Özel Yetenekli Ortaokul Öğrencilerinin Sürdürülebilir Çevreye Yönelik Davranışlarının Örnek Olay Temelli Analizi

Öz

Bu araştırmada, özel yetenekli ortaokul öğrencilerinin sürdürülebilir çevreye yönelik davranışlarının belirlenmesi ve bu davranışları hangi öğrenme ortamlarında edindiklerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırma, 2024 Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde vurgulanan sürdürülebilirlik okuryazarlığı yaklaşımı çerçevesinde nicel araştırma yöntemlerinden betimsel tarama modeli kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın örneklemini, bir Bilim ve Sanat Merkezinde (BİLSEM) öğrenim gören 5, 6, 7 ve 8. sınıf düzeylerinden toplam 108 özel yetenekli öğrenci oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak Derman ve Senemoğlu tarafından geliştirilen Sürdürülebilir Çevre Bilinci Ölçeği kullanılmıştır. Ölçekte yer alan örnek olay temelli senaryolar aracılığıyla öğrencilerin çevresel duyarlılık, sürdürülebilir davranış geliştirme ve çevresel sorunlara yönelik karar alma eğilimleri değerlendirilmiş; veriler frekans ve yüzde analizleriyle çözümlenmiştir. Bulgular, öğrencilerin sürdürülebilir çevreye ilişkin teorik farkındalıklarının yüksek olduğunu, ancak bu farkındalığın davranışa dönüşmesinde sınırlılıklar bulunduğunu göstermiştir. Alt sınıf düzeyindeki öğrencilerin çevresel etkinliklere katılım ve gönüllü sorumluluk alma konusunda daha istekli oldukları, buna karşılık üst sınıf öğrencilerinin geri dönüşüm, atık yönetimi ve kaynak tasarrufu gibi somut çevresel davranışlarda daha bilinçli hareket ettikleri belirlenmiştir. Ayrıca öğrencilerin sürdürülebilir çevre bilincini en çok Fen Bilimleri ve Sosyal Bilgiler dersleri aracılığıyla kazandıkları, dijital ortamların da önemli öğrenme kaynakları arasında yer aldığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, sürdürülebilir çevre eğitiminin bilgi aktarımının ötesine geçerek uygulamalı ve davranış odaklı öğrenme deneyimleriyle desteklenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sürdürülebilir çevre bilinci
• sürdürülebilirlik okuryazarlığı
• özel yetenekli öğrenciler

A Scenario-Based Analysis of Sustainable Environmental Behaviors of Gifted Middle School Students

Öz

This study aimed to determine the sustainable environmental behaviors of gifted middle school students and to examine the learning environments through which they acquired these behaviors. The research was conducted within the framework of the sustainability literacy approach emphasized in the 2024 Türkiye Century Education Model, using a descriptive survey design as a quantitative research method. The sample consisted of 108 gifted students enrolled in the 5th, 6th, 7th, and 8th grades at a Science and Art Center (BİLSEM). Data were collected using the Sustainable Environmental Awareness Scale developed by Derman and Senemoğlu. Through scenario-based cases included in the scale, students’ environmental sensitivity, sustainable behavior development, and decision-making tendencies regarding environmental issues were evaluated. The data were analyzed using frequency and percentage analyses. The findings revealed that although students had a high level of theoretical awareness regarding sustainable environmental issues, there were limitations in transforming this awareness into concrete behaviors. Lower-grade students showed greater willingness to participate in environmental activities and assume voluntary responsibility, whereas upper-grade students demonstrated more conscious behaviors in concrete environmental practices such as recycling, waste management, and resource conservation. It was also found that students primarily acquired sustainable environmental awareness through Science and Social Studies courses, while digital environments also served as important learning resources. As a result, sustainable environmental education should go beyond knowledge transmission and be supported by practical, behavior-oriented learning experiences.

Anahtar Kelimeler

• Sustainable environmental awareness
• sustainability literacy
• gifted students

Kaynakça

1. Akgül, D. S. (2025). İlkokul fen bilimleri dersinde sürdürülebilir STEAM uygulamalarının öğrencilerin sürdürülebilir çevre bilincine ve STEAM tutumlarına etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi.
2. Akgün, B. (2021). Sürdürülebilir bir gelecek için eğitim. Uluslararası Maarif Dergisi, 2(5), 6.
3. Akkoy, S., & Poyraz, M. (2023). Sürdürülebilir çevre eğitimi kapsamında ilkokul öğretim programında geri dönüşüm kavramının yeri. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi, 10(2), 15-24.
4. Ateş, H. (2018). Fen bilgisi ve sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sürdürülebilir tüketim davranışlarının ve bilgi düzeylerinin araştırılması. Bursa Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31(2), 507-531.
5. Brundtland, G. H. (1987). Our common future: Report of the World Commission on Environment and Development. Oxford University Press.
6. Caner, Ö. (2019). Öğretmen adaylarının okul dışı öğrenme ortamlarında sürdürülebilir çevre eğitimine yönelik tutumları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Akdeniz Üniversitesi.
7. Çobanoğlu, O., & Türer, B. (2015). Fen bilgisi ve sosyal bilgiler öğretmenlerinin sürdürülebilir kalkınma farkındalıklarının belirlenmesi. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 235-245.
8. Daş, B., Aslan, A., & Yadigaroğlu, E. (2021). Okul dışı öğrenme ortamlarının 4-6 yaş çocuklarının sağlığı, gelişimi ve sürdürülebilir kalkınma bilinci üzerindeki etkileri. İnformal Ortamlarda Araştırmalar Dergisi, 6(1), 87-124.

9. Derman, İ., & Senemoğlu, N. (2015). Ortaöğretim 9 ve 12. sınıf öğrencilerinin sürdürülebilir çevre bilinci düzeyleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 48(2), 61-82.
10. Dönmez, Z., & Karakaş, H. (2025). Sınıf öğretmenlerinin çevre bilincine sahip olma nitelikleri ile sürdürülebilir çevre tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Sivas Cumhuriyet University Educational Sciences Institute Journal, 4(2), 93-107.
11. Eker Çelebi, M., & Taşkın Ekici, H. (2025). Fen bilimleri öğretim programında sürdürülebilirlik okuryazarlığı: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli bağlamında bir inceleme. Denizli İl Millî Eğitim Müdürlüğü Bilim ve Eğitim Dergisi, 1(1), 29-39.
12. Ekici, G. (2005). Lise öğrencilerinin çevre eğitimine yönelik tutumlarının incelenmesi. Eurasian Journal of Educational Research, 18, 71-82.
13. Ergin, R. G., & Dal, N. E. (2023). Davranışsal çevre bilincinin sürdürülebilir tüketim davranışına etkisi hakkında bir araştırma. Bilge Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(1), 28-53. https://doi.org/10.47257/busad.1306912
14. Gedvilaitė, D., Gudaitis, T., Lapinskienė, G., Brazaitis, J., Žižys, J., & Podviezko, A. (2022). Sustainability literacy and financial literacy of young people in the Baltic states. Sustainability, 14(21), 14013.
15. Geyik, N. (2025). Sosyal bilgilerde sürdürülebilir kalkınma ile ilgili becerileri kazandırmada infografiklerden yararlanma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi.
16. Gülersoy, A. E., & Aydemir, H. (2025). 8. sınıf fen bilimleri kitaplarının sürdürülebilir çevre eğitimi açısından incelenmesi. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi, 12(1), 1-18. https://doi.org/10.62163/aucevrebilim.1563853
17. Gülersoy, A. E., Dülger, İ., Dursun, E., Ay, D., & Duyal, D. (2020). Nasıl bir çevre eğitimi? Çağdaş yaklaşımlar çerçevesinde bazı öneriler. Turkish Studies, 15(5), 2357-2398.
18. Karasar, N. (2009). Bilimsel Araştırma Yöntemleri (20. Basım). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım
19. Keskin Çevik, G., & Sürmeli, H. (2025). Yer bilimi eğitiminin 7. sınıf öğrencilerinin sürdürülebilir çevre bilincine etkisinin incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 8(1), 362-392. https://doi.org/10.33400/kuje.1609420
20. Metin, E. (2026). Sürdürülebilirlik temalı işbirlikli yaratıcılık etkinlikleri: 60-72 aylık çocukların çevre bilinci farkındalığını arttırmaya yönelik bir çalışma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
21. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programları: Ortak metin. https://mufredat.meb.gov.tr
22. Mümünoğlu, H., & Bağçeli Kahraman, P. (2025). Okul öncesi öğretmenlerinin sürdürülebilir çevre eğitimi bilinci ile çocukların sürdürülebilirlik davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 8(1), 248-280. https://doi.org/10.33400/kuje.1607071
23. Sterling, E. J. (2020). Creating a space for place and multidimensional well-being: Lessons learned from localizing the SDGs. Sustainability Science, 15, 1129–1147
24. Tanrıverdi, B. (2009). Sürdürülebilir çevre eğitimi açısından ilköğretim programlarının değerlendirilmesi. Eğitim ve Bilim, 34(151).
25. Toprak, K. (2016). İlköğretim öğretmen adaylarının sürdürülebilir çevre eğitimine yönelik tutumları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
26. Uçar, A. (2026). Sürdürülebilir yaşam becerileri bağlamında sosyal bilgiler dersinin sürdürülebilir tüketim alışkanlıkları üzerindeki etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Yalçın, A. (2022). 21. Yüzyılda sürdürülebilir kalkınma hedefleri: Türkiye’de sosyal bilgiler dersi öğretim programının yapısal olarak incelenmesi. Harran Maarif Dergisi, 7(1), 117-149.
28. Yıldız, K., Güzel Gürbüz, P., Esentaş, M., Beşikçi, T., & Balıkçı, İ. (2021). Üniversite öğrencilerinin sürdürülebilir çevre eğitimi ve çevre sorunlarına yönelik tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Uluslararası Sosyal Alan Araştırmaları Dergisi, 10(1), 35-49.