganistan. Britanya: Dârü heyrest, 2015.
31. Mahmud Abdulhalîm. el-İhvânu’l-Müslimûn - Ehdâs sanaati’t-tarîh. İskenderiye: Dârü’d-da’ve, ts.
32. Mahmud Saîd Azzâm. Şeyhî’l-lezî ârifuhu. Gazze: Müessesetü İbdâ li’l-ebhâs ve’d-dirâsât ve’t-tedrîb, 2012.
33. Mâni’ b. Hammâd el-Cühenî. el-Mevsûatü’l-Müyessere fî’l-edyân ve’l-mezâhib ve’l-ahzâbi’l-muâsıra. Riyad: Dârü’n-nedveti’l-âlemiyye, 1997.
34. Munîb, Abdulmun’im. Delîlu’l-harekâti’l-İslâmiyye el-muâsıra. Kahire: Mektebetu’l-medbûlî, 2010.
35. Salih el-Verdânî. Mısır’da İslâmî Akımlar. İstanbul: Fecr Yayınevi, 2011.
36. Sayyid, S. Fundamentalizm Korkusu. çev. Ebubekir Ceylan vd. İstanbul: Açılım Kitap, 2017.
37. Suud el-Mevlâ. el-Cemââtu’l-İslâmiyye ve’l-unf. Dubai: Merkezü’l-misbâr li’d-dirâsâti ve’l- buhûs, 2012.
38. Şen, Osman. Din Terörizm ve el-Kâide. Ankara: Sarkaç Yayınları, 2011.
39. Şahzad, Seyid Saleem. El-Kâide ve Taliban’ın İçinde. İstanbul: Küresel Kitap, 2014.
40. Üsame Sa‘d, Eşref Iyd el-Anteblî. et-Tarîhu’ş-şâmil li’l-İhvâni’l-Müslimîn. İstanbul: Dârü’n-nida, 2017.
41. Azzâm, Hüzeyfe. “Abdullah Azzam’ın Hayatı” (Al-arabiya: Video, 18. 12. 2025). http://www.alarabiya.net/Articles/ 2005/07/28/15351.htm