DİYARBAKIRLI SAİD PAŞA’NIN BİLİNMEYEN BİR DERLEME ESERİ: EZHÂR-I MUKTETAFE

Medeniyetlerin beşiği olarak nitelendirilen Diyarbakır, Osmanlı döneminde İstanbul’dan sonra önde gelen edebiyat muhitlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Nâbî’nin ifadesiyle cennetin bir aksi olan bu şehir, sayısız âlim, şair ve yazar yetiştirmiştir. Ali Emîrî Efendi’nin ve Şevket Beysanoğlu’nun tezkire mahiyetindeki eserleri şehirdeki sanat ve edebiyat ortamının zenginliğini göstermektedir. Evliya Çelebi Seyahatnâme’sinde bu muhitteki şairlerin çokluğunu, fasih ve beliğ oluşlarını şehrin havasının latifliğine ve bölgenin Acem diyarına yakınlığına bağlamaktadır. Bu zengin kültür ortamının yetiştirdiği sanatkârlardan biri de XIX. yüzyılda yaşamış olan Diyarbakırlı Said Paşa’dır. Said Paşa; devlet adamı, şair, mütercim, gazeteci, münşî ve tarihçi kimlikleriyle tanınmaktadır. İyi derecede Arapça ve Farsça bilen Said Paşa’nın Dȋvânçe, İlm-i Hesâb, Tabsıratü’l-İnsân, Diyarbekir Tarihi, Mir’âtü’l-İber, Mîzânü’l-Edeb, Hulâsa-i Mantık, Mir’ât-ı Sıhhat ve Nuhbetü’l-Emsâl gibi eserleri vardır. Ayrıca, basımında emeğinin bulunduğu Âmid-i Sevdâ adlı bir gazeteyi de zikretmek gerekir. Son olarak bilim dünyasınca henüz fark edilmemiş olan ve tarafımızca yayımlanan Encümen-i Şu‘arâ (Müntehabât-ı Eş‘âr) adlı şiir antolojisi de Said Paşa’nın şiir zeminini nereye yasladığını ve zevk-i seliminin kaynağını görmek için önemli bir kaynaktır. Araştırmalarımız neticesinde Said Paşa’ya ait olduğunu tespit ettiğimiz bir başka derleme eser de Ezhâr-ı Muktetafe’dir. Said Paşa’nın farklı ilim dallarına ait malumatı derlediği bu güldeste, onun ilim ve sanat dünyasını besleyen kaynakları tanıma açısından önem arz etmektedir. Bu çalışmanın amacı Said Paşa tarafından derlenen ve yazıya geçirilen güldestenin muhtevasını bilim dünyasının istifadesine sunmaktır.

Diyarbakır, described as the cradle of civilizations, was considered one of the foremost literary centers after Istanbul during the Ottoman era. This city, which Nâbî called an echo of paradise, fostered countless scholars, poets, and writers. The biographical works by Ali Emîrî Efendi and Şevket Beysanoğlu demonstrate the sheer richness of the city's artistic and literary environment. In his Seyahatnâme (Book of Travels), Evliya Çelebi attributed the large number of poets in this setting, as well as their eloquence and articulateness, to the mildness of the city's air and the region's proximity to the Persian lands. One of the artists fostered by this rich cultural environment is Said Pasha of Diyarbakır, who lived in the 19th century. Said Pasha is known for his multiple roles as a statesman, poet, translator, journalist, prose writer and historian. Proficient in both Arabic and Persian, Said Pasha has unparalleled works such as his Dȋvânçe (small collection of poems), İlm-i Hesâb (Science of Arithmetic), Tabsıratü’l-İnsân (A View of Man), Diyarbekir Tarihi (History of Diyarbakır), Mir’âtü’l-İber (Mirror of Lessons), Mîzânü’l-Edeb (Scale of Literature), Hulâsa-i Mantık (Summary of Logic), Mir’ât-ı Sıhhat (Mirror of Health), and Nuhbetü’l-Emsâl (The Choicest of Proverbs). We must also mention the newspaper called Âmid-i Sevdâ, in the publication of which he played a part. Finally, the poetry anthology titled Encümen-i Şu‘arâ (Müntehabât-ı Eş‘âr), which has not yet been recognized by the scientific community and was published by us, is a crucial resource for understanding the foundation of Said Pasha's poetry and the source of his good taste. Another work that we identified as belonging to Said Pasha as a result of our research is Ezhâr-ı Muktetafe (Selected Flowers). This florilegium, in which Said Pasha compiled information from various branches of science, is important for understanding the sources that nourished his world of science and art. The purpose of this study is to present the content of this florilegium, compiled and penned by Said Pasha, for the benefit of the scientific community.