A Discursive Representation of Child Policies in the Second Constitutional Era: Musavver-i Hukuk-ı Etfal

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 86 - 100, 30.12.2025

Serkan Şenel , Büşra Vural Şenel

https://doi.org/10.55796/dusuncevetoplum.1817648

Öz

Abstract
This study explores the discourse of Musavver-i Hukuk-ı Etfal, a pioneering journal that focused on child education, family structure, and children’s rights in the Ottoman Empire during the Second Constitutional Era. Led by Şahap Rıza, the journal emphasizes the lack of knowledge among parents and governesses at the time as a major obstacle to children’s spiritual and intellectual development. It argues that society does not adequately value the concept of childhood. Although Islamic law theoretically recognizes children as individuals who need protection, this recognition has not been reflected in practice.
The journal strongly condemns the practice of teaching by unqualified personnel. Teaching through unqualified and illegitimate methods is considered a fundamental flaw in the education system. Furthermore, entrusting children’s upbringing to foreign governesses by wealthy families is also considered a risk that could contribute to individual and social degeneration.
Musavver-i Hukuk-ı Etfal posits that the duty for children is a collective obligation of both the family and society. In this regard, it advances a child education methodology that corresponds with the ideal of "new man—new society" during the Second Constitutional Period. Additionally, the violence children face in the educational environment, violations of their rights, and the lack of freedom to seek legal remedies are frequent topics in the magazine. The publication emphasizes the importance of defending fundamental rights, including those related to health, housing, and emotional development. Although these issues have been addressed through education since the Tanzimat period, Musavver-i Hukuk-ı Etfal holds a notable place in Ottoman press history for explicitly defending children’s rights through periodicals. However, the topics discussed by the magazine are not unique. In this sense, the magazine acts as an advocate for the policies of the Second Constitutional Era.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Childhood , Second Constitutional Monarchy , Children's Rights , Magazine

II. Meşrutiyet Dönemi Çocuk Politikalarının Söylemsel Bir Temsili: Musavver-i Hukuk-ı Etfal

Öz

Özet
Bu çalışma, II. Meşrutiyet döneminde Osmanlı’da çocuk eğitimi, aile yapısı ve çocuk hakları tartışmalarını merkeze alan öncü bir yayın olarak dikkat çeken Musavver-i Hukuk-ı Etfal dergisinin söylemlerini incelemektedir. Şahap Rıza’nın öncülüğünde şekillenen dergi, dönemin ebeveyn ve mürebbiyelerinin cehaletini, çocuğun ruhsal ve zihinsel gelişimi önünde temel bir engel olarak sunar. Çocukluk olgusunun toplumda yeterince karşılık bulmadığını savunan dergi, İslam hukukunun teorik olarak çocuğu korunmaya muhtaç bir birey olarak tanımasının bu yaklaşımın pratikte karşılığını bulamadığını vurgular.
Dergi, öğretmenlik mesleğinin niteliksiz kadrolar eliyle yürütülmesini sert bir dille eleştirir. Öğretmenliğin liyakatten uzak, meşru olmayan yollarla icra edilmesi, eğitim sisteminin temel zaafı olarak görülür. Öte yandan, yüksek statülü ailelerin çocuk terbiyesini yabancı mürebbiyelere bırakması da bireysel ve toplumsal bozulmaya neden olacak bir risk olarak değerlendirilir.
Musavver-i Hukuk-ı Etfal, çocuğun yalnızca ailenin değil, tüm toplumun ortak sorumluluğu olduğunu savunur. Bu yönüyle II. Meşrutiyet’in “yeni insan-yeni toplum” idealine uygun bir çocuk eğitimi anlayışı geliştirir. Ayrıca, çocukların eğitim ortamında uğradıkları şiddet, hak ihlalleri ve hak arama özgürlüklerinin yokluğu dergide sıkça işlenen konular arasındadır. Sağlık, barınma ve gelişim gibi temel hakların savunulması gerektiği dergide özellikle vurgulanır. Her ne kadar Tanzimat’tan itibaren bu konular eğitim yoluyla dile getirilmiş olsa da Musavver-i Hukuk-ı Etfal, çocuk haklarının süreli yayınlar aracılığıyla doğrudan savunulması bakımından Osmanlı basın tarihinde ayrıcalıklı bir yer edinmiştir. Ancak derginin dile getirdiği hususlar ilk defa dergiye mahsus değildir. Bu anlamda dergi, II. Meşrutiyet politikalarının bir tür savunucusu niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Çocukluk , II. Meşrutiyet , Çocuk Hakları , Dergi

Kaynakça

• Akdağ, M. (1979). Türkiye’nin iktisadi ve içtimai tarihi. Tekin Yayınevi.
• Akkoyun, S. (1992). 1530 (H. 937) tarihli tahrir defterine göre Darende kazası [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi].
• Akyıldız, A. (2012). Osmanlı bürokrasisi ve modernleşme. İletişim Yayınları.
• Akyüz, Y. (1980). Türk eğitim tarihi: Başlangıçtan 1988’e. Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları.
• Araz, Y. (2013). 16. yüzyıldan 19. yüzyıl başlarına: Osmanlı toplumunda çocuk olmak. Kitap Yayınevi.
• Araz, Y. (2015). Osmanlı İstanbul’unda çocuk olmak. Antik Çağ’dan XXI. yüzyıla büyük İstanbul tarihi içinde (ss. 476–489). İSAM Yayınları.
• Arıkan, E. (2021). II. Balkan Savaşı ile I. Dünya Savaşı arasında Osmanlı’da çocukluğun politik inşası 1913-1914: Çocuk duygusu ve çocuk dünyası dergileri üzerine bir inceleme [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Aries, P. (1962). Centuries of childhood. Vintage.
• Atakan, A. (2015). Creating an enemy: Children’s magazines and different faces of enmity (1913-1918). Athens Journal of Mediterranean Studies, 1(4), 341–356.
• Atakan, A. (t.y.). Talebe Defteri (1913-1919). Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/talebe-defteri
• Bardak, M. (2019). Osmanlı’da modern okul öncesi eğitim (1908-1918). Alalma Yayınları.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi. (2010). Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları.
• Berktaş, S. (2024). Çocukluğun tarihsel ve toplumsal arka planı. Çocuk ve Medeniyet, 9(15), 119–141.
• Çakaloğlu, C. (2004). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Osmanlı Devleti’ndeki Manisalı mülki amirler. Ankara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (25), 221–242.
• Çavdar, N., & Çelikkut, E. (2020). XIX. yüzyıl’ın ikinci yarısında kıbrıslı memurlar örneğinde prosopografik bir değerlendirme. ÇAKÜK Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 353–375.
• Çılgın, A. S. (2004). Genç Cumhuriyetin ütopyası: Gürbüz Türk çocuğu. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(6), 97–119.
• Dağ, M. (2023a). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Sürmene doğumlu devlet memurlarının biyografilerine dair bir değerlendirme (1879-1909). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(3), 1096–1139. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1259600
• Dağ, M. (2023b). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Niksar doğumlu memurlar (1879-1909). Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 161–182. https://doi.org/10.48145/gopsbad.1240040
• Doktor İbrahim. (1914). Maarif müdüriyetinin nazar-ı dikkatine. Musavver Hukuk-ı Etfal, (3), 24.
• Duben, A., & Behar, C. (1991). Istanbul households: Marriage, family and fertility, 1880-1940. Cambridge University Press.
• Ekinci, A., & Asoğlu, İ. (2018). Son dönem Osmanlı bürokrasisinde Urfalı memurlar. A. Ekinci (Ed.), Osmanlı Urfası I içinde (ss. 227–268). Urfa Okulu Yayınları.
• Emin Naci. (1914). Ebeveyn ve mürebbilere: Terbiye-i etfalde ikinci nokta-i nazar. Musavver Hukuk-ı Etfal, (4), 27–30.
• Erkek, M. S. (2023). A guidebook for Ottoman parents: How should we raise our children? Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8(2), 1452–1480.
• Fortna, B. C. (2005). Mekteb-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde islâm, devlet ve eğitim. İletişim Yayınları.
• Fortna, B. C. (2016). Bonbons and bayonets: Mixed messages of childhood in the late Ottoman Empire and the early Turkish Republic. B. C. Fortna (Ed.), Childhood in the late Ottoman Empire and after içinde. Brill.
• Gil‘adi, A. (2024). İslam’da çocukluğun tarihi. Albaraka Yayınları.
• Gurbetoğlu, A. (2007). II. Meşrutiyet dönemi çocuk dergilerinde ahlak eğitimi ve ahlaki değerler (1908-1918). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(1), 81–101.
• Gurbetoğlu, A. (2008). II. Meşrutiyet’te çocuk hakları alanında bir dergi: Musavver Hukuk-i Etfal. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 41(Özel Sayı), 213–231.
• Gurbetoğlu, A. (t.y.). Çocuk dergileri ve gazeteleri. Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cocuk-dergileri-ve-gazeteleri
• Gündüz, M. (t.y.). Nisan 1847 Talimatı. Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/nisan-1847-talimati
• Hanımefendi, A. H. (1914). Vâh çocukluğum 2. Musavver Hukuk-ı Etfal, (3), 20–22.
• İbn Haldun. (1996). Mukaddime III. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• İnal, K. (2016). Paternalistic model of child: A comparison between late Ottoman society and early Republic of Turkey. Eurasian Journal of Anthropology, 6(2), 65–80.
• James, A., & Prout, A. (Ed.). (1997). Constructing and reconstructing childhood: Contemporary issues in the sociological study of childhood (2. baskı). Falmer Press.
• Karabekir, K. (2015). Çocuk davamız (Z. Öktem, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
• Karadoğan, U. C. (2019). Çocuk ve çocukluk kavramının tarihsel süreçte değerlendirilmesi. Çocuk ve Medeniyet, 4(7), 195–226.
• Karakaya, O. (2023). 1914 tarihli Sicil-i Ahval-ı memurin nizamnamesinin incelenmesi. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 9(2) [KAYFOR23 Özel Sayı], 358–369.
• Kınalızâde Ali Efendi. (t.y.). Ahlâk-ı Alâî. Tercüman 1001 Temel Eser.
• Konar, Ö. E. (2003). Çocuk siyaseti ve Gürbüz Türk Çocuğu Dergisi. Tarih ve Toplum, 40(235), 20–22.
• Konar, Ö. E. (2008). Meşrutiyet döneminde bir çocuk hakları dergisi Musavver Hukuk-ı Etfal. Kültür Dergisi, (12).
• Kucak, Ö. (2016). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Siirt doğumlu gayr-i müslim memurlar (1879-1909). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(47), 260–268.
• Levend, A. S. (1964). Ümmet çağında ahlâk kitaplarımız. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 11, 89–115.
• Mehmed Münir. (1914). Ebeveyn ve mürebbilere: Çocuklarınıza acıyınız ve onlardan korkunuz. Musavver Hukuk-ı Etfal, (2), 11–12.
• Mekâtib-i İbtidaiye-i Umumiye Talimatnamesi. (1913). İstanbul.
• Mert, T. (2000). Sicill-i Ahval defterleri ve buna dair yayınlanan nizamnameler I. Arşiv Araştırmaları Dergisi, (2), 97–111.
• Muallim Naci. (2020). Çocukların eğitimi vezâif-i ebeveyn. Büyüyen Ay Yayınları.
• Muallim Şehâb Rıza. (1914). Vukuf-ı muzdaribane. Musavver Hukuk-ı Etfal, (4), 29–30.
• Okay, C. (1998). Osmanlı çocuk hayatında yenileşmeler (1850-1900). Kırkambar Yayınları.
• Olgun, S. (2025). Son dönem Osmanlı bürokrasisinde görev alan Elbistanlı devlet memurları. M. Kılıç (Ed.), Yakın çağ tarihi alanında uluslararası araştırmaları II içinde (ss. 189–224). Eğitim Yayınları.
• Onur, B. (2005). Türkiye’de çocukluğun tarihi. İmge Kitabevi.
• Ortaylı, İ. (2000). Osmanlı toplumunda aile. Pan Yayıncılık.
• Özger, Y. (2010). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Osmanlı bürokrasisinde Yozgatlı devlet adamları. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
• Özgün, C. (2016). Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında çocuk dilenciler sorunu. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi (ÇTTAD), 16(33), 25–60.
• Sarıcaoğlu, F. (2003). Darendeli Mehmet Paşa. Diyanet İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 28, ss. 505–507). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Sivas Vilayet Salnamesi. (1884-1885 [Hicri 1302]). Sivas Vilayet Matbaası.
• Şahap Rıza. (1914a). Hukuk-i Etfal’i neden çıkardım. Musavver Hukuk-i Etfal, (1), 1–3.
• Şahap Rıza. (1914b). Hocam diyor ki. Musavver Hukuk-ı Etfal, (1), 4–5.
• Şahap Rıza. (1914c). Çocuklara birkaç söz. Musavver Hukuk-ı Etfal, (1), 9–11.
• Şahap Rıza. (1914d). Evlâd-ı Memlekete: Hürriyet, vazife. Musavver Hukuk-ı Etfal, (3), 17–19.
• Şahap Rıza. (1914e). Etfal-i vatana: Vazife. Musavver Hukuk-ı Etfal, (4), 25–27.
• Tahsin, C. (1914). İnsanın vücuduna dair malumat/bazı hayvanların müddet-i hayatı ve doğurmaları. Musavver Hukuk-ı Etfal, (1), 7–8.
• Tekdal, D. (2020). Osmanlı taşrasında görevli memurların durumuna dair bir örnek: Sicill-i Ahvål kayıtları ışığında Malatya doğumlu memurlar. Journal of History School, (44), 83–128.
• Toksöz, H. (2012). Osmanlı klasik dönem ahlak eserlerinde çocuk eğitimi. H. Şahin & N. Şafak (Ed.), Osmanlı dünyasında çocuk olmak içinde (ss. 53–95). Dem Yayınları.
• Tuğluoğlu, F. (2015). II. Meşrutiyet döneminde milliyetçi bir çocuk dergisi: Talebe Defteri (1913-1919). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15(30), 99–139.
• Tunç, Y. F. (2018). II. Meşrutiyet döneminde yurttaşlık, ahlak ve medenilik eğitimi: Malumat-ı medeniye ders kitapları. Osmanlı Araştırmaları, (52), 311–342.
• Uçan, L. (2012). Osmanlı çocuk dergilerinin çocuk kimliği üzerine etkileri. H. Şahin & N. Şafak (Ed.), Osmanlı dünyasında çocuk olmak içinde (ss. 167–205). Dem Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1964). Dârendeli İzzet Mehmet Paşa. Belleten, 28(110), 235–248.
• Üstel, F. (2008). Makbul vatandaşın peşinde: II. Meşrutiyetten bugüne vatandaşlık eğitimi. İletişim Yayınları.
• Yadi, A. (2021). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Giresunlu memurlar (1879-1909). Arı Sanat Yayınları.
• Yılmaz Derin, S. (2022). Sicil-i Ahval kayıtlarına göre Malatya kazasına bağlı Hekimhan Nahiyesi’ndeki memurların analizleri. Al-Farabi International Journal of Social Science, 7(4), 25–49.
• Yılmaz, E. (2017). Osmanlıcılıktan Türk milliyetçiliğine bir çocuk dergisi: Çocuk Dünyası (1913-1914). Tarih İncelemeleri Dergisi, 32(1), 209–232.
• Yılmaz, S. (1996). Abdurrahman Erzincanî. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (1), 243–245.
• Yurt Ansiklopedisi. (1982-1983). Kastamonu, Kırklareli, Kırşehir, Kocaeli, Konya, Kütahya, Malatya (Cilt 7). Anadolu Yayıncılık.