İbnü’s-Sübkî’nin Cem‘u’l-Cevâmi‘ Adlı Eserinde İllet ve İlletin Şartları

Öz

Bu çalışma, İbnü’s-Sübkî'nin (ö. 771/1370) Cem‘u’l-cevâmi‘ adlı eseri çerçevesinde kıyasın temel unsurlarından biri olan “illet” konusuna dair görüşlerini ele almaktadır. Olay ve meselelerin sınırsız, nasların ise sınırlı oluşu, içtihat ve kıyas yöntemini zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda illet, kıyasta hükmün doğru tespiti açısından hayati öneme sahiptir. İbnü’s-Sübkî, hüküm istinbatında mütekellimin/Şâfiî metodunu benimsemiş olmakla birlikte, zaman zaman fukahâ/Hanefî metoduyla yazılan müelliflerin görüşlerine de yer vermiştir. Memzûç metotla eserini kaleme alan ve birçok müellifin görüşüne yer veren müellifin illet konusuna dair görüşleri hem kendi yaklaşımını hem de önceki Şâfiî usulcülerin yaklaşımlarını anlamada önemli bir zemin sunmaktadır. Bu çalışmada, Şâfiî usul ilmine önemli katkılarda bulunan İbnü’s-Sübkî’nin illetin tanımı, kapsamı ve çeşitleriyle ilgili görüşlerinin tespit ve tahlili amaçlanmıştır. Ancak burada illet konusunu bir bütün olarak ele almaktan ziyade sadece illetin tanımı ve şartları ele alınmış; illetin çeşitleri, illeti belirleme yöntemleri ve illette münasebet gibi konular başka çalışmalara bırakılmıştır. Yazılı eser ve temel kaynaklara dayanması nedeniyle, araştırmada nitel yöntemler kapsamında katalog taraması ve veri analizi tekniklerinden yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh Usulü
• İbnü’s-Sübkî
• İllet
• Aslın Hükmü
• Fer‘

Illa and Its Conditions in Ibn al-Subkī’s Jamʿ al-Jawāmiʿ

Öz

This article examines Ibn al-Subkī’s (d. 771/1370) views on ʿillah (effective legal cause), one of the core elements of analogical reasoning (qiyās), as presented in his work Jamʿ al-Jawāmiʿ. The unlimited nature of events and legal cases, in contrast to the limited number of textual sources (nuṣūṣ), has rendered the methods of ijtihād and qiyās indispensable. Within this framework, ʿillah plays a crucial role in ensuring the correct identification of legal rulings through analogy. While Ibn al-Subkī primarily adopts the mutakallimīn/Shāfiʿī methodological approach in the derivation of legal judgments, he also occasionally engages with the views of scholars writing within the juristic (fuqahāʾ)/Ḥanafī tradition. Employing a mixed (mamzūj) methodological style and incorporating a wide range of scholarly opinions, Ibn al-Subkī’s treatment of ʿillah offers an important foundation for understanding both his own approach and that of earlier Shāfiʿī legal theorists. This study aims to identify and analyze Ibn al-Subkī’s views concerning the definition and conditions of ʿillah, in light of his significant contributions to Shāfiʿī legal theory. Rather than addressing the topic of ʿillah in its entirety, the article focuses exclusively on its definition and conditions; issues such as the types of ʿillah, methods for determining ʿillah, and the concept of suitability (munāsaba) in relation to ʿillah are deliberately left for future research. Based on written works and primary sources, the study employs qualitative research methods, specifically catalogue research and data analysis.

Anahtar Kelimeler

• Uṣūl al-Fiqh
• Ibn al-Subkī
• ʿIlla
• Ruling of the Aṣl
• Farʿ

Kaynakça

1. Advî, Ebu’l-Hasen Ali b. Ahmed b. Mukrim es-Saîdî. Hâşiyetü’l-Advî alâ şerhi Kifâyeti’t-tâlibi’r-rebbânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
2. Âmidî, Ebu’l-Hasen Seyfuddîn Ali b. Ebî Ali. Muhammed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, ts.
3. Apaydın, H. Yunus. “İctihad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/432-445. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
4. Basrî, Ebu’l-Hüseyin Muhammed b. Ali. el-Mu’temed fî usûli’l-fıkh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403.
5. Başoğlu, Tuncay. Hicri Beşinci Asır Fıkıh Usulü Eserlerinde İllet Tartışmaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
6. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn b. Ali b. Musâ. es-Sünenü’l-kübrâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
7. Buhârî, Alâuddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfu’l-esrâr şerhu Usûli’l-Bezdevî. 4 Cilt. y.y.: Dâru’l-Kitâb, ts.
8. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf, 1994.

9. Candan, Abdurrahman. İslam Hukukunda İllet Tespit Yöntemleri (Ta’lil). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
10. Caner, Abdurrahman. Tâcüddîn es-Sübkî’nin Usul Anlayışı (Cem‘u’l-Cevâmi‘ Özelinde), Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 2019.
11. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn Ebu’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yusuf el-Cüveynî. el-Burhân fî Usûli’l-fıkh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
12. Dârekutnî, Ebu’l-Hasen Ali b. Ömer b. Ahmed b. Mehdî b. Mesûd. Sünenü’d-Dârekutnî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004.
13. Duman, Soner. İlk Dönem Hanefi Usulünde İllet Tartışmaları. Beka Yayınları, 2018.
14. Dönmez, İbrahim Kâfi. “İllet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22/117-120. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
15. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as b. İshak b. Beşîr b. Şeddâd. Süneni Ebi Dâvûd. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
16. Emir Pâdişâh, Muhammed Emir b. Mahmud el-Buhârî. Teysîru’t-tahrîr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
17. Ensârî, Abdülali Muhammed b. Nizâmuddîn es-Sahâlevî. Fevâtihu’r-rahamût şerhu Müsellemü’s-sübût. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
18. Fahreddîn er-Râzî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer b. Hasen b. Hüseyin et-Taberistânî. el-Mahsûl. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
19. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfa. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
20. Hamed Ahmed Saleh Al Makhedhi. İllet Kavramı ve Şartlarındaki Farklılıkların Hanefi ve Şafii Mezheplerindeki Fıkhi Hükümlere Etkisi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi (Arapça), 2025.
21. Heyet. el-Mevsû'atü’l-fıkhiyye. 45 Cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf, 1404.
22. Heyet. Kur’an Yolu Meali. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2019.
23. İbn Âbidîn, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdülazîz. Reddu’l-Muhtâr ale’d-Durri’l-Muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992.
24. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Muhammed. el-Muğnî li İbni Kudâme. 10 Cilt. y.y.: Metebetü’l-Kâhire, 1968.
25. İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Ali. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
26. İbn Neccâr, Ebu’l-Bekâ Takiyüddîn Muhammed b. Abdülazîz. Şerhu Kevkebi’l-munîr. 4 Cilt. y.y.: Mektebetü’l-Abeykân, 1997.
27. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhim b. Muhammed. el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-Dekâik. 8 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kitâb, ts.
28. İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osman b. Ömer b. Ebî Bekr. Muhtasaru Müntehe’s-sûl ve’l-emel fî ilmeyi’l-usûl ve’l-cedel. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2006.
29. İbnü’s-Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Ali. Abdülkâfî es-Sübkî. Cem’u’l-cevâmi’ fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
30. İbnü’s-Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Ali. Abdülkâfî es-Sübkî. el-İbhâc fî şehi’l-Minhâc. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
31. Kâsânî, Ebubekir b. Mes’ûd b. Ahmed. Bedâi’u’s-sanâi’, fî tertîbi’ş-şerâi’. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
32. Kerhî, Ebu’l-Hasen Ubeydullah b. Hüseyn b. Dellâl. er-Risâle (Te’sîsü’n-nazar ile birlikte). Kâhire: Mektebetü’l-Hancı, 1994.
33. Koyuncu, Hasan, Hanefî Usûlünde İllet Teorisi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
34. Mahallî, Ebû Abdullah Celâlüddîn Muhammed b. Ahmed. el-Bedru’t-tâli’ fî halli Cem’i’l-cevâmi’. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2012.
35. Mâverdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-kebîr. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
36. Merğinânî, Ebu’l-Hasen Burhânuddîn Ali b. Ebîbekr b. Abdülcelîl el-Ferğinânî. el-Hidâye fî şerhi’l-Bidâye. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ, ts.
37. Müslim, Ebu’l-Hasen Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî. el-Müsnedü’s-Sahîh. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ, ts.
38. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb b. Ali el-Horasânî. es-Sünenü’l-Kübrâ li’n-Nesâî. 10 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
39. Nevevî, Ebû Zekeriya Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. Ravdatü’t-tâlibîn ve umdetü’l-müftîn. 12 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1991.
40. Nevevî, Ebû Zekeriyya Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. el-Mecmu‘ şerhu’l-Mühezzeb. thk. Ramazan Abdülvehhâb. Beyrut: Dâru’l-fikr, ts.
41. Özdemir, İbrahim. “Usulcülerde Hikmetle Ta’lîl”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/21 (2018), 753-775.
42. Şa’bân, Zekiyüddîn. İslam Hukuk İlminin Esasları (Usûlü’l-Fıkh). çev. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
43. Serahsî, Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1993.
44. Şâfîi, Ebû Abdullah Muhammed b. İdrîs b. Abbâs b. Osman. el-Ümm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1990.
45. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ali b. Muhammed -el-Yemenî. İrşâdü’l-Fuhûl fî tahkîki’l-hak min ilmi’l-usûl. y.y.: Dâru’l-Kitâb, 1999.
46. Şîrâzî, Ebû İshâk İbrâhim b. Ali b. Yusuf. et-Tebsire fî Usûli’l-Fıkh. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1403.
47. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb. Muğni’l-Muhtâc ilâ ma’rifeti meâni elfâzi’l-Minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
48. Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ b. Sevre. Sünenü’t-Tirmizî. Mısır: Matbaatu Mustafa el-Bâbî, 1975.
49. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrudîn Muhammed b. Abdullah et-Türkî ez-Zerkeşî. el-Bahru’l-muhît fî usûli’-fıkh. 8 Cilt. y.y: Dâru’l-Kutubî, 1994.